Thymele Logo
Search

παραδοσιακό τραγούδι [ουσ. ουδ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 12
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Άσμα προφορικής παράδοσης που διαμορφώνεται και μεταδίδεται συλλογικά στο εσωτερικό μιας κοινότητας, συνδέεται με τελετουργικές, εθιμικές, εργασιακές ή ψυχαγωγικές περιστάσεις και ανανεώνεται σε κάθε επιτέλεση μέσω παραλλαγών, φέροντας τη μνήμη και την ταυτότητα του συνόλου που το παρήγαγε.

Ανάπτυξη

Το παραδοσιακό τραγούδι συνιστά καθολικό πολιτισμικό φαινόμενο: απαντά σε κάθε ανθρώπινη κοινωνία και συγκροτεί το βασικό ρεπερτόριο της προφορικής μουσικής έκφρασης. Ορίζεται λιγότερο από τα μορφολογικά του γνωρίσματα και περισσότερο από τον τρόπο ύπαρξής του, δηλαδή από την προφορική μετάδοση, τη συλλογική ιδιοκτησία και τη διαρκή αναδημιουργία. Κάθε εκτέλεση αποτελεί ταυτόχρονα αναπαραγωγή και παραγωγή: ο ερμηνευτής ή η ερμηνεύτρια δεν αποδίδει ένα παγιωμένο κείμενο, αλλά ενεργοποιεί ένα μελωδικό και στιχουργικό απόθεμα το οποίο προσαρμόζει στην περίσταση. Από τη διαδικασία αυτή προκύπτει η παραλλαγή, θεμελιώδης έννοια της εθνομουσικολογικής ανάλυσης.


Η λειτουργία του τραγουδιού συνδέεται στενά με τον κύκλο της ζωής και του χρόνου. Τραγούδια της γέννησης, του γάμου, του θανάτου, της εργασίας, της λατρείας και της γιορτής οργανώνουν την κοινοτική εμπειρία και επιτελούν κοινωνικό έργο πέρα από την αισθητική απόλαυση. Σε πολλές παραδόσεις το άσμα συνυπάρχει αδιαχώριστα με την κίνηση και συγκροτεί χοροτράγουδο, ενώ αλλού λειτουργεί αυτόνομα, ως αφηγηματικό ή θρηνητικό είδος.


Οι μορφές επιτέλεσης διαφοροποιούνται ριζικά κατά τόπους. Στη Δυτική Αφρική κυριαρχεί η πολυρυθμική οργάνωση με αντιφωνική εναλλαγή σολίστα και ομάδας. Στη Βουλγαρία και στην Ήπειρο αναπτύσσονται πολυφωνικά συστήματα με ισοκράτημα. Οι σκανδιναβικές και βρετανικές μπαλάντες οργανώνονται στροφικά γύρω από εκτενείς αφηγήσεις. Το πορτογαλικό φάντο [fado] και το ισπανικό φλαμένκο [flamenco] διαμορφώθηκαν σε αστικά περιβάλλοντα και δείχνουν ότι η προφορική παράδοση δεν περιορίζεται στον αγροτικό κόσμο. Στη Βόρεια Αμερική τα τραγούδια της δουλειάς [work songs] και τα σπιρίτουαλ [spirituals] της αφροαμερικανικής κοινότητας τροφοδότησαν τα μπλουζ [blues] και, μέσω αυτών, το σύνολο της νεότερης δημοφιλούς μουσικής.


Η επιστημονική συγκρότηση του πεδίου ξεκίνησε στις αρχές του 1770, όταν ο Johann Gottfried Herder [Γιόχαν Γκότφρηντ Χέρντερ] εισήγαγε τον όρο Volkslied και συνέδεσε το λαϊκό άσμα με την έννοια του έθνους. Τον 19ο και τον 20ό αιώνα οι συλλογές και οι επιτόπιες καταγραφές, από τον Francis James Child [Φράνσις Τζαίημς Τσάιλντ] στις βορειοευρωπαϊκές μπαλάντες έως τους Béla Bartók [Μπέλα Μπάρτοκ] και Zoltán Kodály [Ζόλταν Κόνταϊ] στην Κεντρική Ευρώπη και τους John και Alan Lomax [Τζων και Άλαν Λόμαξ] στις Ηνωμένες Πολιτείες, μετέτρεψαν τη συλλεκτική δραστηριότητα σε συστηματική έρευνα. Η ηχογράφηση υπήρξε καθοριστική τομή: μετέτρεψε το εφήμερο συμβάν σε τεκμήριο και ταυτόχρονα σε εμπόρευμα.


Στον ελληνικό χώρο ο όρος καλύπτει ευρύτερο πεδίο από το δημοτικό τραγούδι. Το δημοτικό, με τις κατηγορίες των ακριτικών, των παραλογών, των κλέφτικων και των τραγουδιών του κύκλου της ζωής, αποτελεί το αγροτικό υποσύνολο της παράδοσης. Δίπλα του στέκουν οι αστικές λαϊκές παραδόσεις της Πόλης, της Σμύρνης και του Αιγαίου, καθώς και τα ρεπερτόρια των εθνοτικών ομάδων: αρβανίτικα, πομακικά, βλάχικα, ρομά και ελληνόφωνα της Κάτω Ιταλίας. Η καταγραφή ξεκίνησε με τον Claude Fauriel [Κλωντ Φωριέλ] και συνεχίστηκε από τον Νικόλαο Γ. Πολίτη, τον Samuel Baud-Bovy [Σαμουέλ Μπωντ-Μποβύ], τη Μέλπω Μερλιέ και το Μουσικό Λαογραφικό Αρχείο, τη Δόμνα Σαμίου και το Κέντρον Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών.


Από τα μέσα του 20ού αιώνα το παραδοσιακό τραγούδι μετατοπίστηκε από την αυθόρμητη κοινοτική περίσταση στη θεσμοθετημένη σκηνή, στο φεστιβάλ, στο ωδείο και στο πανεπιστήμιο. Η μετατόπιση παρήγαγε την αναβίωση [revival], δηλαδή τη συνειδητή επανενεργοποίηση ρεπερτορίων από φορείς εξωτερικούς προς την αρχική κοινότητα, και ενέταξε το υλικό στο κύκλωμα της παγκόσμιας μουσικής [world music], όπου η τοπική παράδοση κυκλοφορεί ως διακριτό δισκογραφικό και φεστιβαλικό είδος. Στην ελληνική περίπτωση η διαδικασία αποτυπώνεται στη διάδοση του χαρακτηρισμού «παραδοσιακά» από τη δεκαετία του 1980, ο οποίος δηλώνει ταυτόχρονα ρεπερτόριο, εκπαιδευτική κατεύθυνση και μουσική αγορά. Η νέα συνθήκη οξύνει τα ζητήματα αυθεντικότητας, οικειοποίησης και συλλογικής ιδιοκτησίας, καθώς η επιτέλεση απευθύνεται πλέον σε κοινό και όχι σε κοινότητα, ενώ η ίδια η ορολογία διαφοροποιείται κατά γλώσσα και κατά επιστημονική παράδοση: η προφορική παράδοση διακρίνεται από την αναβίωσή της, με όρους που δεν μεταφράζονται άμεσα από τη μία κουλτούρα στην άλλη. Παράλληλα το ρεπερτόριο τροφοδοτεί το θέατρο, τον χορό και τη σύγχρονη σύνθεση, όπου το προφορικό υλικό λειτουργεί ως δραματουργικό και ηχητικό απόθεμα.

Αγγλικά
traditional song
Γαλλικά
chant traditionnel, le; chanson traditionnelle, la
Γερμανικά
traditionelles Lied; Volkslied, das
Ιταλικά
canto tradizionale, il, canzone tradizionale, la

Συνώνυμα

παραδοσιακό άσμα

Σχετικοί όροι

παραδοσιακό δρώμενο, παραδοσιακός χορός, δημοτικοί χοροί, εθνική μουσική Σχολή, λαϊκές παραστατικές τέχνες, πανηγύρι, γλέντι

Μη προτεινόμενοι όροι

φολκλορικό τραγούδι

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Εφαρμοσμένα είδη
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"Terms related to traditional singing depend on local disciplinary traditions and are not directly translatable across languages or cultures (Pegg 2001). Many languages lacked a native general term for ‘music’, but had words for song, singing and instrumental music, as with Baltic, Slavic and Finnic languages. The terms ‘folk song’ or ‘traditional song’ have also been adopted in most languages along with modern culture, though nuances in meaning differ. In English, ‘old’ or ‘traditional folk music’ distinguishes oral tradition from revival, called ‘new folk music’, while in Finnish and Estonian the terms ‘old folk song’ and ‘new folk song’ designate older and newer styles of oral tradition."


"Οι όροι που σχετίζονται με το παραδοσιακό τραγούδι εξαρτώνται από τις τοπικές επιστημονικές παραδόσεις των επιμέρους κλάδων και δεν είναι άμεσα μεταφράσιμοι από τη μία γλώσσα ή κουλτούρα στην άλλη (Pegg, 2001). Πολλές γλώσσες δεν διέθεταν έναν εγγενή γενικό όρο για την έννοια της μουσικής, αλλά διέθεταν λέξεις για το τραγούδι, το τραγούδισμα και την οργανική μουσική, όπως συμβαίνει στις βαλτικές, σλαβικές και φιννικές γλώσσες. Οι όροι δημοτικό τραγούδι [folk song] ή παραδοσιακό τραγούδι [traditional song] έχουν επίσης υιοθετηθεί στις περισσότερες γλώσσες στο πλαίσιο του σύγχρονου πολιτισμού, αν και οι νοηματικές αποχρώσεις τους διαφέρουν. Στα αγγλικά, οι όροι «παλαιά» ή «παραδοσιακή δημοτική μουσική» [old folk music, traditional folk music] διακρίνουν την προφορική παράδοση από την αναβίωσή της, η οποία αποκαλείται «νέα δημοτική μουσική» [new folk music], ενώ στα φινλανδικά και τα εσθονικά οι όροι «παλαιό δημοτικό τραγούδι» [old folk song] και «νέο δημοτικό τραγούδι» [new folk song] δηλώνουν παλαιότερα και νεότερα ύφη της προφορικής παράδοσης."

Απόσπασμα κειμένου το οποίο αναφέρεται στην ορολογική διάκριση μεταξύ δημοτικού τραγουδιού [folk song] και παραδοσιακού τραγουδιού [traditional song] και στις διαφορετικές σημασίες των όρων σε επιμέρους γλωσσικές και επιστημονικές παραδόσεις.

Särg, T., & Väina, M. (2026). From folk songs to singing, singer and community. In M. Väina & T. Särg (Eds.), Expressions and impressions: Personal and communal aspects of traditional singing (Studia Fennica Folkloristica 27, pp. 7-40). Helsinki: Finnish Literature Society. doi.org..., σ. 12.

Quote Icon

Η αστική διανόηση είναι αυτή που βάφτισε «παραδοσιακό» οτιδήποτε διέφερε της δικής της καθημερινότητας, συνδέοντας, εν προκειμένω, τη μουσική με την «αγνή» και «αμόλυντη» ψυχή του λαού ο οποίος ζει στην ύπαιθρο και —κατά την ανωτέρω ρομαντικοποιημένη χρήση του επιθέτου— ουδόλως σχετίζεται με τους ανθρώπους της πόλης. Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, μία εκ νέου αξιολόγηση του ελληνικού λαϊκού πολιτισμού, εντός του αστικού περιβάλλοντος και από την οπτική γωνία της αστικής κουλτούρας, συνέβαλε στη δυναμική αναδιατύπωση του κυρίαρχου ορισμού της παραδοσιακής μουσικής, ενσωματώνοντας σε αυτήν ένα πλήθος μορφολογικών, εκπαιδευτικών και κοινωνικών γνωρισμάτων.


Με βάση τα προηγούμενα, η έννοια της «παράδοσης» αναφέρεται σε κάθε είδους γνώση ή πληροφορία που μεταβιβάζεται από τις παλαιότερες γενιές στις νεότερες, συμπεριλαμβανομένων και λόγιων καλλιτεχνικών μορφών. Ωστόσο, ως προς το τραγούδι, ο όρος «παραδοσιακό» μπορεί να αποδειχθεί ανακριβής —ακόμη και υποτιμητικός— καθώς, στη σύγχρονη ελληνική χρήση, συχνά τοποθετεί το συγκεκριμένο ρεπερτόριο σε υποδεέστερη θέση σε σχέση με άλλες, εξίσου αξιόλογες μορφές μουσικής δημιουργίας, των οποίων οι «γονείς» είναι επώνυμοι.

Απόσπασμα κειμένου το οποίο αναφέρεται στη διαμόρφωση και τη σύγχρονη αναθεώρηση της έννοιας του παραδοσιακού τραγουδιού, καθώς και στην κριτική της σύνδεσής του με μια ρομαντικοποιημένη αντίληψη για τον λαϊκό πολιτισμό και την ύπαιθρο.

Καψοκαβάδης, Α. (2020). Μουσικές μεταγλωττίσεις. Αθήνα: Μελωδικό Καράβι, σ. 191.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Το "L'homme armé" ["Ο οπλισμένος άνθρωπος"], δημώδης γαλλοβουργουνδική μελωδία του 15ου αιώνα του 15ου αιώνα,…

Γαμήλιο παραδοσιακό τραγούδι από τα Σίλατα της Καππαδοκίας, ηχογραφημένο την 1η Οκτωβρίου 1930, με ερμηνεύτρια…

«Τραγούδι της Νίδας», κρητικό παραδοσιακό τραγούδι της τάβλας, από τις επιτόπιες καταγραφές του Παντελή Καβακόπουλου…

Ηπειρώτικο πολυφωνικό τραγούδι, μορφή παραδοσιακού τραγουδιού που απαντά στην Ήπειρο και στις ελληνόφωνες κοινότητες της…

Η Ρόζα Εσκενάζυ στον «Ταμπαχανιώτικο μανέ», παραδοσιακό τραγούδι της Σμύρνης, σε ηχογράφηση, στην Αθήνα, το…

«Τα κομμένα τα μαλλιά σου», ηχογράφηση 78 στροφών (Columbia USA 56059-F), Νέα Υόρκη, Φεβρουάριος 1927,…

«Rusa kosa imam» [«Ξανθά μαλλιά έχω»], πομακικό παραδοσιακό τραγούδι από τα Πομακοχώρια της Ξάνθης. Η…

«Καληνύφτα», παραδοσιακό τραγούδι της ελληνόφωνης κοινότητας του Σαλέντο, σε ηχογράφηση του 1981 στο χωριό Κοριλιάνο…

"Ser Pequenino" ["Το να είσαι μικρός"], κλασικό fado [φάντο] της Λισαβόνας, με τον Alfredo Marceneiro…

Ο Lewis "Big Sweet" Hairston [Λιούις «Μπιγκ Σουήτ» Χέαρστον] ερμηνεύει το "John Henry" ["Τζων Χένρυ"],…

Παραδοσιακό τραγούδι και χορός εθνοτικών κοινοτήτων της Κένυας, σε παραγωγή της Μόνιμης Προεδρικής Επιτροπής Μουσικής…

«Έ(δ)ρως και Ελένη» (2025), ψηφιακή οπτικοακουστική επιτέλεση του Παναγιώτη Σδούκου και της φοιτητικής ομάδας «Έ(δ)ρως»…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Claude Fauriel [Κλωντ Φωριέλ] (1772-1844), συλλέκτης και εκδότης των Chants populaires de la Grèce moderne

Σελίδα από πολυφωνική συλλογή του ύστερου Μεσαίωνα. Πολλές μελωδίες του παραδοσιακού τραγουδιού διασώθηκαν έμμεσα, ενσωματωμένες…

Το σχήμα Rangamatir Baul [Ρανγκαμάτιρ Μπάουλ] της Βεγγάλης, στο πλαίσιο του WOMEX 2022 στη Λισαβόνα.…

Πετριχώρα: Η ιστορία του γιοφυριού της Άρτας (2024), σκηνική σύνθεση της ομάδας DOT Ensemble [Ντοτ…

βασική

Bartók, B. & Lord, A. B. (1951). Serbo-Croatian folk songs. New York: Columbia University Press.

Baud-Bovy, S. (1994). Δοκίμιο για το ελληνικό δημοτικό τραγούδι (μτφ. Π. Καρακατσάνης). Ναύπλιο: Πελοποννησιακό Λαογραφικό Ίδρυμα.

Bohlman, P. V. (1988). The study of folk music in the modern world. Bloomington: Indiana University Press.

Brăiloiu, C. (1973). Problèmes d'ethnomusicologie (επιμ. G. Rouget). Genève: Minkoff Reprint.

Child, F. J. (1882-1898). The English and Scottish popular ballads (τόμ. 1-5). Boston: Houghton Mifflin.

Fauriel, C. (1824-1825). Chants populaires de la Grèce moderne (τόμ. I-II). Paris: Firmin Didot.

Kallimopoulou, E. (2009). Paradosiaka: Music, meaning and identity in modern Greece (SOAS Musicology Series). Farnham: Ashgate.

Meier, J. (1906). Kunstlieder im Volksmunde: Materialien und Untersuchungen. Halle a. S.: M. Niemeyer.

Nketia, J. H. K. (1974). The music of Africa. New York: W. W. Norton.

Puchner, W. (2016). Three Greek folk ballads in their Balkan context. Modern Greek Studies Online, 2, 67-90.

Rice, T. (1994). May it fill your soul: Experiencing Bulgarian music. Chicago: University of Chicago Press.

Δραγούμης, Μ. (2003-2009). Η παραδοσιακή μας μουσική (τόμ. 1-2). Αθήνα: Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, Φίλοι Μουσικού Λαογραφικού Αρχείου Μέλπως Μερλιέ.

Κοκκώνης, Γ. & Κοζιού, Σ. (επιμ.). (2019). Αστικές λαϊκές μουσικές: Πρακτικά του 7ου Πανελλήνιου Μουσικού Συνεδρίου, Καρδίτσα 18-20 Οκτωβρίου 2019. Καρδίτσα: Κέντρο Ιστορικής και Λαογραφικής Έρευνας «Ο Απόλλων» και Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Τμήμα Μουσικών Σπουδών.

Πολίτης, Ν. Γ. (1914). Ἐκλογαὶ ἀπὸ τὰ τραγούδια τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἀθῆναι: Τυπογραφεῖον «Ἑστία».

συμπληρωματική

Aubry, P. (1905). Les plus anciens monuments de la musique française. Paris: H. Welter.

Djoudjeff, S. (1931). Rythme et mesure dans la musique populaire bulgare. Paris: Institut d'ethnologie.

de Grocheio, J. (2011). Ars musice (επιμ. και μτφ. C. J. Mews, J. N. Crossley, C. Jeffreys, L. McKinnon & C. J. Williams). Kalamazoo, MI: Medieval Institute Publications. [Πρωτότυπη σύνθεση περ. 1275.]

Eriksen, T. H. (2007). Μικροί τόποι, μεγάλα ζητήματα: Μια εισαγωγή στην κοινωνική και πολιτισμική ανθρωπολογία (μτφ. Α. Κατσικερός· επιμ. Ι. Μάνος). Αθήνα: Κριτική.

Nef, K. (1960). Ἱστορία τῆς μουσικῆς (ἐπιμ. Φ. Ἀνωγειανάκης). Ἀθῆναι: Ἀπόλλων.

Nettl, B. (2005). The study of ethnomusicology: Thirty-one issues and concepts (2η έκδ.). Urbana: University of Illinois Press.

Rice, T. (2004). Music in Bulgaria: Experiencing music, expressing culture. New York: Oxford University Press.

Ανωγειανάκης, Φ. (1991). Ελληνικά λαϊκά μουσικά όργανα (2η έκδ.). Αθήνα: Μέλισσα.

Βλησίδης, Κ. (2018). Όψεις του ρεμπέτικου: Ιστορικά και ιδεολογικά συμφραζόμενα. Αθήνα: Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου.

Δαλιανούδη, Ρ. (2009). Μάνος Χατζιδάκις και λαϊκή μουσική παράδοση: Από το δημοτικό και το ρεμπέτικο στο έντεχνο λαϊκό τραγούδι. Αθήνα: Ελληνικά Πρόσωπα.

Ιωάννου, Γ. (1977). Τα δημοτικά μας τραγούδια: Εκλογή, εισαγωγή, σχόλια. Αθήνα: Ερμής.

Λιάβας, Λ. (2009). Το ελληνικό τραγούδι από το 1821 έως τη δεκαετία του 1950. Αθήνα: Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. παραδοσιακό τραγούδι. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/παραδοσιακό-τραγούδι

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «παραδοσιακό τραγούδι». Ανακτήθηκε 30 September 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/παραδοσιακό-τραγούδι.

MLA

«παραδοσιακό τραγούδι». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 30 September 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/παραδοσιακό-τραγούδι.

1326