Thymele Logo
Search

φαινομενολογία [ουσ. θηλ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Φιλοσοφική μέθοδος και ρεύμα σκέψης των αρχών του 20ού αιώνα, που περιγράφει τα φαινόμενα όπως εμφανίζονται στη συνείδηση και στη βιωμένη εμπειρία, πριν από κάθε θεωρητική ερμηνεία. Στις παραστατικές τέχνες τροφοδοτεί την καλλιτεχνική πρακτική και τη θεωρητική μελέτη της ενσώματης παρουσίας, της αισθητηριακής αντίληψης και της βιωμένης σχέσης σώματος, χώρου και χρόνου.

Ανάπτυξη

Η φαινομενολογία, με φιλοσοφικές ρίζες στο έργο των Immanuel Kant [Ιμμάνουελ Καντ] και Georg Wilhelm Friedrich Hegel [Γκέοργκ Βίλχελμ Φρήντριχ Χέγκελ], αναδύθηκε και αναπτύχθηκε δυναμικά στις αρχές του 20ού αιώνα με το έργο των γερμανόφωνων φιλοσόφων Edmund Husserl [Έντμουντ Χούσερλ] και Martin Heidegger [Μάρτιν Χάιντεγκερ] και επεκτάθηκε ακολούθως στην Πολωνία, με το έργο του Roman Ingarden [Ρόμαν Ινγκάρντεν], και στη Γαλλία, με το έργο των Maurice Merleau-Ponty [Μωρίς Μερλώ-Ποντύ], Gaston Bachelard [Γκαστόν Μπασλάρ] και Jean-Paul Sartre [Ζαν-Πωλ Σαρτρ].


Η φαινομενολογία συνιστά φιλοσοφική μέθοδο η οποία, απομακρυνόμενη από τη διάκριση μεταξύ υποκειμένου και αντικειμένου, συνείδησης και κόσμου, εστιάζει την προσοχή της κατεξοχήν στη φαινομενική πραγματικότητα των αντικειμένων, έτσι όπως αυτά καθίστανται αντιληπτά στην ατομική συνείδηση μέσω των αισθήσεων και της νόησης. Σύμφωνα με τον Husserl, στο Ideen [Ιδέες] (1913), μόνο η καθαρή περιγραφή των φαινομένων της συνείδησης μπορεί να οδηγήσει την ανθρώπινη σκέψη σε μια αξιόπιστη γνώση του κόσμου. Κεντρική έννοια της φαινομενολογικής θεώρησης αποτελεί η προθετικότητα [Intentionalität]: η συνείδηση είναι πάντοτε συνείδηση κάποιου πράγματος, δηλαδή στρέφεται εγγενώς προς ένα αντικείμενο. Ο Heidegger, στο Sein und Zeit [Είναι και χρόνος] (1927), μετατόπισε τη φαινομενολογία προς την υπαρξιακή διάσταση, εξετάζοντας τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος είναι «ερριμμένος» στον κόσμο [Geworfenheit] και υπάρχει ως «εν-τω-κόσμω-είναι» [In-der-Welt-sein]. Σύμφωνα με τον Heidegger, το ανθρώπινο ον [Dasein] και ο κόσμος δεν νοούνται χωριστά: η ύπαρξη συγκροτείται πάντοτε μέσα στον κόσμο και ο κόσμος αποκαλύπτεται μέσα από την ύπαρξη. Ο Ingarden, ο οποίος καθιερώθηκε κυρίως με το Das literarische Kunstwerk [Το λογοτεχνικό έργο τέχνης] (1931) και θεωρείται «πατέρας της φαινομενολογικής αισθητικής», ενδιαφέρθηκε ιδίως για την αντίθεση μεταξύ πραγματικού και ιδεατού, στο μεταίχμιο των οποίων κινείται το έργο τέχνης. Το έργο τέχνης δεν είναι ούτε απολύτως ιδεατό αντικείμενο ούτε απλή φυσική οντότητα· είναι ένα σύνθετο, διυποκειμενικό, προθετικό αντικείμενο, το οποίο προέρχεται από τις πράξεις της συνείδησης του/της δημιουργού και αναγεννάται κατά κάποιον τρόπο στη συνείδηση κάθε αποδέκτη / κάθε αποδέκτριας, μέσω της «συγκεκριμενοποίησης» [Konkretisation]. Στο θεατρικό έργο ο Ingarden διέκρινε το «κύριο κείμενο» [Haupttext] των διαλόγων από το «δευτερεύον κείμενο» [Nebentext] των σκηνικών οδηγιών. Ο Merleau-Ponty, στη Phénoménologie de la perception [Φαινομενολογία της αντίληψης] (1945), τοποθέτησε το σώμα στο κέντρο της φαινομενολογικής σκέψης: η αντίληψη δεν αποτελεί νοητική πράξη αλλά ενσώματη εμπειρία, και ο κόσμος βιώνεται πρωτίστως μέσω του σώματος που κινείται, αγγίζει και αισθάνεται. Η θέση αυτή κατέστη θεμελιώδης για τη θεωρία και την πρακτική των παραστατικών τεχνών.


Η φαινομενολογία (με την πίστη της στην προτεραιότητα και την αυθυπαρξία της «ουσίας» των πραγμάτων έναντι της υλικής ύπαρξης και της κοινωνικής έκφρασής τους) δέχτηκε έντονη κριτική για τον ουσιοκρατικό, ιδεαλιστικό και ανιστορικό της πυρήνα, κυρίως από τη νεότερη μαρξιστική κριτική. Παρέμεινε, ωστόσο, ιδιαίτερα πρόσφορη τόσο για την ίδια την καλλιτεχνική επιτέλεση όσο και για τη θεωρητική κατανόηση της «πυκνότητας» και της «φαινομενολογικής συνθετότητας» των παραστατικών τεχνών, οι οποίες συνδέονται άμεσα με τη ζωντανή, αισθητηριακή εμπειρία του ερμηνευτή / της ερμηνεύτριας και του θεατή / της θεάτριας.


Στο θέατρο, η φαινομενολογική θεώρηση τροφοδότησε, συνειδητά ή ανεπίγνωστα, τις σωματικές υποκριτικές μεθόδους που αναπτύχθηκαν κατά τον 20ό αιώνα. Φαινομενολογικές αναγνώσεις αναδεικνύουν συγγένειες με τη μέθοδο του Κωνσταντίν Στανισλάφσκι [Konstantin Stanislavski], ο οποίος στήριξε θεωρητικά και πρακτικά τη διδασκαλία του ρόλου στην ατομική εμπειρία, στην πλήρως ενεργοποιημένη συνείδηση και στην κατάκτηση της υποσυνείδητης αλήθειας μέσω του συνειδητού βιώματος και της ανάκλησής του. Ο Jerzy Grotowski [Γιέζυ Γκροτόφσκι], στο «φτωχό θέατρο» [teatr ubogi], αφαίρεσε κάθε σκηνικό πλεόνασμα (σκηνικά, κοστούμια, τεχνολογία) και εστίασε στην ωμή, ενσώματη παρουσία του/της ηθοποιού ως μοναδικού φορέα της σκηνικής πράξης: το σώμα δεν αναπαριστά αλλά είναι η παράσταση. Ο Eugenio Barba [Εουτζένιο Μπάρμπα], στενός συνεργάτης του Grotowski, ανέπτυξε τη θεατρική ανθρωπολογία [theatre anthropology], εξετάζοντας τις προεκφραστικές αρχές της σωματικής παρουσίας σε διαφορετικές πολιτισμικές παραδόσεις. Ο Ταντάσι Σουζούκι [Tadashi Suzuki] θεμελίωσε τη μέθοδό του στη σχέση σώματος και εδάφους: τα πόδια, ως σημείο επαφής ερμηνευτή / ερμηνεύτριας και γης, λειτουργούν ως πηγή ενέργειας και παρουσίας, σε ευθυγράμμιση με τη φαινομενολογική αντίληψη ότι η ύπαρξη προσδιορίζεται μέσω της σωματικής ένταξης στον χώρο. Ο Hans-Thies Lehmann [Χανς-Τις Λέμαν], στο Postdramatisches Theater [Μεταδραματικό θέατρο] (1999), αξιοποίησε φαινομενολογικές κατηγορίες (παρουσία, ατμόσφαιρα, αισθητηριακή εγρήγορση) για την ανάλυση μεταδραματικών παραστάσεων, στις οποίες η σκηνική εμπειρία υπερέβαινε τη λογοκεντρική αναπαράσταση.


Στον χορό, η φαινομενολογία τροφοδότησε ριζικές ανανεώσεις. Ο Steve Paxton [Στηβ Πάξτον], εισηγητής της πρακτικής του αυτοσχεδιασμού επαφής [contact improvisation] (1972), αντιμετώπισε τον χορό ως φαινομενολογικό πείραμα: δύο σώματα σε επαφή αντιλαμβάνονται αμοιβαία το βάρος, τη ροπή και την κίνηση του άλλου, χωρίς προκαθορισμένη χορογραφία, σε μια διαρκή διαπραγμάτευση αισθητηριακών δεδομένων. Η Pina Bausch [Πίνα Μπάους], με την ομάδα της Tanztheater Wuppertal, δημιούργησε παραστάσεις στις οποίες η επαναλαμβανόμενη, καθημερινή χειρονομία (το περπάτημα, η αναμονή, η πτώση) καθίστατο φορέας βιωμένης εμπειρίας, αναδεικνύοντας τη φαινομενολογική αρχή ότι το νόημα ενυπάρχει στην ίδια τη σωματική πράξη. Ο Jérôme Bel [Ζερώμ Μπελ], σε έργα όπως το Jérôme Bel (1995), αποδόμησε τις συμβάσεις της χορευτικής παράστασης, με μοναδικό υλικό τα γυμνά σώματα των ερμηνευτών / των ερμηνευτριών και ελάχιστα αντικείμενα, θέτοντας εκ νέου το ερώτημα: τι σημαίνει «παρουσία» επί σκηνής;


Η φαινομενολογία αποτέλεσε πεδίο διαλόγου, ή αντιλόγου, με τη σημειωτική, τον δομισμό, τη θεωρία της θέασης [spectatorship theory], τη θεωρία των συναισθημάτων [affect theory] και τον μεταδομισμό. Τροφοδότησε επίσης σύγχρονες πρακτικές πειραματικών επιτελέσεων «(με την άμεση έκθεση του σώματος σε έντονες ή και επώδυνες αισθητηριακές καταστάσεις, όπως στην επιτέλεση αντοχής) και τοποσυναφών παραστάσεων, στις οποίες η σχέση σώματος και χώρου αποτελεί πρωτογενές υλικό. Η Erika Fischer-Lichte [Έρικα Φίσερ-Λίχτε], στην Ästhetik des Performativen [Αισθητική του επιτελεστικού] (2004), αξιοποίησε φαινομενολογικές κατηγορίες για να θεμελιώσει μια αισθητική θεωρία της παράστασης, στην οποία η αυτοαναφορική σωματικότητα [Körperlichkeit] και η συμπαρουσία [leibliche Ko-Präsenz] ερμηνευτών / ερμηνευτριών και θεατών / θεατριών κατέστησαν κεντρικές αναλυτικές κατηγορίες.

Αγγλικά
phenomenology
Γαλλικά
phénoménologie, la
Γερμανικά
Phänomenologie, die
Ιταλικά
fenomenologia, la

Σχετικοί όροι

πρόσληψη, εις βάθος ακρόαση, ουδέτερη μάσκα, Μπούτο, άδειος χώρος, κιναισθησία, θέατρο της σκληρότητας

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Εφαρμοσμένα είδη
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"Theatricality which re-writes the body by linking the imaginary dimension of the body and what it can be to its mute materiality transforming it in the process, thrives on a moment of absence that with the piece Jérôme Bel may best be described by course of phenomenology. Within phenomenological thinking the body is not primarily linked to meaning but it is considered to be an appearance in its own right. With phenomenology we are entering the realm of sense rather than the realm of meaning."


«Η θεατρικότητα που επανεγγράφει το σώμα, συνδέοντας τη φαντασιακή του διάσταση, αυτό που μπορεί να είναι, με τη βουβή υλικότητά του και μετασχηματίζοντάς το στην πορεία, αντλεί τη δύναμή της από μια στιγμή απουσίας, η οποία, στο έργο Jérôme Bel, περιγράφεται καλύτερα μέσω της φαινομενολογίας. Στο πλαίσιο της φαινομενολογικής σκέψης, το σώμα δεν συνδέεται πρωτίστως με το νόημα, αλλά θεωρείται εμφάνιση αυτή καθαυτή. Με τη φαινομενολογία εισερχόμαστε στο πεδίο της αίσθησης και όχι του νοήματος.»

Ο θεατρολόγος Gerald Siegmund [Γκέραλντ Ζίγκμουντ] αναλύει το πρώιμο έργο του Jérôme Bel [Ζερώμ Μπελ] υπό το πρίσμα της φαινομενολογίας. Κατά τον Siegmund, στο Jérôme Bel (1995) το σώμα δεν λειτουργεί πρωτίστως ως φορέας νοήματος, αλλά παρουσιάζεται ως εμφάνιση αυτή καθαυτή, και η θέαση μετατοπίζεται από το πεδίο του νοήματος στο πεδίο της αίσθησης.

Siegmund, G. (2017). Jérôme Bel: Dance, theatre, and the subject. London: Palgrave Macmillan. doi.org... Βλ. σ. 105.

Quote Icon

"Over the course of the last thirty years, phenomenology has replaced aesthetics as the philosophical discourse of choice for dance studies, prodding scholars to think about a broad continuum of moving bodies within the cultures they inhabit. Generally speaking, phenomenology is the study of how the world is perceived, rather than the study of the essence of things as objects or images of our consciousness. It is a way of describing the world as we live in it—a philosophical approach that positions the body as a central aspect of that lived experience. Flipping Descartes's 'cogito' ('I think therefore I am') on its (in)famous head, phenomenology, as developed by Edmund Husserl, Martin Heidegger, and Maurice Merleau-Ponty, seeks to account for the structures of our situated 'being-in-the-world.' This approach focuses on the body-based somatic and perceptual senses (including space and touch), as well as the more verbal and conscious aspects of our existence."


«Τα τελευταία τριάντα χρόνια η φαινομενολογία έχει αντικαταστήσει την αισθητική ως το κατεξοχήν φιλοσοφικό πλαίσιο των σπουδών χορού, ωθώντας τους μελετητές και τις μελετήτριες να στοχαστούν ένα ευρύ φάσμα κινούμενων σωμάτων μέσα στους πολιτισμούς που αυτά κατοικούν. Σε γενικές γραμμές, η φαινομενολογία είναι η μελέτη του τρόπου με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο, και όχι η μελέτη της ουσίας των πραγμάτων ως αντικειμένων ή εικόνων της συνείδησής μας. Είναι ένας τρόπος περιγραφής του κόσμου όπως τον βιώνουμε, μια φιλοσοφική προσέγγιση που τοποθετεί το σώμα στο κέντρο αυτής της βιωμένης εμπειρίας. Αναποδογυρίζοντας το (περιβόητο) καρτεσιανό “cogito” (“σκέφτομαι, άρα υπάρχω”), η φαινομενολογία, όπως την ανέπτυξαν οι Edmund Husserl, Martin Heidegger και Maurice Merleau-Ponty, επιδιώκει να αποδώσει λόγο για τις δομές του τοποθετημένου μας “είναι-στον-κόσμο”. Η προσέγγιση αυτή εστιάζει στις σωματικές και αντιληπτικές αισθήσεις (συμπεριλαμβανομένων του χώρου και της αφής), καθώς και στις πιο λεκτικές και συνειδητές όψεις της ύπαρξής μας.»

Η χορογράφος και θεωρητικός του χορού Ann Cooper Albright [Αν Κούπερ Ολμπράιτ] αποτιμά, μέσα από την προσωπική της διαδρομή, τη θέση της φαινομενολογίας στις σπουδές χορού των τριών τελευταίων δεκαετιών. Κατά την Albright, η φαινομενολογία μετατόπισε το ενδιαφέρον από την ουσία των πραγμάτων στον τρόπο με τον οποίο ο κόσμος βιώνεται μέσω του σώματος.

Albright, A. C. (2011). Situated dancing: Notes from three decades in contact with phenomenology. Dance Research Journal, 43/2, σσ. 5–18. doi.org... Βλ. σ. 7.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Ο Steve Paxton [Στηβ Πάξτον] και ο Gerry Overington [Τζέρρυ Όβερινγκτον], μέλος της βρετανικής…

Η Pina Bausch [Πίνα Μπάους] στο Café Müller (1978) του Tanztheater Wuppertal, απόσπασμα από…

Jérôme Bel [Ζερώμ Μπελ], Nom donné par l'auteur [Όνομα δοσμένο από τον δημιουργό

Προωθητικό βίντεο του Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου για την παράσταση Sul concetto di volto nel…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Ο Γάλλος φιλόσοφος Maurice Merleau-Ponty [Μωρίς Μερλώ-Ποντύ] (1908–1961). Με τη Phénoménologie de la perception [

Σκηνή από την παράσταση Akropolis [Ακρόπολη] του Jerzy Grotowski [Γιέζυ Γκροτόφσκι], βασισμένη…

Ο Steve Paxton [Στηβ Πάξτον] κατά τα εγκαίνια της αναδρομικής έκθεσης Steve Paxton: Drafting Interior…

Στιγμιότυπο από την παράσταση Danzare come se nessuno stesse guardando [Χορεύοντας σαν να μην…

βασική

Albright, A. C. (2011). Situated dancing: Notes from three decades in contact with phenomenology. Dance Research Journal, 43/2, σσ. 7–18. doi.org...

Fischer-Lichte, E. (2008). The transformative power of performance: A new aesthetics (S. I. Jain, Μετ.). London & New York: Routledge. (Πρωτότυπη έκδοση 2004)

Foultier, A. P. (2021). The phenomenology of the body schema and contemporary dance practice: The example of "Gaga". Journal of Aesthetics and Phenomenology, 8/1, σσ. 1–20.

Heidegger, M. (1962). Being and time (J. Macquarrie & E. Robinson, Μετ.). Oxford: Blackwell. (Πρωτότυπη έκδοση 1927)

Husserl, E. (1983). Ideas pertaining to a pure phenomenology and to a phenomenological philosophy: First book (F. Kersten, Μετ.). The Hague: Martinus Nijhoff. (Πρωτότυπη έκδοση 1913)

Ingarden, R. (1973). The literary work of art (G. G. Grabowicz, Μετ.). Evanston, IL: Northwestern University Press. (Πρωτότυπη έκδοση 1931)

Kozel, S. (2007). Closer: Performance, technologies, phenomenology. Cambridge, MA: MIT Press.

Lehmann, H.-T. (1999). Postdramatisches Theater. Frankfurt am Main: Verlag der Autoren.

Merleau-Ponty, M. (2016). Η φαινομενολογία της αντίληψης (Κ. Καψαμπέλη, Μετ.). Αθήνα: Νήσος. (Πρωτότυπη έκδοση 1945)

Pakes, A. (2011). Phenomenology and dance: Husserlian meditations. Dance Research Journal, 43/2, σσ. 33–49. doi.org...

Sheets-Johnstone, M. (2015). The phenomenology of dance (Επετειακή έκδ.). Philadelphia, PA: Temple University Press. (Πρωτότυπη έκδοση 1966)

Siegmund, G. (2017). Jérôme Bel: Dance, theatre, and the subject. London: Palgrave Macmillan. doi.org...

Sörgel, S. (2020). Contemporary African dance theatre: Phenomenology, whiteness, and the gaze. Cham: Palgrave Macmillan. doi.org...

Πεφάνης, Γ. Π. (1991). Το θεατρικό: Σκιαγράφηση μιας φαινομενολογικής θεατρολογίας. Αθήνα: Δωδώνη.

συμπληρωματική

Zarrilli, P. B. (2009). Psychophysical acting: An intercultural approach after Stanislavski. London & New York: Routledge.

Πούχνερ, Β. (2010). Θεωρητικά θεάτρου: Κριτικές παρατηρήσεις στις θεωρίες του θεατρικού φαινομένου. Αθήνα: Παπαζήσης.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. φαινομενολογία. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/φαινομενολογία

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «φαινομενολογία». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/φαινομενολογία.

MLA

«φαινομενολογία». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/φαινομενολογία.

1388