στριπτήζ [ουσ. ουδ.]

Το στριπτήζ [striptease] συνθέτει τις αγγλικές λέξεις strip (γδύνω) και tease (ερεθίζω, προκαλώ), και ο όρος καθιερώθηκε στην αμερικανική αργκό τη δεκαετία του 1930, ενώ η γαλλική παράδοση χρησιμοποίησε τον όρο effeuillage (κυριολεκτικά «ξεφύλλισμα»). Το είδος δεν ταυτίζεται με το σκηνικό γυμνό: ουσία του δεν είναι η τελική γύμνια, αλλά η δραματουργία της αναβολής. Ο επιτελεστής ή η επιτελέστρια αφαιρεί τα ενδύματα ένα προς ένα, αξιοποιώντας πέπλα, γούνες, βεντάλιες, φτερά και μακριά γάντια ως εργαλεία μιας τελετουργικής καθυστέρησης, συνοδεία μουσικής και χορευτικής κίνησης, ώστε η υπόσχεση της αποκάλυψης να παρατείνεται όσο το δυνατόν περισσότερο.

Η θεωρητική προσέγγιση του είδους οργανώθηκε γύρω από αυτή τη διαλεκτική του κρυμμένου και του φανερού. Ο Roland Barthes [Ρολάν Μπαρτ], στο δοκίμιό του «Strip-tease» από τις Mythologies [Μυθολογίες] (1957), διατύπωσε το κεντρικό παράδοξο: το στριπτήζ «απο-σεξουαλικοποιεί τη γυναίκα τη στιγμή ακριβώς που τη γυμνώνει», καθώς τα εξωτικά προσχήματα και τα εξαρτήματα λειτουργούν ως ασπίδα που απομακρύνει τον θεατή από το πραγματικό σώμα, ενώ η επαγγελματική δεξιοτεχνία του χορού εξαγνίζει το θέαμα. Το είδος στηρίχθηκε έτσι στην ένταση ανάμεσα στο επιτρεπτό και το απαγορευμένο: η ίδια η νομοθεσία (η υποχρέωση κάλυψης των θηλών με pasties ή της ήβης με το G-string) όρισε το όριο όπου το θέαμα παρέμενε νόμιμο, τρέφοντας τη γοητεία του παράνομου και του μισοκρυμμένου.

Η σύγχρονη μορφή του διαμορφώθηκε στο Παρίσι του φεν-ντε-σιέκλ [fin de siècle], στα καμπαρέ και τα μιούζικ χωλ, όπως το Moulin Rouge [Μουλέν Ρουζ] και οι Folies Bergère [Φολί Μπερζέρ]. Η παράσταση Le Coucher d'Yvette [Η Υβέτ πλαγιάζει] (1894) καταγράφεται ως πρώιμο δείγμα δημόσιου στριπτήζ, με πρόσχημα την αφήγηση μιας γυναίκας που ετοιμάζεται για ύπνο. Στο ίδιο πλαίσιο εντάχθηκε και το σκάνδαλο της συγγραφέως Colette [Κολέτ], η οποία τον Ιανουάριο του 1907 εμφανίστηκε ημίγυμνη στο Moulin Rouge, στην παντομίμα Rêve d'Égypte [Όνειρο της Αιγύπτου], ξετυλίγοντας σταδιακά τους επιδέσμους μιας μούμιας που ζωντανεύει. Η παράσταση, αν και δεν συνιστούσε στριπτήζ με την καθιερωμένη σημασία του όρου, αξιοποίησε τη δραματουργία της σταδιακής αποκάλυψης του σώματος και λειτούργησε ως πρόδρομη, οριακή μορφή του είδους, φανερώνοντας ταυτόχρονα πώς το ερωτικό ξεγύμνωμα επί σκηνής άγγιζε τα όρια της κοινωνικής ανοχής.

Στις παραστατικές τέχνες, καθοριστική υπήρξε η «Σαλωμανία»: το δράμα Salomé [Σαλώμη] (1891) του Oscar Wilde [Όσκαρ Ουάιλντ] και η ομώνυμη όπερα (1905) του Richard Strauss [Ρίχαρντ Στράους] καθιέρωσαν τον «χορό των επτά πέπλων» ως πρότυπο σταδιακής αποκάλυψης, που ερμήνευσαν χορεύτριες όπως η Maud Allan [Μωντ Άλλαν]. Παράλληλα, το ρεύμα του οριενταλισμού και οι «εξωτικές» ερμηνεύτριες, με προεξάρχουσες τη Mata Hari [Μάτα Χάρι] και αργότερα τη Josephine Baker [Ζοζεφίν Μπαίηκερ] με τη διάσημη «φούστα από μπανάνες» (1926), συνέδεσαν το γυμνό σώμα με τη φαντασίωση του Άλλου.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες το στριπτήζ αναπτύχθηκε μέσα από το μπουρλέσκ [burlesque]: καθώς το βωντβίλ [vaudeville] στρεφόταν σε οικογενειακό κοινό, το μπουρλέσκ, με ναό του το θέατρο Minsky's στη Νέα Υόρκη, το ανέδειξε σε κεντρικό πόλο έλξης. Η Gypsy Rose Lee [Τζίπσυ Ρόουζ Λη] προσέδωσε στο είδος λεκτική ευφυΐα και θεατρική εκλέπτυνση, μετατρέποντας την απογύμνωση σε πνευματώδη μονόλογο. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ακολούθησε η «χρυσή εποχή» των αμερικανικών καμπαρέ. Από τη δεκαετία του 1960, οι κοινωνικές ανακατατάξεις και η νομική χαλάρωση οδήγησαν στο πλήρες γυμνό και στη συστηματική εμφάνιση του ανδρικού στριπτήζ (με εμβληματικό παράδειγμα τους Chippendales, 1979).

Στον ελληνικό χώρο, το στριπτήζ συνδέθηκε με την ανάδυση των κοσμικών κέντρων, των καμπαρέ και των νυχτερινών κέντρων ποικιλιών κατά τις δεκαετίες του 1950 και του 1960, ιδίως στην Αθήνα και στον Πειραιά. Το είδος μεταφέρθηκε στη μεγάλη οθόνη μέσα από τον ελληνικό κινηματογράφο της εποχής, όπου η μορφή της «αρτίστας» του καμπαρέ αποτέλεσε επαναλαμβανόμενο τύπο, συχνά με ηθικοπλαστική ή κωμική χροιά.

Στη σύγχρονη εποχή, η αναβίωση του νέο-μπουρλέσκ [neo-burlesque], με κεντρική μορφή τη Dita Von Teese [Ντίτα Φον Τηζ], επανέφερε την αίγλη και τη στυλιζαρισμένη αισθητική του παρελθόντος, ενώ οι σύγχρονες συζητήσεις κινούνται ανάμεσα στη φεμινιστική επανοικειοποίηση της σεξουαλικότητας και στην κριτική της εμπορευματοποίησης του σώματος.