Το μυθιστορηματικό δράμα ή μελόδραμα (από τη γαλλική λέξη mélodrame) είναι είδος που περιλαμβάνει κυρίως δραματοποιήσεις δημοφιλών μυθιστορημάτων (συχνά δημοσιευμένων σε συνέχειες στον Τύπο ως μυθιστορήματα-επιφυλλίδες [roman-feuilleton]), αλλά και πρωτότυπα θεατρικά έργα με αντίστοιχα χαρακτηριστικά. Εισηγητές του είδους στο ευρωπαϊκό θέατρο υπήρξαν ο Γάλλος δραματουργός René-Charles Guilbert de Pixérécourt [Ρενέ-Σαρλ Γκιλμπέρ ντε Πιξερεκούρ] και ο Γερμανός August Friedrich Ferdinand von Kotzebue [Άουγκουστ Φρήντριχ Φέρντιναντ φον Κότσεμπου], ο οποίος το θεμελίωσε στον γερμανόφωνο χώρο.
Θεματολογικά, τα μυθιστορηματικά δράματα βασίζονται σε μια σειρά από γνωστά δραματουργικά μοτίβα που αναπαράγουν τη σύγκρουση του καλού με το κακό και τον τελικό θρίαμβο της αρετής και της δικαιοσύνης, δηλαδή το αίσιον τέλος, το οποίο επιτυγχάνεται ύστερα από πολλές περιπέτειες και δραματικές κορυφώσεις. Κυριαρχούν συγκεκριμένοι τύποι δραματικών προσώπων: ο ενάρετος και κατατρεγμένος ήρωας ή η αγνή και αναξιοπαθούσα ηρωίδα, και ο δεσποτικός κυνικός αντίπαλός τους, ο οποίος τελικά ηττάται. Χρησιμοποιούνται γνώριμες δραματουργικές τεχνικές, όπως η μεταμφίεση, η απαγωγή, η συγκαλυμμένη ταυτότητα, η πλεκτάνη, η παρεξήγηση, οι συμπτώσεις, η εναλλαγή βίαιων και αισθηματικών καταστάσεων, ο ταχύς ρυθμός, οι σκηνές κορυφαίας έντασης κ.ά. Στόχος τους είναι η κλιμάκωση της ίντριγκας, η συγκινησιακή εμπλοκή των θεατών/θεατριών και η ταύτισή τους με τους/τις ήρωες/ηρωίδες και τις καταστάσεις του έργου.
Οι παραστάσεις των μυθιστορηματικών δραμάτων ή μελοδραμάτων συνοδεύονταν από μουσική, η οποία «εικονογραφούσε» τις συναισθηματικές εξάρσεις και τις απότομες διακυμάνσεις της πλοκής, καθώς και από πλούσια σκηνικά και κατάλληλα ηχητικά και οπτικά εφέ, που προσέδιδαν στο αισθητικό αποτέλεσμα περίτεχνα θεαματικά στοιχεία. Η υποκριτική του είδους βασίζεται σε κώδικες εμφανώς εξωστρεφών και συχνά υπερτονισμένων χειρονομιών και στάσεων, οι οποίοι συμπυκνώνουν και μεταδίδουν, χωρίς λεκτική διαμεσολάβηση, σαφή ηθικά πρότυπα και έντονα συναισθήματα. Αν και ο υποκριτικός αυτός κώδικας μπορεί σήμερα να θεωρείται «υπερβολικός», διατηρεί ένα λανθάνον τελετουργικό φορτίο που ενεργοποιεί ασυνείδητες αντιδράσεις στο κοινό.
Το είδος εξελίχτηκε κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα και κυριάρχησε στο ευρωπαϊκό θέατρο. Στην Αγγλία, έως τη δεκαετία του 1820, τα περισσότερα έργα διαδραματίζονταν σε εξωτικά μέρη και περασμένες εποχές και χαρακτηρίζονταν από εξωπραγματικά στοιχεία. Από το 1821, με το δραματοποιημένο μυθιστόρημα του Pierce Egan [Πηρς Ήγκαν] Η ζωή στο Λονδίνο [Life in London], το είδος προσανατολίστηκε θεματικά και αισθητικά προς την καθημερινότητα, την επικαιρότητα, την ηθογραφία και το τοπικό χρώμα [couleur local]. Ενσωματώνοντας στοιχεία από διάφορα εμπορικά θεάματα, το μυθιστορηματικό δράμα γνώρισε ιδιαίτερη απήχηση σε ένα λιγότερο καλλιεργημένο κοινό μέχρι περίπου το 1840. Στη συνέχεια εμφανίστηκε το «μελόδραμα κυρίων» [gentlemanly melodrama], που κατόρθωσε να προσελκύσει ένα πιο οξυδερκές κοινό και να γίνει αποδεκτό από τους κριτικούς. Εισηγητής του υπήρξε ο Edward George Bulwer-Lytton [Έντουαρντ Τζωρτζ Μπούλβερ-Λύττον] του οποίου τα έργα –με πιο αντιπροσωπευτικό τo Χρήμα [Money, 1840]– υπήρξαν μεταβατικά στην πορεία προς τον ρεαλισμό. Τα μυθιστορηματικά δράματα ή μελοδράματα παραμένουν δημοφιλή και στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, επηρεασμένα από άλλα είδη, όπως το ρομαντικό δράμα. Κατά τον 20ό αιώνα το μελόδραμα αποτέλεσε ιδιαίτερα αγαπητό είδος και στον κινηματογράφο.
Στον ελληνικό χώρο το μυθιστορηματικό δράμα ή μελόδραμα εισάγεται τη δεκαετία του 1860 και γνωρίζει μεγάλη επιτυχία έως τον Μεσοπόλεμο. Μεταφράζονται και διασκευάζονται πολλά έργα, κυρίως γαλλικά και ιταλικά –αντιπροσωπευτικό είναι το μέχρι σήμερα γνωστό δράμα των Adolphe d'Ennery [Αντόλφ ντ' Εννερύ] και Eugène Cormon [Εζέν Κορμόν/Ευγένιος Κορμόν] Αἱ δύο ὀρφαναί [Les deux orphelines, 1874]– τα οποία μεταφέρονται στη σκηνή από τους πρώτους επαγγελματικούς δραματικούς θιάσους και παίζονται με επιτυχία σε πόλεις της Ελλάδας και της ελληνικής διασποράς. Την ίδια εποχή σημειώνονται και οι πρώτες απόπειρες συγγραφής ελληνικών μυθιστορηματικών δραμάτων, με σημαντικότερο εκπρόσωπο τον Αλέξανδρο Σταματιάδη. Η διάδοση του είδους επηρεάζει και το λυρικό θέατρο της εποχής, οδηγώντας σε φιλόδοξα εγχειρήματα, όπως η μεταφορά του επικών διαστάσεων πεντάτομου μυθιστορήματος του Eugène Sue [Ευγένιος Σύης/Εζέν Συ] Τα μυστήρια των Παρισίων [Les mystères de Paris, 1843] στην τετράπρακτη όπερα του Παύλου Καρρέρ [Pavlos Carrer] Fior di Maria [Μαριάνθη, 1868].
Η λέξη μελόδραμα και η συγκοπή της, μελό, χρησιμοποιούνται μέχρι και σήμερα για να δηλώσουν τη δραματικότητα και τη συγκινησιακή ένταση μιας κατάστασης.
