θυμέλη [ουσ. θηλ.]

Η ετυμολογική προέλευση της λέξης θυμέλη είναι αβέβαιη· ίσως προέρχεται από το ρήμα «θύω» = θυσιάζω ή «τίθημι» = θέτω ή «θεάομαι-ῶμαι» = βλέπω με θαυμασμό, παρατηρώ. Το ίδιο αβέβαιη είναι και η σημασία της λέξης. Όταν σχετίζεται με το αρχαίο θέατρο, δηλώνει τον βωμό του Διονύσου, την ορχήστρα και τη σκηνή. Η θυμέλη παραπέμπει σημασιολογικά στην εσχάρα (χαμηλός βωμός, κοίλος στο άνω μέρος), στην εστία, στο βήμα, σε ναό ή ιερό και σε έναν χώρο που προορίζεται για δραματικές ή/και μουσικές παραστάσεις. Ένας τέτοιου είδους χώρος ίσως ήταν η Θυμέλη ή Θόλος του Ασκληπιείου της Επιδαύρου, η οποία έπαιζε σημαντικό ρόλο στη μυστηριακή λατρεία του Ασκληπιού.

Η communis opinio που θέλει τη θυμέλη να είναι ο βωμός που υπήρχε στο κέντρο της ορχήστρας για την τέλεση των θυσιαστήριων προσφορών πριν την έναρξη των παραστάσεων, βασίζεται σε μεταγενέστερες λεξικογραφικές μαρτυρίες και όχι σε αρχαιολογικά τεκμήρια. Σε κανένα ανεσκαμμένο θέατρο της κλασικής ή ελληνιστικής εποχής δεν έχει βρεθεί ένας μόνιμος βωμός στο κέντρο της ορχήστρας – η λίθινη πλάκα με την οπή στο κέντρο που σώζεται στην ορχήστρα ορισμένων θεάτρων (π.χ. Βεργίνα, Ασκληπιείο Επιδαύρου) δεν είναι το θεμέλιο ή η βάση ενός λίθινου βωμού, αλλά το βασικό γεωμετρικό κέντρο κατασκευής του θεάτρου. Τα κατάλοιπα λατρευτικών βωμών που εντοπίστηκαν σε λιγοστά θέατρα (π.χ. Θορικός, Ικάριον Αττικής, Πριήνη), καταδεικνύουν ότι αυτοί είχαν ιδρυθεί είτε στην περιφέρεια της ορχήστρας είτε κοντά σε αυτήν, ώστε να μην παρακωλύεται η όρχηση του Χορού και η εν γένει διδασκαλία των έργων.

Η εικονογραφία (αγγειογραφίες, πήλινα ειδώλια υποκριτών που υποδύονται δούλους καθισμένους σε βωμό) επιβεβαιώνει ότι πολλά δράματα περιείχαν σκηνές που διαδραματίζονταν επάνω σε βωμό ή γύρω από αυτόν, όπως συμβαίνει με τις σκηνές ασυλίας και επιβώμιας ικεσίας. Στις περιπτώσεις αυτές ο βωμός είχε τη μορφή ενός κινητού σκηνικού αντικειμένου που μπορούσε εύκολα να μεταφερθεί κατά τη διάρκεια της παράστασης ή μετά το πέρας αυτής. Αυτοί οι κινητοί «θεατρικοί βωμοί» διέφεραν αισθητά από τους μόνιμους τελετουργικούς: ήταν ξύλινοι, ευμεγέθεις –για να φιλοξενούν πολλά δραματικά πρόσωπα (πρβλ. Επτά επί Θήβας και Ικέτιδες του Αισχύλου [Aeschylus], Ηρακλείδες του Ευριπίδη [Eurípides])– και δεν έφεραν διάκοσμο. Πάντως, αν λάβουμε υπόψη ότι πριν την έναρξη των δραματικών αγώνων στα Μεγάλα Διονύσια της Αθήνας τελείτο από τους περιστίαρχους ή περιεστίαρχους ο καθαρμός του θεάτρου του Διονύσου με το αίμα ενός μικρού χοίρου που μόλις είχε θυσιαστεί (βλ. Σούδα λ. καθάρσιον· Πολυδ. 8.104), τότε δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο χρήσης κινητού βωμού και για τέτοιου είδους τελετουργίες.

Κατά την ελληνιστική και ρωμαϊκή εποχή, ο όρος θυμέλη αναφερόταν κυρίως στον χώρο της ορχήστρας και στους μουσικούς αγώνες που τελούνταν σε αυτήν. Οι εν λόγω αγώνες χαρακτηρίζονταν ως "θυμελικοί", σε αντιδιαστολή προς τους δραματικούς, οι οποίοι ονομάστηκαν "σκηνικοί".