Thymele Logo
Search

σκηνική οδηγία [ουσ. θηλ.]

Articles Icon 3
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Τμήμα του δραματικού κειμένου ή του λιμπρέτου που δεν προορίζεται για εκφώνηση και, διακρινόμενο τυπογραφικά από τον λόγο των δραματικών προσώπων, παρέχει πληροφορίες για τον χώρο, τον χρόνο, τη δράση, την κίνηση, την εκφορά του λόγου, τη σκηνογραφία, τον φωτισμό ή τη μουσική.

Ανάπτυξη

Κατά τη θεωρητική προσέγγιση του Roman Ingarden [Ρόμαν Ινγκάρντεν] στο έργο του Das literarische Kunstwerk [Το λογοτεχνικό έργο τέχνης] (1931), οι σκηνικές οδηγίες ανήκουν στο δευτερεύον κείμενο [Nebentext] του δράματος, σε σαφή αντιδιαστολή με το κύριο κείμενο [Haupttext], δηλαδή τον εκφωνούμενο λόγο των δραματικών προσώπων. Αποτελούν παρακειμενικά στοιχεία της δραματικής γραφής με επικουρικό χαρακτήρα. Στο θεατρικό έργο, όπως και στο λιμπρέτο, σημειώνονται συνήθως με πλάγια γραφή ή εντός παρενθέσεων. Εντάσσονται στο ευρύτερο θεατρικό παρακείμενο, το οποίο περιλαμβάνει επίσης τον τίτλο, το όνομα του/της συγγραφέα, τον κατάλογο των δραματικών προσώπων, ενδεχομένως κάποιον πρόλογο ή εισαγωγικό σημείωμα της έκδοσης.


Οι σκηνικές οδηγίες διακρίνονται σε δύο βασικές κατηγορίες:

  • Άμεσες σκηνικές οδηγίες: περιλαμβάνουν πληροφορίες για τον χώρο, τον χρόνο, την κίνηση, την ένδυση, τον φωτισμό και το ηχητικό περιβάλλον, καθώς και υποδείξεις για την ψυχική κατάσταση των προσώπων και τον τρόπο εκφοράς του λόγου τους.
  • Έμμεσες ή ενδοδιαλογικές οδηγίες: εμπεριέχονται στον ίδιο τον λόγο των προσώπων και παρέχουν πληροφορίες για τη σκηνική αναπαράσταση ή την κατάστασή τους μέσα από τη δραματική δράση, χωρίς να αποτελούν αυτόνομο κείμενο.


Στο αρχαίο ελληνικό δράμα οι άμεσες οδηγίες απουσιάζουν σχεδόν ολοκληρωτικά, με εξαίρεση ελάχιστες περιγραφές των οποίων η γνησιότητα αμφισβητείται. Οι πληροφορίες για τη σκηνική δράση περιέχονται στον λόγο των προσώπων. Το μεσαιωνικό θρησκευτικό θέατρο, αντιθέτως, διέσωσε εκτενείς λατινικές οδηγίες, όπως στο Jeu d'Adam [Το παίγνιο του Αδάμ] (12ος αιώνας). Στη δραματουργία του ελισαβετιανού θεάτρου οι οδηγίες περιορίζονταν κυρίως σε εισόδους, εξόδους και ηχητικά σήματα· πολλές από όσες διαβάζουμε σήμερα στα έργα του William Shakespeare [Ουίλλιαμ Σαίξπηρ] τις πρόσθεσαν μεταγενέστεροι επιμελητές.


Κατά τον 19ο αιώνα η χρήση των σκηνικών οδηγιών γενικεύθηκε. Στο ρεαλιστικό και νατουραλιστικό θέατρο περιέγραφαν με εξαιρετική λεπτομέρεια τον σκηνικό χώρο και τη συμπεριφορά των προσώπων, με στόχο την πιστή απεικόνιση της πραγματικότητας, όπως στην εναρκτήρια περιγραφή του σαλονιού των Τέσμαν στην Hedda Gabler [Έντα Γκάμπλερ] (1890) του Henrik Ibsen [Χένρικ/Ερρίκος Ίψεν]. Στη δραματουργία του George Bernard Shaw [Τζωρτζ Μπέρναρντ Σω], οι οδηγίες απέκτησαν αφηγηματικές ποιότητες που θυμίζουν πεζογραφία. Τον 20ό αιώνα η σκηνική οδηγία αναδείχθηκε σε αυτοτελές αισθητικό μέσο. Η αρχική οδηγία της Φαλακρής τραγουδίστριας [La Cantatrice chauve, 1950] του Eugène Ionesco [Ευγένιος Ιονέσκο] παρωδεί τη νατουραλιστική ακρίβειαα. Στην Πράξη χωρίς λόγια Ι [Acte sans paroles I] (1957) του Samuel Beckett [Σάμιουελ Μπέκετ] η σκηνική οδηγία αυτονομείται πλήρως: ο δραματικός λόγος απουσιάζει και το κείμενο συγκροτείται αποκλειστικά από οδηγίες δράσης. Στη νεοελληνική δραματουργία ο Ιάκωβος Καμπανέλλης αξιοποίησε ιδιαίτερα τις έμμεσες οδηγίες μέσω μιας ιδιότυπης στίξης, όπου κυριαρχούν τα αποσιωπητικά και οι ασυνήθιστοι συνδυασμοί σημείων, που ρυθμίζουν τις παύσεις και τον τόνο της εκφοράς.


Στις σκηνικές οδηγίες ο/η συγγραφέας μιλά με τη δική του/της φωνή, έξω από τον λόγο των προσώπων, και οριοθετεί τη σκηνική δράση. Οι οδηγίες διευκολύνουν την κατανόηση του έργου, ενισχύουν τη φαντασιακή αναπαράσταση κατά την ανάγνωση, ενώ καθοδηγούν τους/τις συντελεστές/συντελέστριες της παραγωγής. Πολλές αποτυπώνουν τις σκηνικές συμβάσεις της εποχής τους. Για τον λόγο αυτόν, η σύγχρονη σκηνοθεσία τις αντιμετωπίζει ως ανοικτό υλικό, το οποίο μπορεί να παραλείψει, να τροποποιήσει ή να ανατρέψει. Ορισμένοι/ορισμένες συγγραφείς αξίωσαν, αντιθέτως, την πιστή τήρησή τους: λόγου χάριν ο Beckett αντέδρασε δημόσια στο ανέβασμα του Endgame [Το τέλος του παιχνιδιού] από την JoAnne Akalaitis [Τζόαν Ακαλάιτις] στο American Repertory Theater του Cambridge (Μασαχουσέτη, 1984), το οποίο μετέφερε τη δράση σε εγκαταλελειμμένο σταθμό του μετρό. Η διαφωνία κατέληξε στην ένθεση δήλωσης αποκήρυξης του συγγραφέα στο πρόγραμμα της παράστασης.


Η σκηνική οδηγία, ως δευτερεύον κείμενο, μπορεί επίσης να αναδειχθεί επί σκηνής. Στο επικό θέατρο του Bertolt Brecht [Μπέρτολτ Μπρεχτ] τίτλοι που προανήγγελλαν το περιεχόμενο κάθε σκηνής προβάλλονταν σε πινακίδες ή οθόνες. Στο δοκίμιο Kurze Beschreibung einer neuen Technik der Schauspielkunst, die einen Verfremdungseffekt hervorbringt [Σύντομη περιγραφή μιας νέας τεχνικής της υποκριτικής που παράγει το φαινόμενο της ανοικείωσης] (1940), ο Brecht πρότεινε στους/στις ηθοποιούς να εκφωνούν τις σκηνικές οδηγίες κατά τις δοκιμές. Οι πρακτικές αυτές υπηρέτησαν την ανοικείωση: αποκάλυψαν τους μηχανισμούς της παράστασης, απέτρεψαν τη συγκινησιακή ταύτιση και καλλιέργησαν την κριτική στάση του κοινού. Η εξέλιξη της σκηνικής οδηγίας από απλή τεχνική σημείωση σε αυτόνομο καλλιτεχνικό στοιχείο υπογραμμίζει τη διαρκή μεταβολή των ορίων ανάμεσα στο κείμενο και την παράσταση.

Αγγλικά
stage direction; didascalia
Γαλλικά
indication scénique, la; didascalie, la
Γερμανικά
Bühnenanweisung, die; Regieanweisung, die
Ιταλικά
indicazione scenica, l’[a]; didascalia, la

Συνώνυμα

σκηνική ένδειξη

Σχετικοί όροι

διδασκαλία, σκηνοθετική σημείωση, σκηνικό κείμενο, ,σκηνική μουσική, σκηνικός φωτισμός, σκηνικό αντικείμενο, φροντιστήριο

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Den Haupttext des Theaterstückes bilden die von den dargestellten Personen ausgesprochenen Worte, den Nebentext dagegen die vom Verfasser gegebenen Informationen für die Spielleitung. Bei der Aufführung des Werkes auf der Bühne fallen sie überhaupt fort und werden nur beim Lesen des Theaterstücks wirklich gelesen und üben ihre Darstellungsfunktion aus.»


«Το κύριο κείμενο του θεατρικού έργου το συγκροτούν οι λέξεις που εκφωνούν τα αναπαριστώμενα πρόσωπα, ενώ το δευτερεύον κείμενο το συγκροτούν οι πληροφορίες που δίνει ο συγγραφέας για τη σκηνοθεσία. Κατά την παράσταση του έργου στη σκηνή εκλείπουν εντελώς· διαβάζονται πραγματικά μόνο κατά την ανάγνωση του θεατρικού έργου και μόνο τότε ασκούν την αναπαραστατική τους λειτουργία.»

Ο Roman Ingarden [Ρόμαν Ινγκάρντεν] διακρίνει το κύριο κείμενο [Haupttext] του δράματος, δηλαδή τον λόγο των προσώπων, από το δευτερεύον κείμενο [Nebentext], στο οποίο ανήκουν οι σκηνικές οδηγίες. Κατά τον Ingarden, οι οδηγίες απευθύνονται από τον/τη συγγραφέα στη σκηνοθεσία και εκλείπουν στην παράσταση. Λειτουργούν μόνο στην ανάγνωση, όπου βοηθούν τον/την αναγνώστη/την αναγνώστρια να ανασυνθέσουν νοερά τον σκηνικό κόσμο.

Ingarden, R. (1960). Das literarische Kunstwerk (2η έκδ.). Tübingen: Max Niemeyer. Βλ. σ. 403.

Quote Icon

«Τα ονόματα των ηρώων/ηρωίδων είναι πολύ συχνά στις σκηνικές οδηγίες της Αναγνωστάκη και μάλιστα τα ονόματα των ηρωίδων υπερτερούν εκείνων των ανδρικών χαρακτήρων. Επίσης η κίνηση στη σκηνή (μπαίνει, πλησιάζει) και η κατεύθυνση του βλέμματος (κοιτάζει) είναι συχνές επιλογές. Η παρατακτική σύνδεση των ρημάτων (συνήθως κίνησης) ακολουθεί τον γενικότερο κανόνα του είδους (πηγαίνει και κάθεται). Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της Αναγνωστάκη είναι η έμφαση στο πρόσωπο, στα χέρια και στη φωνή των προσώπων του έργου για να δηλωθούν η ψυχολογική τους κατάσταση και ο χαρακτήρας τους γενικότερα. (i.e. Κρύβει το πρόσωπό της στα χέρια της / το πρόσωπό της έχει / Πλησιάζει το πρόσωπο της στο δικό του / φωνή της άχρωμη, αγνώριστη). Η περιγραφή του χώρου της σκηνής (στη μέση, στο πλάι της σκηνής, παράθυρο, πόρτα), του φωτισμού και της επίπλωσης (τραπέζι, κρεβάτι) είναι από τα αναμενόμενα συχνότερα στοιχεία των σκηνικών οδηγιών και στο corpus της Αναγνωστάκη».

Η Σταματία Κουτσουλέλου εξετάζει με τα εργαλεία της γλωσσολογίας σωμάτων κειμένων τις σκηνικές οδηγίες στα έργα του Ιάκωβου Καμπανέλλη και της Λούλας Αναγνωστάκη. Στο απόσπασμα καταγράφει τα λεξικά και συντακτικά γνωρίσματα των οδηγιών της Αναγνωστάκη: τη συχνότητα των ονομάτων των ηρωίδων, τα ρήματα κίνησης και βλέμματος και την παρατακτική σύνδεση. Η έμφαση στο πρόσωπο, στα χέρια και στη φωνή κάνει τη σκηνική οδηγία φορέα της ψυχικής κατάστασης των προσώπων και ιδιόλεκτο αποτύπωμα της συγγραφέα.

Κουτσουλέλου, Σ. (2021). Η συμβολή της υφολογίας των σωμάτων κειμένων στην προσέγγιση του θεατρικού λόγου: Η περίπτωση των σκηνικών οδηγιών. Στο Θ. Μαρκόπουλος, Χ. Βλάχος, Α. Αρχάκης, Δ. Παπαζαχαρίου, Γ. Ι. Ξυδόπουλος & Α. Ρούσσου (Επιμ.), Πρακτικά του 14ου Διεθνούς Συνεδρίου Ελληνικής Γλωσσολογίας (σσ. 628–635). Πάτρα: Πανεπιστήμιο Πατρών. pasithee.library.upatras.gr.... Βλ. σ. 632.

Quote Icon

«Ο Ιάκωβος Καμπανέλλης, συγγραφέας στενά συνδεμένος με το πρακτικό θέατρο, ο οποίος σκηνοθετεί όλα τα έργα του στο κεφάλι του, δίνει, πέρα από τις άμεσες σκηνικές οδηγίες, πολύ μεγάλη έμφαση στις έμμεσες, οι οποίες υλοποιούνται από τη μια στην ιδιότυπη στίξη του, όπου κυριαρχούν τα αποσιωπητικά, και από την άλλη στους πρωτότυπους συνδυασμούς στικτικών σημείων, που ρυθμίζουν την εκφορά του λόγου».

Ο Βάλτερ Πούχνερ [Walter Puchner] επισημαίνει ότι ο Ιάκωβος Καμπανέλλης, δραματουργός με βαθιά γνώση της σκηνικής πράξης, δίνει ιδιαίτερο βάρος στις έμμεσες σκηνικές οδηγίες. Τα αποσιωπητικά και οι ασυνήθιστοι συνδυασμοί σημείων στίξης λειτουργούν ως ενδοδιαλογικές υποδείξεις, που ρυθμίζουν τις παύσεις, τον ρυθμό και την εκφορά του λόγου. Η στίξη αναλαμβάνει έτσι τη λειτουργία της υποκριτικής οδηγίας μέσα στον ίδιο τον λόγο των προσώπων.

Πούχνερ, Β. (2011). Η σκηνική οδηγία στην υπηρεσία της υποκριτικής: Παραδείγματα από τη νεοελληνική δραματουργία. Στο Γ. Ιωαννίδης (Επιμ.), Ο ηθοποιός και η τέχνη της υποκριτικής: Θεωρία και πράξη, ιστορία και παρόν. Πρακτικά επιστημονικής διημερίδας, 6–7 Οκτωβρίου 2008 (σσ. 9–14). Αθήνα: Τμήμα Θεατρικών Σπουδών ΕΚΠΑ & Ergo. Βλ. σ. 14.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Εκπαιδευτικό βίντεο της πλατφόρμας θεατρικών πόρων StageAgent για τα είδη των σκηνικών οδηγιών (είσοδοι, έξοδοι,…

H σκηνή του πειρασμού της Εύας από το Jeu d'Adam [Το παίγνιο του Αδάμ

Τηλεοπτικό ρεπορτάζ (2007) για τα πενήντα χρόνια που η Φαλακρή τραγουδίστρια [La Cantatrice chauve

Το Act Without Words I [Πράξη χωρίς λόγια Ι] του Samuel Beckett [Σάμιουελ…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Ο Αντίγονος καταδιώκεται από την αρκούδα στην τρίτη σκηνή της τρίτης πράξης του The Winter's…

Δύο σελίδες από την Hedda Gabler [Έντα Γκάμπλερ] (1890) του Henrik Ibsen, σε…

Η αρχή της πρώτης πράξης του Man and Superman [Άνθρωπος και υπεράνθρωπος] (1903)…

Ο Ben Halley Jr. [Μπεν Χάλλεϋ Τζούνιορ] (Χαμ) και ο John Bottoms [Τζων Μπόττομς] (Κλοβ)…

βασική

Carlson, M. (1991). The status of stage directions. Studies in the Literary Imagination, 24/2, σσ. 37–48.

Dompeyre, S. (1992). Étude des fonctions et du fonctionnement des didascalies. Pratiques, 74, σσ. 77–104. www.persee.fr...

Dustagheer, S., & Woods, G. (Επιμ.). (2018). Stage directions and Shakespearean theatre. London & New York: Bloomsbury Arden Shakespeare.

Fix, F., & Toudoire-Surlapierre, F. (Επιμ.). (2007). La didascalie dans le théâtre du XXe siècle: Regarder l'impossible. Dijon: Éditions Universitaires de Dijon.

Gallèpe, T. (1997). Didascalies: Les mots de la mise en scène. Paris: L'Harmattan.

Ingarden, R. (1931). Das literarische Kunstwerk: Eine Untersuchung aus dem Grenzgebiet der Ontologie, Logik und Literaturwissenschaft. Halle (Saale): Max Niemeyer.

Ingarden, R. (1971). Les fonctions du langage au théâtre. Poétique, 8, σσ. 531–538. (Πρωτότυπη έκδοση 1958)

Lochert, V. (2009). L'écriture du spectacle: Les didascalies dans le théâtre européen aux XVIe et XVIIe siècles. Genève: Droz.

Taplin, O. (1977). Did Greek dramatists write stage instructions? Proceedings of the Cambridge Philological Society, 23, σσ. 121–132.

Thomasseau, J.-M. (1984). Pour une analyse du para-texte théâtral: Quelques éléments du para-texte hugolien. Littérature, 53, σσ. 79–103. www.persee.fr...

Γαλάνη, Μ. (2017). Οι σκηνικές οδηγίες από την αρχαιότητα έως σήμερα: Η πορεία των λέξεων προς την παράσταση. Αθήνα: Γκοβόστης.

Κουτσουλέλου, Σ. (2021). Η συμβολή της υφολογίας των σωμάτων κειμένων στην προσέγγιση του θεατρικού λόγου: Η περίπτωση των σκηνικών οδηγιών. Στο Θ. Μαρκόπουλος, Χ. Βλάχος, Α. Αρχάκης, Δ. Παπαζαχαρίου, Γ. Ι. Ξυδόπουλος & Α. Ρούσσου (Επιμ.), Πρακτικά του 14ου Διεθνούς Συνεδρίου Ελληνικής Γλωσσολογίας (σσ. 628–635). Πάτρα: Πανεπιστήμιο Πατρών. pasithee.library.upatras.gr...

Πεφάνης, Γ. Π. (2009). Οι σκηνικές οδηγίες και οι πρόλογοι στη δραματουργία του Γρηγορίου Ξενόπουλου. Στο Η άμμος του κειμένου: Αισθητικά και δραματολογικά θέματα στο ελληνικό θέατρο (σσ. 141–188). Αθήνα: Παπαζήσης.

Πούχνερ, Β. (2011). Η σκηνική οδηγία στην υπηρεσία της υποκριτικής: Παραδείγματα από τη νεοελληνική δραματουργία. Στο Γ. Ιωαννίδης (Επιμ.), Ο ηθοποιός και η τέχνη της υποκριτικής: Θεωρία και πράξη, ιστορία και παρόν. Πρακτικά επιστημονικής διημερίδας, 6–7 Οκτωβρίου 2008 (σσ. 9–14). Αθήνα: Τμήμα Θεατρικών Σπουδών ΕΚΠΑ & Ergo.

συμπληρωματική

Brecht, B. (1964). Short description of a new technique of acting which produces an alienation effect. Στο J. Willett (Μετ. & Επιμ.), Brecht on theatre: The development of an aesthetic (σσ. 136–147). London: Methuen. (Πρωτότυπη έκδοση 1951)

Dessen, A. C., & Thomson, L. (1999). A dictionary of stage directions in English drama, 1580–1642. Cambridge: Cambridge University Press.

Genette, G. (1987). Seuils. Paris: Éditions du Seuil.

Ingarden, R. (1972). Das literarische Kunstwerk: Mit einem Anhang von den Funktionen der Sprache im Theaterschauspiel (4η έκδ.). Tübingen: Max Niemeyer. (Πρωτότυπη έκδοση 1931)

Kalb, J. (1989). Beckett in performance. Cambridge: Cambridge University Press.

Pfister, M. (1988). The theory and analysis of drama (J. Halliday, Μετ.). Cambridge: Cambridge University Press. (Πρωτότυπη έκδοση 1977)

Revermann, M. (2006). Comic business: Theatricality, dramatic technique, and performance contexts of Aristophanic comedy. Oxford: Oxford University Press.

Μάρδας, Γ. (1992). Το σημειωτικό σύστημα της σκηνικής οδηγίας. Αλεβεβάν, τχ. 5-6, τόμ. 2ος, 28-38.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. σκηνική οδηγία. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/σκηνική-οδηγία

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «σκηνική οδηγία». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/σκηνική-οδηγία.

MLA

«σκηνική οδηγία». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/σκηνική-οδηγία.

1388