Thymele Logo
Search

διθύραμβος [ουσ. αρσ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 3
Videos Icon 1
[1]

Ορισμός

Είδος χορικής λυρικής ποίησης της αρχαίας Ελλάδας προς τιμήν του θεού Διονύσου, που ψαλλόταν και χορευόταν από έναν Χορό ανδρών ή αγοριών με τη συνοδεία αυλού, υπό την καθοδήγηση του κορυφαίου.

Ανάπτυξη

Η αρχαιότερη μαρτυρία του όρου απαντάται στον Αρχίλοχο [Archilochus] (7ος αι. π.Χ.). Ο πρώιμος διθύραμβος ήταν ένα λατρευτικό χορικό άσμα (μέλος) συνδεδεμένο με τον θεό Διόνυσο, με μυθολογικό και σκωπτικό περιεχόμενο και αυτοσχεδιαστικό χαρακτήρα, που άδονταν σε πομπή. Την τελετουργική πομπή καθοδηγούσε ο κορυφαίος τραγουδιστής και χορευτής (ἐξάρχων ή ἔξαρχος), ο οποίος ξεχώριζε στην εμφάνιση, ενώ κάποια στιγμή στάθηκε απέναντι από τον Χορό και παρακίνησε την επικοινωνία μαζί του.


Μέχρι τον 5ο αι. π.Χ. είχε εξελιχθεί σε σοβαρό έντεχνο είδος. Στην εξέλιξη αυτή συνέβαλαν ο Αρίων ο Μηθυμναίος [Arion Methymnaeus], γύρω στο 600 π.Χ., ο οποίος έδωσε στο είδος το όνομά του και το συνέδεσε με τον κύκλιο χορό και ο Λάσος ο Ερμιονεύς [Lasus Hermioneus], με μουσικές μεταρρυθμίσεις και την εισαγωγή διθυραμβικών αγώνων στα Μεγάλα Διονύσια (509 ή 508 π.Χ.). Έως τα μέσα του 5ου αι. π.Χ. η λατρευτική διάσταση του διθυράμβου είχε ατονήσει. Οι σημαντικότεροι διθυραμβικοί ποιητές της εποχής ήταν ο Σιμωνίδης [Simonides], ο Πίνδαρος [Pindarus] και ο Βακχυλίδης [Bacchylides].


Στα Μεγάλα Διονύσια, οι διθύραμβοι παρουσιάζονταν το απόγευμα της πρώτης ημέρας, ενώ θεωρούνταν μια από τις πιο σημαντικές παραστατικές μορφές του εορταστικού προγράμματος. Στους αγώνες διαγωνίζονταν οι δέκα αθηναϊκές φυλές, οι οποίες συνεισέφεραν από έναν Χορό πενήντα ανδρών ή αγοριών. Οι χορευτές, στεφανωμένοι με κισσό και, πιθανώς, χωρίς προσωπεία, σχημάτιζαν στην ορχήστρα έναν κύκλο γύρω από τον βωμό και τον αυλητή. Οι διθύραμβοι ξεκινούσαν με μια προσωπική εισαγωγή των ποιητών και στοιχεία για την περίσταση (πόλις, εορτή και θεός της εορτής), ακολουθούσε η αφήγηση ενός μύθου και κατέληγαν σε μια υμνική προσφώνηση προς τον τιμώμενο θεό. Ο χορός που φαίνεται να ήταν στενά συνδεδεμένος με τον διθύραμβο ονομαζόταν τυρβασία, μια χαρακτηριστική ρυθμική κίνηση με έντονο χαρακτήρα, πιθανώς πελοποννησιακής και δωρικής καταγωγής. Από το 450 π.Χ. και μετά, το είδος εξελίχθηκε στον νεοαττικό διθύραμβο, με έμφαση στη μουσική έναντι της ποίησης και κύριους εισηγητές των καινοτομιών τον Μελανιππίδη [Melanippides] και τον Φιλόξενο τον Κυθήριο [Philoxenus Cytherius].


Ο όρος διθύραμβος χρησιμοποιήθηκε από μεταγενέστερους ποιητές για συνθέσεις τους. Σύγχρονο παράδειγμα τα εννέα ποιήματα του Friedrich Nietzsche [Φρήντριχ Νίτσε] με τίτλο Οι διθύραμβοι του Διονύσου [Dionysos-Dithyramben, 1899], πάνω στα οποία βασίστηκε το λιμπρέτο της όπερας Διόνυσος [Dionysos, 2010] του Wolfgang Rihm [Βόλφγκανγκ Ριμ].


Ο όρος χρησιμοποιείται και μεταφορικά για να δηλώσει τον ενθουσιώδη και εγκωμιαστικό έπαινο.

Αγγλικά
dithyramb
Γαλλικά
dithyrambe, le
Γερμανικά
Dithyrambus, der
Ιταλικά
ditirambo, il

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Ως λατρευτικό τραγούδι ο διθύραμβος είχε στο περιεχόμενό του αφηγηματικά και στην παρουσίασή του μιμητικά στοιχεία. Με την καθοδήγηση των εξαρχόντων του ο Χορός θα διηγόταν, και με τις χορευτικές κινήσεις του θα αναπαριστούσε, τα πάθη και τα κατορθώματα του θεού. […] Αρκετά νωρίς, υποθέτουμε, εμφανίστηκαν και διθυραμβικά τραγούδια που πια δεν αναφέρονταν στον Διόνυσο, αλλά διηγόνταν ιστορίες για άλλους θεούς και ήρωες. Χαρακτηριστικό είναι ένα πολύ νεότερο παράδειγμα, ο διθύραμβος Θησεύς του Βακχυλίδη: Ο Χορός, που τον αποτελούν, υποτίθεται, Αθηναίοι της εποχής του μύθου, ρωτά τον βασιλιά Αιγέα, που παριστάνεται από τον κορυφαίο, γιατί ακούστηκε πολεμικό σάλπισμα· και αυτός απαντά πως πλησιάζει την Αθήνα ένας άγνωστος νέος, φοβερός και τρομερός, σκοτώνοντας στον δρόμο του πλήθος θηρία και ληστές - ο Θησέας.»

Ο Φ. Ι. Κακριδής υπογραμμίζει τον διπλό χαρακτήρα του διθυράμβου, αφηγηματικό και μιμητικό, καθώς και τη θεματική του επέκταση από τις διονυσιακές αφηγήσεις σε ηρωικούς μύθους, χρησιμοποιώντας ως παράδειγμα τον Θησέα του Βακχυλίδη [Bacchylides] (5ος αι. π.Χ.), όπου ο διάλογος μεταξύ Χορού και κορυφαίου προοιωνίζεται τη δραματική δομή της τραγωδίας.

Κακριδής, Φ. Ι. (2005). Αρχαία ελληνική γραμματολογία. Θεσσαλονίκη: Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών. Βλ. σ. 75.

Quote Icon

«γενομένη δ᾽ οὖν ἀπ᾽ ἀρχῆς αὐτοσχεδιαστικῆς —καὶ αὐτὴ καὶ ἡ κωμῳδία, καὶ ἡ μὲν ἀπὸ τῶν ἐξαρχόντων τὸν διθύραμβον, ἡ δὲ ἀπὸ τῶν τὰ φαλλικὰ ἃ ἔτι καὶ νῦν ἐν πολλαῖς τῶν πόλεων διαμένει νομιζόμενα— κατὰ μικρὸν ηὐξήθη προαγόντων ὅσον ἐγίγνετο φανερὸν αὐτῆς· καὶ πολλὰς μεταβολὰς μεταβαλοῦσα ἡ τραγῳδία ἐπαύσατο, ἐπεὶ ἔσχε τὴν αὑτῆς φύσιν»: Ενώ λοιπόν η τραγωδία, αλλά και η κωμωδία, ξεκίνησε, στην αρχή, με αυτοσχεδιασμούς (η τραγωδία με τους ἐξάρχοντες στον διθύραμβο και η κωμωδία με τους ἐξάρχοντες στα φαλλικά τραγούδια που και σήμερα ακόμη διατηρούνται, ως καθιερωμένη πια γιορτή, σε πολλές πόλεις), σιγά σιγά άρχισε να παρουσιάζει πρόοδο, καθώς οι ποιητές εξέλισσαν και ανέπτυσσαν όποιο μέρος της αποκαλυπτόταν, ώσπου, αφού πέρασε από πολλές μεταβολές, έπαψε να εξελίσσεται, μια και πήρε πια τη φυσική της μορφή.»

Απόσπασμα από την Ποιητική του Αριστοτέλους [Aristotle] (Κεφ. 4, 1449a 9-15) και η νεοελληνική του απόδοση, όπου διατυπώνεται η θεωρία της γένεσης της τραγωδίας από τους αυτοσχεδιασμούς των εξαρχόντων του διθυράμβου. Ο Αριστοτέλης συνδέει άμεσα την προέλευση της τραγωδίας με τη διθυραμβική πρακτική, υποστηρίζοντας ότι το νέο δραματικό είδος εξελίχθηκε σταδιακά από τις αυτοσχέδια χορικά δρώμενα προς τιμήν του Διονύσου, μέχρι να αποκτήσει την ώριμη, θεσμοθετημένη μορφή του.

Αριστοτέλης. (2008). Ποιητική (Μ. Λυπουρλή, Επιμ. & Δ. Λυπουρλής, Μετ.). Θεσσαλονίκη: Ζήτρος. Βλ. 1449а.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Ραδιοφωνική εκπομπή με τίτλο «Ίχνη» του Τρίτου προγράμματος (επ. 1ο), των Ηλία Μαλανδρή και Γιάννη…

Dionysos του Wolfgang Rihm, (2012/2013). Λιμπρέτο βασισμένο στα ποιήματα του Nietzsche, "Dionysos-Dithyramben". Διεύθυνση ορχήστρας: Γιόρνταν…

Ο διθύραμβος του Ρόδου του Άγγελου Σικελιανού [Angelos Sikelianos] γράφτηκε και εκδόθηκε το 1932 και…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Όστρακο από αττικό ερυθρόμορφο κρατήρα της Ομάδας του Πολυγνώτου, στον οποίο απεικονίζεται ένας σάτυρος που…

βασική

Blume, H.-D. (1999). Εισαγωγή στο αρχαίο θέατρο (Μ. Ιατρού, Μετ.). Αθήνα: Μ.I.Ε.Τ.

Csapo, E. (2004). The politics of the new music. Στο P. Murray & P. Wilson (Επιμ.), Music and the Muses: The culture of mousike in the Classical athenian city (σσ. 207–248). Oxford: Oxford University Press.

Csapo, E. (2006). The iconography of the Exarchos. Mediterranean Archaeology, 19/20, σσ. 55–65.

D’Angour, A. (1997). How the Dithyramb got its shape. The Classical Quarterly, 47/2, σσ. 331–351.

Easterling, P. E., & Knox, B. M. W. (2005). Ιστορία της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας (Ν. Χ. Κονομής, Χ. Γρίμπα & Μ. Ν. Κονομή, Μετ.). Αθήνα: Δημ. Ν. Παπαδήμα.

Kowalzig, B., & Wilson, P. (Επιμ.). (2013). Dithyramb in context. Oxford: Oxford University Press.

Landels, J. G. (1999). Music in Ancient Greece and Rome. London & New York: Routledge.

Seidensticker, B. (2005). Dithyramb, comedy, and satyr-play. Στο J. Gregory (Επιμ.), A companion to greek tragedy (σσ. 38–54). Oxford: Blackwell Publishing.

West, M. L. (1992). Ancient greek music. Oxford & New York: Clarendon Press.

West, M. L. (1999). Greek lyric poetry. Oxford: Oxford University Press.

Wilson, P. (Επιμ.). (2007). The Greek theatre and festivals: Documentary studies. Oxford & New York: Oxford University Press.

Zimmermann, B. (1992). Dithyrambos: Geschichte einer Gattung. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht.

συμπληρωματική

Pickard-Cambridge, A. W., & Webster, T. B. L. (1962). Dithyramb, tragedy and comedy. Oxford: Clarendon Press.

Γώγος, Σ., & Πετράκου, Κ. (2012). Διθύραμβος. Στο Λεξικό του αρχαίου θεάτρου. Όροι, έννοιες, πρόσωπα. Αθήνα: Μίλητος.

APA

Θυμέλη – Λεξικό Παραστατικών Τεχνών. (n.d.). διθύραμβος. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/διθύραμβος

Chicago

"διθύραμβος." Θυμέλη – Λεξικό Παραστατικών Τεχνών. Accessed 17 April 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/διθύραμβος.

1741