Thymele Logo
Search

ιντερμέδιο [ουσ. ουδ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Εμβόλιμο μουσικό, χορευτικό ή δραματικό επεισόδιο με σχετική αυτονομία από την κύρια πλοκή, το οποίο παρουσιάζεται ανάμεσα στις πράξεις θεατρικού ή μουσικοθεατρικού έργου· κατ' επέκταση, ορχηστρικό παρέμβλημα της όπερας ή σύντομη αυτοτελής οργανική σύνθεση.

Ανάπτυξη

Το ιντερμέδιο εμφανίστηκε στην Ιταλία κατά τα τέλη του 15ου αιώνα, ως μια ανάγκη για την πλήρωση του κενού χρόνου ανάμεσα στις πράξεις των λόγιων δραμάτων, δηλαδή της λόγιας κωμωδίας, της τραγωδίας και του ποιμενικού δράματος. Κατά την περίοδο της Αναγέννησης, και ιδιαίτερα στην αυλή των Μεδίκων [Medici] στη Φλωρεντία, εξελίχθηκε σε ένα σύνθετο και φαντασμαγορικό θέαμα. Τα ιντερμέδια της εποχής αυτής αντλούσαν τη θεματολογία τους από τη μυθολογία και την αλληγορία, ενώ η επιτυχία τους βασιζόταν στη χρήση εντυπωσιακών σκηνικών μηχανών [macchine], πλούσιων κοστουμιών και πολυφωνικής μουσικής. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν τα ιντερμέδια που παρουσιάστηκαν το 1589 για το έργο La pellegrina [Η προσκυνήτρια], τα οποία θεωρούνται ο άμεσος πρόδρομος της όπερας, καθώς η μουσική και σκηνική τους κλίμακα άρχισε να επισκιάζει το ίδιο το θεατρικό έργο που διέκοπταν. Τη σύλληψή τους ανέλαβε ο Giovanni de' Bardi [Τζοβάννι ντε Μπάρντι], ηγετική μορφή της φλωρεντινής καμεράτας, ενώ στη μουσική τους συνέβαλαν, μεταξύ άλλων, ο Cristofano Malvezzi [Κριστόφανο Μαλβέτσι], ο Luca Marenzio [Λούκα Μαρέντσιο], ο Emilio de' Cavalieri [Εμίλιο ντε Καβαλιέρι], ο Giulio Caccini [Τζούλιο Κατσίνι] και ο Jacopo Peri [Γιάκοπο Πέρι].


Κατά τον 17ο και τον 18ο αιώνα, η πρακτική αυτή μεταλλάχθηκε. Στο πλαίσιο της όπερας σέρια [opera seria], τα εμβόλιμα μέρη άρχισαν να αποκτούν κωμικό χαρακτήρα, δημιουργώντας μια έντονη αντίθεση με το υψηλό ύφος του κύριου θεάματος. Αυτά τα κωμικά ιντερμέδια είχαν μικρό αριθμό επιτελεστών, απλή πλοκή, βασιζόμενη σε καθημερινές καταστάσεις, και γρήγορους διαλόγους. Η μεγάλη επιτυχία τους, παράλληλα με την ακμή της ναπολιτάνικης μελικής κωμωδίας [commedia per musica], οδήγησε στην αυτονόμησή τους και συνέβαλε στη διάδοση του ιταλικού κωμικού ύφους και την εδραίωση της όπερας μπούφα [opera buffa]. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το έργο La serva padrona [Η δούλα και κυρά] (1733) του Giovanni Battista Pergolesi [Τζοβάννι Μπαττίστα Περγκολέζι], το οποίο πρωτοπαρουσιάστηκε ως ιντερμέδιο και καθιερώθηκε στη συνέχεια ως μία από τις σημαντικότερες κωμικές όπερες στην ιστορία της μουσικής.


Στη Γαλλία, η παράδοση του ιντερμεδίου ενσωματώθηκε στην αυλική κουλτούρα μέσω της συνεργασίας του Μολιέρου [Molière] με τον αυλικό συνθέτη Jean-Baptiste Lully [Ζαν-Μπατίστ Λυλλύ] και, μετά τη ρήξη τους, με τον Marc-Antoine Charpentier [Μαρκ-Αντουάν Σαρπαντιέ]. Το αποτέλεσμα ήταν η δημιουργία της κωμωδίας-μπαλέτου [comédie-ballet], όπου μουσικοχορευτικά ιντερμέδια παρεμβάλλονταν στη δράση, όπως στον Αρχοντοχωριάτη [Le Bourgeois gentilhomme, 1670] ή στον Κατά φαντασίαν ασθενή [Le Malade imaginaire, 1673]. Στον ελληνικό χώρο, το ιντερμέδιο υιοθετήθηκε από το κρητικό θέατρο την περίοδο της ακμής του (16ος–17ος αιώνας) υπό την επίδραση των βενετικών και εν γένει ιταλικών προτύπων. Στα χειρόγραφα αρκετών κρητικών θεατρικών έργων υπάρχουν ιντερμέδια που αντλούν τις υποθέσεις τους κυρίως από τον τρωικό κύκλο και από τον κύκλο των Σταυροφοριών μέσω της ιταλικής αναγεννησιακής ποίησης. Στα έργα αυτά, όπως ο Κατζούρμπος του Γεωργίου Χορτάτση ή η Ερωφίλη, τα ιντερμέδια λειτουργούσαν ως «ανάπαυλα» για το κοινό, προσφέροντας μουσική, χορό και συχνά κωμική εκτόνωση. Επίσης, ιντερμέδια διαθέτουν ή από ιντερμέδια αποτελούνται και έργα του αιγαιοπελαγίτικου θεάτρου, όπως Η Τραγέδια του Αγίου Δημητρίου, που παραστάθηκε το 1723 στη Νάξο στο πλαίσιο του θεάτρου της σχολής των Ιησουιτών στο νησί. Στο συγκεκριμένο θρησκευτικό δράμα τα ιντερμέδια είναι κωμικά και ονομάζονται διλούδια.


Τα ιντερμέδια, χωρίς πάντα να αποκαλούνται με αυτόν τον όρο, απαντούν σποραδικά και στην παγκόσμια δραματουργία των επόμενων αιώνων με ανανεωμένη μορφή. Πρόκειται για μέρη των έργων με ξεχωριστή λειτουργικότητα, που εντάσσονται στην υπόθεσή τους ή χρησιμοποιούνται ως μια μορφή «διαλείμματος» στη δράση ή λειτουργούν ως ενδιάμεσες σκηνές με (σχετική) αυτονομία, ενίοτε ενσωματώνοντας μουσικά, ποιητικά ή χορικά στοιχεία, όπως συμβαίνει στο μονόπρακτο του Γρηγορίου Ξενόπουλου Ψυχοσάββατο, που χαρακτηρίζεται από τον συγγραφέα ως «σύγχρονη τραγωδία μονόπρακτη με ιντερμέτζο». Ιντερμέδια με αυτή την ανανεωμένη λειτουργικότητα εντοπίζονται και εκεί όπου το δράμα παραιτείται από τα τυπικά διαλείμματα. Στη Δεσποινίδα Ζυλί [Fröken Julie] του August Strindberg [Ώγκουστ Στρίντμπεργκ/Αύγουστος Στρίντμπεργκ] (1888), έργο μονόπρακτο και χωρίς διάλειμμα, ο χορός και η παντομίμα των χωρικών που εισβάλλουν στην κουζίνα κατά τη σκηνική απουσία των δύο πρωταγωνιστών λειτουργούν ως εσωτερικευμένο ιντερμέδιο, το οποίο, κατά τη ρητή δήλωση του συγγραφέα στον πρόλογό του, αντικαθιστά την παύση των πράξεων χωρίς να διακόπτει την υποβλητική ένταση.


Στην όπερα του 19ου αιώνα ο όρος απέκτησε εξειδικευμένη σημασία, δηλώνοντας το σύντομο ορχηστρικό παρέμβλημα που γεφυρώνει χρονικά και συναισθηματικά τη δράση. Το συμφωνικό ιντερμέδιο εξελίχθηκε σε σήμα κατατεθέν του βερισμού: το Intermezzo της Cavalleria rusticana [Χωριάτικος ιπποτισμός] του Pietro Mascagni [Πιέτρο Μασκάνι] (1890), τοποθετημένο στο μέσον της μονόπρακτης όπερας, καθιέρωσε το πρότυπο της λυρικής ανάπαυλας πριν από την τραγική κορύφωση και ακολουθήθηκε από ανάλογα μέρη, όπως το Intermezzo των Παλιάτσων [Pagliacci] του Ruggero Leoncavallo [Ρουτζέρο Λεονκαβάλλο] (1892) και το ορχηστρικό Intermezzo της Manon Lescaut [Μανόν Λεσκώ] του Giacomo Puccini [Τζάκομο Πουτσίνι] (1893). Στη γαλλική όπερα, ο «Διαλογισμός» [Méditation] από τη Θαΐδα [Thaïs] του Jules Massenet [Ζυλ Μασνέ] (1894), συμφωνικό ιντερμέδιο ανάμεσα στις δύο εικόνες της δεύτερης πράξης, αποδίδει μουσικά την πνευματική μεταστροφή της ηρωίδας. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις το ιντερμέδιο διατηρεί σχετική αυτονομία, καθώς εκτελείται και ως αυτοτελές συναυλιακό έργο.


Τέλος, συνθέτες όπως ο Robert Schumann [Ρόμπερτ Σούμαν] (Intermezzi, op. 4, 1832) και ο Johannes Brahms [Γιοχάνες Μπραμς] αποκάλεσαν ιντερμέδια αυτόνομες οργανικές συνθέσεις μικρής διάρκειας, οι οποίες διακρίνονται για τον λυρικό και εσωτερικό τους χαρακτήρα.

Εναλλακτικές Εκδοχές

ιντερμέτζο
Αγγλικά
intermezzo
Γαλλικά
intermède, l’[e]; intermezzo, l’[e]
Γερμανικά
Intermezzo, das; Zwischenspiel, das
Ιταλικά
intermezzo, l’ [il]; intermedio, l’ [il]

Συνώνυμα

διλούδιο

Σχετικοί όροι

ιντερλούδιο, ναπολιτάνικη όπερα, αυλικό θέατρο, ιησουιτικό θέατρο και δράμα, ζωντανός πίνακας, αποθέωση, σκηνική μουσική

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"Même s’il représente un ajout considérable au spectacle, l’intermède introduit un tel changement, un tel divertissement, une telle respiration qu’il est en mesure de soulager l’esprit du spectateur. Dès lors il découle que l’intermède, qu’il soit par ailleurs apparent ou non, bref ou long, est le porteur de la légèreté, du détournement de l’attention pour mieux retrouver la concentration du public lors de la pièce qu’il agrémente et enrichit. C’est pourquoi, parmi les différents types d’intermèdes, la veine qui prévaut jusqu’au XVIIIe siècle, comme le souligne Mamczarz, est celle de l’intermède comique."


«Παρόλο που αποτελεί μια σημαντική προσθήκη στην παράσταση, το ιντερμέδιο εισάγει μια τέτοια αλλαγή, έναν τέτοιο περισπασμό, μια τέτοια «ανάσα», που έχει τη δυνατότητα να ανακουφίσει το πνεύμα του θεατή. Συνεπώς, το ιντερμέδιο, είτε είναι εμφανές είτε όχι, σύντομο ή εκτενές, είναι φορέας ελαφρότητας, αποσπώντας την προσοχή προκειμένου να ανακτήσει πληρέστερα τη συγκέντρωση του κοινού κατά τη διάρκεια του έργου που διανθίζει και εμπλουτίζει. Γι’ αυτόν τον λόγο, ανάμεσα στους διάφορους τύπους ιντερμεδίων, η τάση που επικρατεί μέχρι τον 18ο αιώνα, όπως υπογραμμίζει η [Irène] Mamczarz, είναι εκείνη του κωμικού ιντερμέδιου.»

Στο απόσπασμα ο Stéphane Miglierina [Στεφάν Μιλιερινά] προσδιορίζει τη λειτουργία του ιντερμεδίου ως μηχανισμού μετάβασης και ψυχικής ανάπαυλας: η «ελαφρότητα» και η προσωρινή απόσπαση της προσοχής δεν αποδυναμώνουν, αλλά ανανεώνουν τη συγκέντρωση του κοινού στο κυρίως έργο. Έτσι αιτιολογείται η επικράτηση του κωμικού ιντερμεδίου έως τον 18ο αιώνα, ως του τύπου που υπηρετεί πληρέστερα αυτή τη λειτουργία της εκτόνωσης και της μεταβατικής «ανάσας».

Miglierina, S. (2008). À la recherche de la transition: Les intermèdes dans les traités de technique théâtrale italiens au XVIIe siècle. Agôn: Revue des arts de la scène, 1. doi.org...

Quote Icon

"Διαισθητικά συνεπώς έφτασε ο Ευαγγελάτος και στην αντιμετώπιση του Μενάνδρου. Επιδιώκοντας «οι αδυναμίες του έργου να γίνουν προτερήματα» και με σύμμαχο τη θεωρητική του κατάρτιση, έφτασε σε μια πραγματικά πρωτότυπη λύση: μετατοπίζοντας το ενδιαφέρον του στις βαθιές επιδράσεις που άσκησε ο Μένανδρος στο ευρωπαϊκό θέατρο και τη λογοτεχνία από τους ρωμαϊκούς χρόνους έως τον 20ό αιώνα, κατηύθυνε τη σκηνοθετική του γραμμή στην παρουσίαση της «“ιστορίας” του έργου [των Επιτρεπόντων δηλαδή] μέσα στην ιστορία της επιβίωσής του». Καθεμία από τις πέντε πράξεις του έργου συντελείται σε μία διαφορετική εποχή-σταθμό στην ιστορία του ευρωπαϊκού θεάτρου: δηλαδή, στην αρχαία Ελλάδα των ελληνιστικών χρόνων, στην Ιταλία των χρόνων της commedia dell’arte, στη Γαλλία της εποχής του Μολιέρου, στη βικτωριανή Αγγλία και στην Ελλάδα της εποχής των κινηματογραφικών ταινιών του 1950. Ίσως μάλιστα η τοποθέτηση της τελευταίας πράξης στον ελληνικό κινηματογράφο, να συμβολίζει και την επιστροφή του Μενάνδρου στη γενέτειρά του μετά από την περιπέτειά του ανά τους αιώνες στις ευρωπαϊκές σκηνές. Τις πέντε πράξεις «δένει» με έναν συνεκτικό ιστό, που αποτελείται από έναν πρόλογο, έναν επίλογο και τέσσερα ιντερμέδια."

Στο απόσπασμα ο Παναγιώτης Μιχαλόπουλος αναδεικνύει τη δομική λειτουργία των ιντερμεδίων στη σκηνοθεσία του Σπύρου Α. Ευαγγελάτου για τους Επιτρέποντες του Μενάνδρου [Menander]: τα τέσσερα ιντερμέδια, μαζί με τον πρόλογο και τον επίλογο, συνέχουν τις πέντε πράξεις, καθεμία από τις οποίες τοποθετείται σε διαφορετική εποχή-σταθμό της ιστορίας του ευρωπαϊκού θεάτρου. Έτσι το ιντερμέδιο δεν λειτουργεί απλώς ως εμβόλιμη ανάπαυλα, αλλά ως αρμός που οργανώνει την αφήγηση της ίδιας της διαχρονικής επιβίωσης του έργου. Αξιοσημείωτο είναι ότι ο όρος ανακτά εδώ την αρχική, αναγεννησιακή του διάσταση ως συνδετικού επεισοδίου ανάμεσα στις πράξεις, μεταφερμένος σε ένα σύγχρονο, αναστοχαστικό σκηνοθετικό πλαίσιο.

Μιχαλόπουλος, Π. (2018). Επιτρέποντες από το Αμφι-Θέατρο: Ένας πολύχρωμος πίνακας. Συμβολή στη μελέτη του σκηνοθετικού έργου του Σπύρου Α. Ευαγγελάτου. Στο Γ. Βαρζελιώτη & Π. Μαυρομούστακος (Επιμ.), Σκηνή και ΑμφιΘέατρο: Αφιέρωμα στον Σπύρο Α. Ευαγγελάτο. Πρακτικά συνεδρίου (σσ. 99–110). Αθήνα: ΕΚΠΑ, Τμήμα Θεατρικών Σπουδών. Βλ. σ. 102.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Λεζάντα Ο Βραζιλιάνος οξύφωνος και αρχιμουσικός Alex Innecco [Άλεξ Ιννέκκο] επεξηγεί συνοπτικά τον όρο ιντερμέδιο

Το "Marche pour la cérémonie des Turcs" [«Εμβατήριο για την τελετή των Τούρκων»] από τον

Το μουσικό ιντερμέδιο των χωρικών από τη Δεσποινίδα Ζυλί [Fröken Julie] του August…

Το ορχηστρικό ιντερμέδιο από τη Manon Lescaut [Μανόν Λεσκώ, 1893] του Giacomo Puccini…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Το ιντερμέδιο των Μαυριτανών από τον Κατά φαντασίαν ασθενή [Le Malade imaginaire, 1673]…

Bernardo Buontalenti [Μπερνάρντο Μπουονταλέντι], σκηνογραφία για το πρώτο ιντερμέδιο, "L'armonia delle sfere" [«Η…

Henriëtte Ronner-Knip [Χενριέτ Ρόννερ-Κνιπ], Een muzikaal tussenspel [Ένα μουσικό ιντερμέδιο], γνωστό και ως Kattenspel…

Προμετωπίδα της πρώτης εικονογραφημένης έκδοσης της Gerusalemme liberata [Απελευθερωθείσα Ιερουσαλήμ] του Torquato Tasso…

βασική

Brooks, W. (2002). Intervalles, entractes, and intermèdes in the Paris theatre. Seventeenth-Century French Studies, 24/1, σσ. 107–125.

Johnston, K. (2013). Molière, Descartes, and the practice of comedy in the intermezzo. Music & Letters, 94/1, σσ. 38–77.

Lazarevich, G. (1987). Hasse as a comic dramatist: The Neapolitan intermezzi. Analecta Musicologica, 25, σσ. 287–303.

Le Blanc, J., & Razgonnikoff, J. (2023). Le Malade imaginaire à la reconquête de ses intermèdes. Arrêt sur scène/Scene Focus, 12. journals.openedition.org...

Miglierina, S. (2008). À la recherche de la transition: Les intermèdes dans les traités de technique théâtrale italiens au XVIIe siècle. Agôn: Revue des arts de la scène, 1. doi.org...

Sternfeld, F. W. (1972). Les intermèdes de Florence et la genèse de l'opéra. Baroque, 5. journals.openedition.org...

Troy, C. E. (1979). The comic intermezzo: A study in the history of eighteenth-century Italian opera. Ann Arbor, MI: UMI Research Press.

Λυδάκη, Ε. (2020). Τα ιντερμέδια του κρητικού θεάτρου: Ερωτήματα για την εμφάνιση του συγκεκριμένου θεατρικού είδους στην Κρήτη κατά την όψιμη βενετική περίοδο. Στο Α. Βασιλείου, Κ. Γεωργιάδη, Α. Δημητριάδης & Κ. Ριτσάτου (Επιμ.), Ιστορία και ιστοριογραφία του νεοελληνικού θεάτρου: Πρακτικά επιστημονικού συνεδρίου προς τιμήν του Θόδωρου Χατζηπανταζή (σσ. 94–113). Ηράκλειο: Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών.

Μιχαλόπουλος, Π. (2018). Επιτρέποντες από το Αμφι-Θέατρο: Ένας πολύχρωμος πίνακας. Συμβολή στη μελέτη του σκηνοθετικού έργου του Σπύρου Α. Ευαγγελάτου. Στο Γ. Βαρζελιώτη & Π. Μαυρομούστακος (Επιμ.), Σκηνή και ΑμφιΘέατρο: Αφιέρωμα στον Σπύρο Α. Ευαγγελάτο. Πρακτικά συνεδρίου (σσ. 99–110). Αθήνα: ΕΚΠΑ, Τμήμα Θεατρικών Σπουδών.

Παναγιωτάκης, Ν. Μ., & Πούχνερ, Β. (Επιμ.). (1999). Η Τραγέδια του Αγίου Δημητρίου: Θρησκευτικό δράμα με κωμικά ιντερμέδια, αγνώστου ποιητή, που παραστάθηκε στις 29 Δεκεμβρίου 1723 στη Ναξία. Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.

Πούχνερ, Β. (1984). Ο Πέτρος Κατσαΐτης και το κρητικό θέατρο. Στο Ευρωπαϊκή θεατρολογία: Ένδεκα μελετήματα (σσ. 183–221). Αθήνα: Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν.

Πούχνερ, Β. (1997). Κείμενα και αντικείμενα: Δέκα θεατρολογικά μελετήματα. Αθήνα: Πατάκης.

Πούχνερ, Β. (2017). Με θέα το θέατρο: Ιστορικές, συγκριτικές και αναστοχαστικές μελέτες. Αθήνα: Γρηγόρης.

συμπληρωματική

Ταμπάκη, Ά., Γεωργοπούλου, Β., Αλτουβά, Α., & Διακουμοπούλου, Κ. (2023). Ιστορία και δραματολογία του νεοελληνικού θεάτρου, 16ος–20ός αι. Αθήνα: Κάλλιπος, Ανοικτές Ακαδημαϊκές Εκδόσεις.

Ταμπάκη, Ά., Σπυριδοπούλου, Μ., & Αλτουβά, Α. (2015). Ιστορία και δραματολογία ευρωπαϊκού θεάτρου: Από την Αναγέννηση στον 18ο αιώνα. Αθήνα: Ελληνικά Ακαδημαϊκά Ηλεκτρονικά Συγγράμματα και Βοηθήματα, Κάλλιπος.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. ιντερμέδιο. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ιντερμέδιο

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «ιντερμέδιο». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ιντερμέδιο.

MLA

«ιντερμέδιο». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ιντερμέδιο.

1388