Αν και ο όρος baritonus εμφανίζεται ήδη από τον 15ο αιώνα, η φωνητική κατηγορία του βαρυτόνου, όπως την γνωρίζουμε σήμερα, άργησε να καθιερωθεί. Τον 17ο και 18ο αιώνα, οι ρόλοι αυτοί καλύπτονταν από τη γαλλική φωνή basse-taille ή από χαμηλούς οξυφώνους και υψηλούς βαθυφώνους. Ακόμα και στις όπερες του Wolfgang Amadeus Mozart [Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ], εμβληματικοί ρόλοι βαρυτόνου, όπως ο Κόμης Αλμαβίβα και ο Δον Τζοβάννι, γράφτηκαν αρχικά για βαθύφωνο. Η καθιέρωση του βαρυτόνου ως αυτόνομης και κεντρικής φωνητικής κατηγορίας συντελείται τον 19ο αιώνα, κυρίως μέσα από το έργο του Giuseppe Verdi [Τζουζέπε Βέρντι]. Ο «βερδιανός βαρύτονος» ανάγεται σε κατεξοχήν εκφραστή σύνθετων ψυχολογικών καταστάσεων, ενσαρκώνοντας διάφορους τύπους ήρωα: την πατρική φιγούρα (Ζωρζ Ζερμόν στην Τραβιάτα [La Traviata]), τον έμπιστο φίλο (Ροδρίγος στον Δον Κάρλο [Don Carlo]) και, κυρίως, τον μεγάλο ανταγωνιστή και κακό (Ιάγο στον Οθέλλο [Otello]). Παράλληλα, ο Richard Wagner [Ρίχαρντ Βάγκνερ] εμπιστεύεται στη φωνή του βαρυτόνου ευγενείς, ρομαντικούς ήρωες (όπως ο Βόλφραμ στον Τάνχωϋζερ [Tannhäuser]).
Η γενική κατηγορία του βαρυτόνου περιλαμβάνει πολλές υποκατηγορίες, σύμφωνα με το γερμανικό σύστημα φωνητικής κατηγοριοποίησης Stimmfächer:
- Ελαφρύς βαρύτονος ή βαρύτονος-Martin: Ελαφριά φωνή με ποιότητες οξυφώνου, κυρίως στο γαλλικό ρεπερτόριο (Πελλέας στην όπερα Πελλέας και Μελισάνθη [Pelléas et Mélisande] του Claude Debussy [Κλωντ Ντεμπυσσύ]).
- Λυρικός βαρύτονος: Για νεανικούς και κωμικούς ρόλους (Αρλεκίνος στην Αριάδνη στη Νάξο [Ariadne auf Naxos] του Richard Strauss [Ρίχαρντ Στράους].
- Λυρικο-δραματικός βαρύτονος [Kavalierbariton]: Η κατεξοχήν φωνή για τους ευγενείς ήρωες (όπως ο ομώνυμος χαρακτήρας στην όπερα Ευγένιος Ονέγκιν [Yevgény Onégin] του Πιοτρ Ιλίτς Τσαϊκόφσκι [Pyotr Ilyich Tchaikovsky]) και τις πατρικές φιγούρες (Ζωρζ Ζερμόν στην Τραβιάτα).
- Δραματικός βαρύτονος ή βερδιανός βαρύτονος: Μεγάλη, ισχυρή φωνή για τους μείζονες δραματικούς ρόλους του Βέρντι (όπως ο Ιάγος στον Οθέλλο).
- Ηρωικός βαρύτονος [Heldenbariton]: Φωνή με τεράστιο όγκο, για ρόλους (όπως ο Ιωάννης στην Σαλώμη [Salome] του Strauss.
- Βαρύτονος χαρακτήρα [Charakterbariton]: Για έντονα δραματικούς, συχνά κακούς χαρακτήρες (Βαρόνος Σκάρπια στην Τόσκα [Tosca] του Giacomo Puccini [Τζάκομο Πουτσίνι], Κλίνγκσορ στον Πάρσιφαλ [Parsifal] του Wagner).
- Μπασοβαρύτονος: Σκούρα φωνή που συνδυάζει την έκταση του βαρυτόνου με το χρώμα του βαθυφώνου (Ο Ολλανδός στην όπερα Ιπτάμενος Ολλανδός [Der fliegende Holländer] του Wagner).
Τα όρια μεταξύ αυτών των κατηγοριών παραμένουν ρευστά, με την ανάθεση των ρόλων να εξαρτάται από τις δυνατότητες του κάθε ερμηνευτή.
Στους μείζονες διεθνείς εκπροσώπους της κατηγορίας του βαρυτόνου συγκαταλέγονται μορφές που σφράγισαν την οπερατική σκηνή του 20ού αιώνα. Στην ιταλική παράδοση, ο Mattia Battistini [Ματτία Μπαττιστίνι] θεωρήθηκε ο τελευταίος εκπρόσωπος της σχολής του μπελκάντο, ενώ ο Titta Ruffo [Τίττα Ρούφφο] διακρίθηκε για τη συντριπτική φωνητική του ισχύ. Ο Tito Gobbi [Τίτο Γκόμπι] και ο Piero Cappuccilli [Πιέρο Καππουτσίλλι] αναδείχθηκαν σε κορυφαίους ερμηνευτές των μεγάλων βερδιανών ρόλων, ενώ ο μπασοβαρύτονος Ruggero Raimondi [Ρουτζέρο Ραϊμόντι] καθιερώθηκε ως εμβληματικός ερμηνευτής του Δον Τζοβάννι, του Σκάρπια και του Μπορίς Γκοντουνόφ σε διεθνείς σκηνές και κινηματογραφικές μεταφορές. Στη γαλλική σκηνή, ο Gérard Souzay [Ζεράρ Σουζαί] συνέδεσε το όνομά του με τη γαλλική μελοντί και το Lied. Στη γερμανόφωνη παράδοση, ο Dietrich Fischer-Dieskau [Ντήτριχ Φίσερ-Ντίσκαου] εδραιώθηκε ως ο εμβληματικός βαρύτονος του γερμανικού Lied και του βαγκνερικού ρεπερτορίου. Από τη σύγχρονη γενιά, ο Bryn Terfel [Μπριν Τέρφελ], ο Thomas Hampson [Τόμας Χάμπσον] και ο Dmitri Hvorostovsky [Ντμίτρι Χβοροστόφσκι] συνέχισαν την ανανέωση της κατηγορίας στις διεθνείς σκηνές, καλύπτοντας ευρύ φάσμα ρόλων από τον Mozart και τον Verdi έως τον Wagner και το σύγχρονο ρεπερτόριο.
Από ελληνικής πλευράς στους διακεκριμένους βαρυτόνους με διεθνή σταδιοδρομία συγκαταλέγονται ο Κωστής Πασχάλης [Kostas Paskalis], ο Τζων Μοδινός [John Modenos], o Σπύρος Σακκάς [Spyros Sakkas], ο Αντώνης Κοντογεωργίου [Antonis Kontogeorgiou] και ο νεότερος Δημήτρης Πλατανιάς [Dimitri Platanias].
Πέρα από την όπερα, η φωνή του βαρυτόνου κυριαρχεί σε όλα τα είδη της σύγχρονης μουσικής. Εμβληματικές φωνές βαρυτόνου που άφησαν εποχή είναι ο Frank Sinatra [Φρανκ Σινάτρα] στο κλασικό αμερικανικό τραγούδι, ο Yves Montand [Υβ Μοντάν] στο γαλλικό σανσόν, ο Elvis Presley [Έλβις Πρίσλεϋ] στο ροκ εντ ρολ, ο Jim Morrison [Τζιμ Μόρρισον] στην ψυχεδελική ροκ και ο David Bowie [Ντέιβιντ Μπόουι] στην αρτ-ροκ. Στον ελληνικό χώρο, η φωνή του βαρυτόνου σφράγισε το έντεχνο και το λαϊκό τραγούδι, με χαρακτηριστικά παραδείγματα τον Γιώργο Μούτσιο, τον Γρηγόρη Μπιθικώτση, τον Δημήτρη Μητροπάνο και τον Βασίλη Παπακωνσταντίνου.
