Thymele Logo
Search

ηθολογία [ουσ. θηλ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 8
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Αλληγορικό δραματικό είδος του Ύστερου Μεσαίωνα και της πρώιμης νεότερης εποχής στη Δυτική Ευρώπη, στο οποίο πρόσωπα που ενσαρκώνουν αφηρημένες έννοιες, αρετές, κακίες και υπερβατικές δυνάμεις συγκρούονται για την ψυχή ενός αντιπροσωπευτικού ανθρώπινου χαρακτήρα, αποσκοπώντας στην ηθική διδαχή και την πνευματική προετοιμασία του κοινού.

Ανάπτυξη

Η ηθολογία συνιστά αλληγορικό δράμα διδακτικού χαρακτήρα, το οποίο αναπτύχθηκε παράλληλα με τα μυστήρια και τα θαύματα και επιβίωσε πέρα από αυτά. Ο βασικός της μηχανισμός είναι η δραματοποίηση της ψυχομαχίας: αρετές και κακίες διεκδικούν την ψυχή ενός ήρωα, ο οποίος δεν φέρει ατομικά γνωρίσματα αλλά εκπροσωπεί το ανθρώπινο γένος. Το πρότυπο ανάγεται στην Ψυχομαχία [Psychomachia] του Αυρηλίου Προυδεντίου [Aurelius Prudentius] (περ. 405), αλληγορικό έπος που εισήγαγε στη μεσαιωνική τέχνη το σχήμα της μάχης ανάμεσα σε προσωποποιημένες ηθικές δυνάμεις. Σε αντίθεση με τα μυστήρια, που δραματοποιούσαν την ιερή ιστορία από τη Δημιουργία έως τη Δευτέρα Παρουσία, η ηθολογία δεν αντλεί την πλοκή της από την Αγία Γραφή: την κατασκευάζει ως διανοητικό σχήμα, με άξονα τη ζωή του ανθρώπου ως ταξίδι, δοκιμασία και τελικό απολογισμό.


Το πρωιμότερο τεκμήριο της αγγλόφωνης ηθολογίας είναι το αποσπασματικά σωζόμενο The Pride of Life [Η αλαζονεία της ζωής] (β΄ ήμισυ 14ου αι.), αγγλο ϊρλανδικής προέλευσης. Η αρχαιότερη πλήρως σωζόμενη αγγλική ηθολογία είναι το The Castle of Perseverance [Το κάστρο της Καρτερίας] (περ. 1400-1425), έργο 3.649 στίχων που παρακολουθεί τον ήρωα Humanum Genus [Ανθρώπινο Γένος] από τη γέννηση έως την τελική κρίση της ψυχής του. Το χειρόγραφο διασώζει σκηνικό διάγραμμα με περιφραγμένο κυκλικό χώρο δράσης και πέντε ικριώματα-οίκους [scaffolds], το αρχαιότερο γνωστό διάγραμμα σκηνοθεσίας στην Αγγλία, τεκμηριώνοντας παράσταση σε κύκλο και περιπατητική πρακτική. Το είδος διαθέτει σαφές λατινικό προηγούμενο: το Ordo Virtutum [Η τάξη των Αρετών] (περ. 1151) της Hildegard von Bingen [Χίλντεγκαρντ φον Μπίνγκεν], μουσικό δράμα για την πάλη των Αρετών με τον Διάβολο γύρω από την Anima [Ψυχή].


Η γνωστότερη ηθολογία είναι το The Somonyng of Everyman [Το κάλεσμα του Καθένα] (περ. 1495, με έντυπες εκδόσεις των αρχών του 16ου αιώνα), αγγλική διασκευή του ολλανδικού Elckerlijc [Ο Καθένας] (περ. 1470), που αποδίδεται, με επιφυλάξεις, στον Peter van Diest [Πέτερ φαν Ντηστ]. Ο Θεός αποστέλλει τον Θάνατο να καλέσει τον Καθένα σε λογοδοσία· στο μοιραίο ταξίδι τον εγκαταλείπουν διαδοχικά η Συντροφιά, η Συγγένεια, τα Αγαθά και τελικά η Ομορφιά, η Δύναμη και οι Αισθήσεις, και μόνο οι Καλές Πράξεις κατεβαίνουν μαζί του στον τάφο. Στη Γαλλία οι moralités καλλιεργήθηκαν από τις αδελφότητες των νομικών, με αντιπροσωπευτικό δείγμα το La Condamnation de Banquet [Η καταδίκη του Συμποσίου] του Nicole de la Chesnaye [Νικόλ ντε λα Σενέ], και συνυπήρχαν στο ίδιο πρόγραμμα με φάρσες και μωρίες. Στις Κάτω Χώρες οι θίασοι των ρητόρων [rederijkers] ανέπτυξαν τα spelen van zinne ως έργα προορισμένα για θεατρικούς αγώνες.


Σκηνικά, η ηθολογία στηριζόταν σε αναγνωρίσιμα εμβλήματα: τα κοστούμια και τα σύμβολα καθιστούσαν αμέσως σαφή την ταυτότητα κάθε αλληγορικής μορφής. Κεντρική θέση καταλάμβανε η Κακία [Vice], πρόσωπο ταυτόχρονα διαβολικό και κωμικό, που απευθυνόταν ευθέως στο κοινό και παγιώθηκε ως ονομασμένος ρόλος στα υβριδικά έργα των Τυδώρ. Από τη μορφή αυτή απέρρευσαν οι μεγάλοι μηχανορράφοι και οι τρελλοί του ελισαβετιανού θεάτρου, ενώ ο Doctor Faustus [Δόκτωρ Φάουστους] του Christopher Marlowe [Κρίστοφερ Μάρλοου] διατηρεί ακέραιο το σχήμα με τον Καλό και τον Κακό Άγγελο και την παρέλαση των Επτά Θανάσιμων Αμαρτημάτων.


Στον 20ό αιώνα το είδος αναβίωσε μέσω του Jedermann [Ο καθένας] (1911) του Hugo von Hofmannsthal [Ούγκο φον Χόφμαννσταλ], που σε σκηνοθεσία Max Reinhardt [Μαξ Ράινχαρντ] καθιερώθηκε από το 1920 ως τελετουργικό άνοιγμα του Φεστιβάλ του Ζάλτσμπουργκ στην πλατεία του καθεδρικού ναού. Την αλληγορική τεχνική αξιοποίησε και το επικό θέατρο: στο Die sieben Todsünden der Kleinbürger [Τα επτά θανάσιμα αμαρτήματα των μικροαστών] (1933) των Bertolt Brecht [Μπέρτολτ Μπρεχτ] και Kurt Weill [Κουρτ Βάιλ], μπαλέτο μετ' ασμάτων [ballet chanté], η μεσαιωνική απαρίθμηση των αμαρτημάτων αντιστρέφεται σε καταγγελία της αστικής ηθικής. Στον ελληνόφωνο χώρο το είδος δεν καλλιεργήθηκε, με πλησιέστερα ανάλογα τις αλληγορικές αναφορές περί θανάτου και Χάρου της κρητικής και της επτανησιακής παραγωγής.

Αγγλικά
morality play
Γαλλικά
moralité, la
Γερμανικά
Moralität, die
Ιταλικά
moralità, la

Σχετικοί όροι

μεσαιωνικό θέατρο, γκροτέσκο, διδακτικό θέατρο, μενεστρέλος, λειτουργικό δράμα

Μη προτεινόμενοι όροι

ηθικολογία

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Από πλευράς σκηνικής παρουσίασης, η πιο ενδιαφέρουσα ηθολογία είναι Το κάστρο της υπομονής [sic, ενν. Το Κάστρο της Καρτερίας] (περ. 1400-1425), που παρουσιάζει την εξέλιξη του ανθρώπινου γένους από τη γέννηση ως τον θάνατο και δείχνει την τελική κρίση της ψυχής του. Το έργο είναι μακροσκελές (έχει πάνω από 3600 στίχους) και περιλαμβάνει 36 χαρακτήρες. Το χειρόγραφο παρέχει μερικές πληροφορίες για την παράστασή του· σε έναν πρόλογο, δύο κήρυκες σκιαγραφούν τη δράση και δηλώνουν ότι το έργο θα παρουσιαστεί “στο δάσος” με ώρα έναρξης 9 π.μ. μια εβδομάδα μετά την αναγγελία. Περιλαμβάνει επίσης ένα διάγραμμα με την προτεινόμενη διαρρύθμιση του χώρου που θα έπαιζαν οι ηθοποιοί. Εμφανίζει μία κυκλική περιοχή γύρω από την περίμετρο στην οποία είναι τοποθετημένοι πέντε οίκοι· το κάστρο της Ανθρωπότητας είναι τοποθετημένο στο κέντρο του κύκλου. Μία σημείωση που αφορά στον κύκλο αναφέρει: “Αυτό είναι το νερό που προορίζεται για τον χώρο, για την περίπτωση που σκαφτεί κάποια τάφρος εκεί που θα παιχτεί η παράσταση, αλλιώς ας περιφράξουν τον χώρο ολόγυρα”. Υπήρχε η πεποίθηση ότι το νερό ή ο φράχτης που αναφέρονται εδώ, προορίζονταν για την περίφραξη όλων των οίκων και των χώρων για τους θεατές, και αποσκοπούσαν στο να αποτρέπουν εκείνους που δεν πλήρωναν εισιτήριο στις παραστάσεις που δίνονταν από επαγγελματίες ηθοποιούς. Ωστόσο, πρόσφατα υποστηρίχθηκε η άποψη ότι το νερό ή ο φράχτης προορίζονταν μόνο για την περίφραξη του Κάστρου της Ανθρωπότητας και ότι αποτελεί μάλλον σκηνικό στοιχείο παρά μέσο για τον έλεγχο του πλήθους».

Το απόσπασμα παρουσιάζει την ηθολογία The Castle of Perseverance [Το κάστρο της Καρτερίας, περ. 1400-1425]. Η περιγραφή εστιάζει στα σκηνοθετικά τεκμήρια του χειρογράφου: τους δύο κήρυκες που αναγγέλλουν την παράσταση μία εβδομάδα νωρίτερα, το διάγραμμα με τους πέντε οίκους περιμετρικά και τον κεντρικό πύργο, και τη σημείωση για την τάφρο ή την περίφραξη. Η μαρτυρία καθιστά την εν λόγω ηθολογία το πρωιμότερο τεκμηριωμένο παράδειγμα υπαίθριας κυκλικής διάταξης στην Αγγλία και αφήνει ανοικτό το ερώτημα αν το νερό και ο φράχτης υπηρετούσαν τη σκηνογραφία ή τον έλεγχο του κοινού.

Brockett O. G. & Hildy F. J. (2013). Ιστορία του θεάτρου, πρώτος τόμος (μτφ. Βιτεντζάκης, Μ. & Γαϊτανά, Α. & Κεχαγιάς, Α. & Χατζηεμμανουήλ, Μ.). Αθήνα: Κοάν, σ. 111.

Quote Icon

"In the Moralité du Jour Saint Antoine sermons are presented as "boring, inefficient and quickly forgotten." Although much later than the material at hand, and in a different cultural and religious context, members of the clergy complained in early seventeenth-century London that a player had maintained "that a man might learne more good at one of their playes or interludes then at twenty of our Roagish Sermons."


«Στη Moralité du Jour Saint Antoine [Ηθολογία της ημέρας του Αγίου Αντωνίου] τα κηρύγματα παρουσιάζονται ως "ανιαρά, αναποτελεσματικά που εύκολα ξεχνιούνται". Παρότι πρόκειται για μαρτυρία πολύ μεταγενέστερη από το υπό εξέταση υλικό και ενταγμένη σε διαφορετικό πολιτισμικό και θρησκευτικό πλαίσιο, στο Λονδίνο των αρχών του 17ου αιώνα μέλη του κλήρου διαμαρτύρονταν ότι ένας ηθοποιός είχε υποστηρίξει πως “ένας άνθρωπος μπορεί να αποκομίσει περισσότερο όφελος από ένα από τα έργα ή τα ιντερλούδιά τους παρά από είκοσι δικά μας άθλια κηρύγματα”.»

Το απόσπασμα τεκμηριώνει σχέση ανταγωνισμού, και όχι απλής συμπληρωματικότητας, ανάμεσα στην ηθολογία και στον άμβωνα του Ύστερου Μεσαίωνα: τα αλληγορικά αυτά έργα διεκδικούσαν την ίδια διδακτική αποστολή με το κήρυγμα, σατιρίζοντας ενίοτε ρητά την αναποτελεσματικότητά του. Η γαλλ ική Moralité du Jour Saint Antoine [Ηθολογία της ημέρας του Αγίου Αντωνίου] δείχνει ότι η ηθολογία μπορούσε να στρέψει το ηθικοπλαστικό της οπλοστάσιο εναντίον των ίδιων των εκκλησιαστικών θεσμών, οικειοποιούμενη τη ρητορική τους. Η μεταγενέστερη μαρτυρία του λονδρέζικου κλήρου επιβεβαιώνει ότι η αντίληψη του δράματος ως αποτελεσματικότερου κατηχητικού μέσου από τον εκκλησιαστικό λόγο επιβίωσε πολύ πέρα από την ακμή του είδους.

Steenbrugge, C. (2017). Drama and sermon in late medieval England: Performance, authority, devotion. Kalamazoo, MI: Medieval Institute Publications, σ. 8.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Ordo Virtutum [Η τάξη των Αρετών, περ. 1151] της Hildegard von Bingen [Χίλντεγκαρντ…

Scott Masson [Σκοτ Μάσσον] (2023). «Everyman, A Morality Play» [βίντεο]. Σχολιασμός του The Somonyng of…

Everyman [Ο Καθένας], παραγωγή του Performing Arts Center του Portland Community College, άνοιξη…

Mankind [Ανθρωπότητα, περ. 1465-1470], ανώνυμη ηθολογία γραμμένη για περιοδεύοντες θιάσους του 15ου αιώ…

Jedermann [Ο καθένας, 1911] του Hugo von Hofmannsthal [Ούγκο φον Χόφμαννσταλ], παραγωγή του…

Ο αλληγορικός μηχανισμός της ηθολογίας στον πρώιμο πειραματικό κινηματογράφο: στο Danse Macabre [Ο χορός…

Ο μηχανισμός της ηθολογίας στο μπαλέτο μετ' ασμάτων [ballet chanté] Die sieben Todsünden der Kleinbürger

Το αλληγορικό απόθεμα της ηθολογίας στο μουσικό βίντεο "It's a Sin" ["Είναι αμαρτία", 1987] των…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Εικονογράφηση της Ψυχομαχίας [Psychomachia] του Αυρηλίου Προυδεντίου [Aurelius Prudentius] σε αγγλικό χειρόγραφο των…

Το αυθεντικό σχεδιάγραμμα σκηνικής διάταξης από το χειρόγραφο Macro της ηθολογίας The Castle of Perseverance

Προμετωπίδα έντυπης έκδοσης της ηθολογίας The Somonyng of Everyman [Το κάλεσμα του Καθένα],…

Jedermann [Ο καθένας] του Hugo von Hofmannsthal [Ούγκο φον Χόφμαννσταλ] στην πλατεία του…

βασική

Beadle, R. & Fletcher, A. J. (Eds.). (2008). The Cambridge companion to medieval English theatre (2nd ed.). Cambridge: Cambridge University Press.

Bevington, D. (1962). From Mankind to Marlowe: Growth of structure in the popular drama of Tudor England. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Frank, G. (1954/1960). The medieval French drama. Oxford: Clarendon Press.

Lester, G. A. (Ed.). (2014). Three late medieval morality plays: Everyman, Mankind and Mundus et Infans (New Mermaids Anthology). London: Bloomsbury.

Potter, R. (1975). The English morality play: Origins, history and influence of a dramatic tradition. London and Boston: Routledge & Kegan Paul.

Spivack, B. (1958). Shakespeare and the allegory of evil: The history of a metaphor in relation to his major villains. New York: Columbia University Press.

Steenbrugge, C. (2017). Drama and sermon in late medieval England: Performance, authority, devotion (Early Drama, Art, and Music). Kalamazoo, MI: Medieval Institute Publications.

Tydeman, W. (1978). The theatre in the Middle Ages: Western European stage conditions, c. 800-1576. Cambridge: Cambridge University Press.


συμπληρωματική

Brockett, O. G. & Hildy, F. J. (2013). Ιστορία του θεάτρου, πρώτος τόμος (μτφ. Μ. Βιτεντζάκης, Α. Γαϊτανά, Α. Κεχαγιάς, Μ. Χατζηεμμανουήλ). Αθήνα: Κοάν.

Dronke, P. (Ed.). (1994). Ordo Virtutum. Στο Nine medieval Latin plays (σσ. 147-184). Cambridge: Cambridge University Press.

Steenbrugge, C. (2014). Staging vice: A study of dramatic traditions in medieval and sixteenth-century England and the Low Countries. Amsterdam and New York: Rodopi.

Jokinen, A. (χ.χ.). Everyman: An introduction. Luminarium: Anthology of English Literature. Ανακτήθηκε 18 Μαΐου 2025 από www.luminarium.org...

Νίκολ, Α. (1980). Παγκόσμια ιστορία θεάτρου (τόμ. Β΄, σσ. 7-69) (μτφ. Μ. Οικονόμου). Αθήνα: Σμυρνιωτάκης.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. ηθολογία. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ηθολογία

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «ηθολογία». Ανακτήθηκε 30 September 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ηθολογία.

MLA

«ηθολογία». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 30 September 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ηθολογία.

1326