συνοικιακό θέατρο [ουσ. ουδ.]

Το συνοικιακό θέατρο διαφοροποιείται από τα κεντρικά θέατρα ως προς το μέγεθος της σκηνής, τη χωρητικότητα της αίθουσας και τη σχέση του με το κοινό. Οι μικρές αυτές σκηνές ενισχύουν την τοπική πολιτιστική ζωή και συντελούν στη θεατρική αποκέντρωση. Το δραματολόγιό τους ποικίλλει: άλλοτε προσεγγίζει σχήματα απλά και προσιτά στο ευρύ κοινό και άλλοτε σύνθετα και πειραματικά. Οι συνθήκες αυτές ευνοούν την ανάδειξη άγνωστων έργων και νέων καλλιτεχνών.

Στην Αθήνα τα πρώτα συνοικιακά θέατρα εμφανίστηκαν στα τέλη του 19ου αιώνα. Ως πρωιμότερα καταγράφονται το θέατρο Νεαπόλεως, το Αθήναιον και οι σκηνές των περιοχών Μεταξουργείου και Σταθμού Λαρίσης. Η Μικρασιατική Καταστροφή πύκνωσε τον πληθυσμό των συνοικιών και πολλαπλασίασε τα θέατρα αυτού του τύπου. Ως τη δεκαετία του 1920 είχε παγιωθεί ο διαχωρισμός των αθηναϊκών σκηνών σε αστικές, στο κέντρο, και λαϊκές, στις συνοικίες, με τις δεύτερες να στεγάζουν λαϊκή επιθεώρηση, θεάματα ποικιλιών, παντομίμα και θέατρο σκιών. Αξιοσημείωτη υπήρξε η πορεία του «Θεάτρου των Νέων» στην οδό Αστυδάμαντος στο Παγκράτι (1924-1929), όπου στεγάστηκε αργότερα το Λαϊκό Θέατρο του Βασίλη Ρώτα (1931-1939). Ανάλογη ήταν η ανάπτυξη στον Πειραιά, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το υπαίθριο «Θέατρο Χρυσοστομίδη» στα Ταμπούρια (1933-1968).

Μεταπολεμικά, πρωτοπόρος θεωρείται ο Αδαμάντιος Λεμός, ο οποίος εγκατέστησε τον θίασό του στο θέατρο «Παλλάδιο» στην Καλλιθέα το 1947. Ακολούθησαν αρκετοί, με ξεχωριστό σταθμό το θέατρο «Πορεία» του Αλέξη Δαμιανού, συνειδητή επιλογή απομάκρυνσης από το εμπορικό κύκλωμα του κέντρου, και το Θέατρο Νέας Ιωνίας (1965-1967) του Γιώργου Μιχαηλίδη. Ο ίδιος σκηνοθέτης ίδρυσε το πρώτο «Ανοιχτό Θέατρο» στην Κυψέλη (1972-1975), στο σημερινό Θέατρο οδού Κεφαλληνίας.

Η άνθιση συνεχίστηκε μεταπολιτευτικά σε περιοχές εκτός της κεντρικής εμπορικής ζώνης, όπως ο Νέος Κόσμος, τα Ιλίσια, η Καλλιθέα και ο Ταύρος. Την ανάπτυξη ευνόησαν τα οικονομικότερα ενοίκια και ο μεγαλύτερος αριθμός διαθέσιμων κτιρίων, ιδίως πρώην βιομηχανικών χώρων. Στα σημαντικότερα εγχειρήματα συγκαταλέγον ται το Θέατρο «Στοά», που ίδρυσαν το 1972 ο Θανάσης Παπαγεωργίου και η Λήδα Πρωτοψάλτη στου Ζωγράφου, και το «Θέατρο Έρευνας», που λειτούργησε στα Ιλίσια υπό τη διεύθυνση του Δημήτρη Ποταμίτη από το 1973. Το «Απλό Θέατρο» του ηθοποιού Χρίστου Πολίτη και του σκηνοθέτη Αντώνη Αντύπα ιδρύθηκε το 1974 και στεγάστηκε το 1982 στην Καλλιθέα, ενώ το «Ανοιχτό Θέατρο» εγκαταστάθηκε στου Γκύζη (1984-2006). Το «Θέατρο του Νέου Κόσμου», που ίδρυσε ο Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος το 1997 στην πρώτη αποθήκη της ζυθοποιίας ΦΙΞ, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα σκηνής με ευρύ δραματολόγιο και ισχυρή επίδραση στο θεατρικό γίγνεσθαι. Πολλά από τα θέατρα αυτά οικοδόμησαν σταθερότερη σχέση με το κοινό του κέντρου και του Λεκανοπεδίου συνολικά παρά με τους κατοίκους της συνοικίας όπου στεγάστηκαν για λόγους κυρίως οικονομικούς.

Η λειτουργία συνοικιακών θεάτρων εκτείνεται και σε άλλα αστικά κέντρα, όπως το Θέατρο Σοφούλη στην Καλαμαριά Θεσσαλονίκης, ιδιωτική σκηνή που λειτουργεί από το 2001 ως πολιτιστικός πόλος της περιοχής. Σήμερα το πλήθος των συνοικιακών θεάτρων εντάσσεται στη γενικότερη θεατρική ανάπτυξη της περιόδου μετά το 2000, κατά την οποία ο αριθμός των αθηναϊκών θεατρικών αιθουσών αυξήθηκε θεαματικά. Η διάκριση από τα θέατρα του κέντρου τείνει σταδιακά να ατονήσει.