Thymele Logo
Search

κυκλικός χορός [ουσ. αρσ., επίθετο]

Articles Icon 2
Videos Icon 6
Videos Icon 5
[1]

Ορισμός

Ομαδικός χορός κατά τον οποίο οι χορευτές και οι χορεύτριες διατάσσονται σε κλειστό ή ανοιχτό κύκλο ή σε ημικύκλιο και κινούνται, κατά κανόνα με σταθερή φορά, γύρω από ένα πραγματικό ή νοητό κέντρο· απαντά σε λατρευτικά, εορταστικά και κοινωνικά πλαίσια από την αρχαιότητα έως σήμερα και αξιοποιείται στη σκηνή ως σχηματισμός με τελετουργικές και συμβολικές προεκτάσεις.

Ανάπτυξη

Ο κυκλικός χορός ορίζεται από τη διάταξη των χορευτών και των χορευτριών στον χώρο: σε κλειστό κύκλο, σε ανοιχτό κύκλο ή σε ημικύκλιο. Αποτελεί ειδικότερη μορφή του ομαδικού χορού, ο οποίος ορίζεται από τη σύνθεση του συνόλου και όχι από το σχήμα που διαγράφει. Στον κλειστό κύκλο το σύνολο περιβάλλει ένα κέντρο, πραγματικό (βωμό, φωτιά, δένδρο, μουσικούς) ή νοητό· στον ανοιχτό κύκλο ο πρώτος χορευτής ή η πρώτη χορεύτρια οδηγεί τη σειρά. Η κίνηση ακολουθεί συνήθως σταθερή φορά, στον ελληνικό χώρο κατά κανόνα προς τα δεξιά, δηλαδή αντίθετα προς τους δείκτες του ρολογιού. Ο κύκλος συνδέεται συμβολικά με την ισοτιμία των μελών, με την κυκλικότητα του χρόνου και των εποχών και με την προστασία ενός ιερού χώρου.


Η παλαιότερη τεκμηρίωση του κυκλικού χορού προέρχεται από την εικονογραφία. Το πήλινο ομοίωμα τεσσάρων χορευτών από τον θολωτό τάφο στο Καμηλάρι της Μεσαράς (περ. 1600–1500 π.Χ.) αποδίδει ανδρικό κυκλικό χορό. Στην Ιλιάδα η ασπίδα του Αχιλλέα απεικονίζει νέους και νέες που χορεύουν πιασμένοι από τους καρπούς και κινούνται κυκλικά με την ταχύτητα του τροχού του κεραμέα. Στην κλασσική Αθήνα ο διθύραμβος, το λατρευτικό άσμα προς τιμήν του Διονύσου, ονομαζόταν κύκλιος χορός: κάθε φυλή παρουσίαζε στα Διονύσια Χορό πενήντα ανδρών ή παίδων. Ο Αριστοτέλης [Aristotle] στο Περὶ ποιητικῆς ανήγαγε την τραγωδία στους εξάρχοντες του διθυράμβου. Ο Χορός της τραγωδίας παρατασσόταν ωστόσο κατά κανόνα σε ορθογώνιο σχηματισμό· η κυκλική μορφή της ορχήστρας δεν απορρέει επομένως από την κίνησή του. Ο μυθικός χορός των Μουσών γύρω από τον Απόλλωνα μεταφέρθηκε στη ζωγραφική της Αναγέννησης.


Στη νεότερη Ελλάδα ο κυκλικός χορός αποτελεί τον κυρίαρχο τύπο της παραδοσιακής χορευτικής πρακτικής. Ο συρτός, ο καλαματιανός και ο τσάμικος χορεύονται σε ανοιχτό κύκλο: ο πρώτος ή η πρώτη αυτοσχεδιάζει φιγούρες, ενώ το σύνολο τηρεί σταθερό βηματισμό, και η θέση κάθε προσώπου στη σειρά αποτυπώνει συχνά ηλικιακές, έμφυλες ή κοινωνικές ιεραρχίες. Το καγκελάρι, χορευτικό δρώμενο είκοσι εννέα χωριών της Άρτας, χορεύεται χωρίς όργανα στα πανηγύρια της άνοιξης και του καλοκαιριού και το Πάσχα. Ανάλογες μορφές απαντούν στα Βαλκάνια, όπως η hora [χόρα] στη Ρουμανία και το kolo [κόλο] στη Σερβία, το οποίο εγγράφηκε το 2017 στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO, καθώς και στον Καύκασο, στην Ινδία, στην Αφρική και στο Θιβέτ, όπου ο κυκλικός χορός λειτουργεί ως μέσο κοινοτικής συνοχής.


Στις παραστατικές τέχνες κυκλικός σχηματισμός αξιοποιήθηκε ως τελετουργική ή συμβολική δομή. Ο Βάτσλαβ Νιζίνσκι [Vaslav Nijinsky] οργάνωσε σε κύκλους την Ιεροτελεστία της άνοιξης [Le Sacre du printemps, 1913] σε μουσική του Ίγκορ Στραβίνσκι [Igor Stravinsky], ενώ η Pina Bausch [Πίνα Μπάους] μετέτρεψε στη δική της εκδοχή (Tanztheater Wuppertal, 1975) τον κύκλο σε πεδίο συλλογικής εξάντλησης. Στο Boléro [Μπολερό, 1961] του Maurice Béjart [Μωρίς Μπεζάρ] οι άνδρες χορευτές περιβάλλουν το κόκκινο τραπέζι πάνω στο οποίο χορεύει ο/η σολίστ. Ο Οχάντ Ναχαρίν [Ohad Naharin] τοποθέτησε στο "Echad Mi Yodea" [«Ποιος ξέρει το ένα;»] του Kyr [Τοίχος, 1990] τους χορευτές και τις χορεύτριες σε ημικύκλιο καθισμάτων. Ο Christian Rizzo [Κριστιάν Ρίτσο] εμπνεύστηκε το D'après une histoire vraie [Βασισμένο σε αληθινή ιστορία, 2013] από έναν αυθόρμητο κυκλικό χορό ανδρών στην Κωνσταντινούπολη. Ο Romeo Castellucci [Ρομέο Καστελλούτσι] οργάνωσε σε κύκλο τις συλλογικές ασκήσεις των νεαρών ερμηνευτριών στο Giudizio. Possibilità. Essere. [Κρίση. Δυνατότητα. Ύπαρξη., 2014] και ενέταξε τον κυκλικό σχηματισμό στο Ma [Μα, 2023], που παρουσιάστηκε στον αρχαιολογικό χώρο της Ελευσίνας. Στις εικαστικές τέχνες, οι πέντε μορφές του La Danse [Ο χορός, 1910] του Henri Matisse [Ανρί Ματίς] συμπυκνώνουν την εκστατική διάσταση του σχηματισμού.


Ο Γερμανός χορευτής και χοροδιδάσκαλος Bernhard Wosien [Μπέρνχαρντ Βόζιεν] εισήγαγε το 1976 στην κοινότητα του Findhorn [Φίντχορν] στη Σκωτία παραδοσιακούς κυκλικούς χορούς των Βαλκανίων και της Ανατολικής Ευρώπης ως μέσο διαλογισμού. Από την πρωτοβουλία αυτή αναπτύχθηκε το διεθνές κίνημα του ιερού κυκλικού χορού [sacred circle dance]. Σήμερα κυκλικοί χοροί αξιοποιούνται σε εργαστήρια κοινοτικού χορού, σε προγράμματα εκπαιδευτικού δράματος και στη χοροθεραπεία.

Αγγλικά
circle dance
Γαλλικά
danse en cercle, la
Γερμανικά
Kreistanz, der
Ιταλικά
danza circolare, la

Σχετικοί όροι

γαϊτανάκι, Αναστενάρια, εθνοχορολογία, διαβατήρια τελετή, κυκλικό θέατρο, μεθοριακότητα, χοροτράγουδο

Μη προτεινόμενοι όροι

κυκλωτικός χορός

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Στα πρώιμα στάδια της ανθρώπινης εξέλιξης, σε περιοχές όπου οι κοινωνικοί δεσμοί διατηρούνται ακόμα δυνατοί, ο χορός, ιδιαίτερα ο κυκλικός, είναι αναγκαίο και βασικό χαρακτηριστικό της κοινωνικής ζωής, αποκτά συχνά διάφορες κοινωνικές λειτουργίες και ενίοτε είναι στενά συνδεδεμένος με τοπικά ήθη και έθιμα. Μάλιστα σε μερικές κοινότητες ο χορός αντανακλά τη δομή μιας κοινωνίας και χάρη στις ευεργετικές του ιδιότητες προσφέρει ανακούφιση από την καθημερινότητα και τον εργασιακό μόχθο.»

Ο αρχαιολόγος Νεκτάριος Γιούτσος συνδέει τον χορό, και ιδίως τον κυκλικό, με τους ισχυρούς κοινωνικούς δεσμούς των πρώιμων κοινοτήτων. Κατά τον μελετητή, ο κυκλικός χορός αποκτά κοινωνικές λειτουργίες, συνδέεται με τοπικά ήθη και έθιμα, αντανακλά ενίοτε τη δομή της κοινωνίας και προσφέρει ανακούφιση από την καθημερινότητα και τον μόχθο.

Γιούτσος, Ν. (2010). Η μαγεία του κυκλίου χορού. Στο Χ. Μερκούρη (Επιμ.), Βάσκανος οφθαλμός: Σύμβολα μαγείας από ιδιωτικές αρχαιολογικές συλλογές. Αθήνα: Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού. Βλ. σσ. 91–92.

Quote Icon

«Ο κύκλος περιέχει τις ιδέες της “συσσωμάτωσης”, του “δούναι και λαβείν” και του “περιέχοντος” […]. Ως μυστηριακό σύμβολο, προστατεύει τον ιερό χώρο, ενώ, ταυτόχρονα, παρέχει τη δυνατότητα μύησης στις λατρευτικές αξίες […]. Οι κυκλικοί χοροί για όλους τους αρχαίους λαούς θεωρούνταν ιδιαίτερα σημαντικοί. Κατά κανόνα, χορευόταν είτε γύρω από ένα βωμό είτε γύρω από ένα ιερό σύμβολο, όπως η φωτιά, δημιουργώντας έτσι την έννοια του μαγικού κύκλου, ενώ, παράλληλα, αποσκοπούσαν στον “εξαγνισμό και στην απομάκρυνση του κακού” […].»

Οι ερευνήτριες του παραδοσιακού χορού Ελένη Φιλιππίδου, Μαρία Κουτσούμπα και Βασιλική Τυροβολά αναδεικνύουν τον κύκλο σε μυστηριακό σύμβολο, το οποίο προστατεύει τον ιερό χώρο και μυεί στις λατρευτικές αξίες. Κατά τις μελετήτριες, οι κυκλικοί χοροί των αρχαίων λαών χορεύονταν γύρω από βωμό ή ιερό σύμβολο, όπως η φωτιά, συγκροτούσαν «μαγικό κύκλο» και αποσκοπούσαν στον εξαγνισμό και στην απομάκρυνση του κακού.

Φιλιππίδου, Ε., Κουτσούμπα, Μ., & Τυροβολά, Β. (2012). Αναδιφώντας τον χορό μέσα από την Πυθαγόρεια φιλοσοφική παράδοση: Ο χορός στο δρώμενο του «Ντόντουλα» στη Νέα Βύσσα Έβρου. Εθνολογία Online, 9/1, σσ. 62–87. Βλ. σ. 79.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Κάτοικοι της Ηράκλειας και του Ποντισμένου Σερρών διδάσκουν τον χορό «Τεν κούρι» στους χορευτές και…

Ο συρτός της Ζακύνθου, κυκλικός χορός σε ανοιχτό κύκλο, από την παράσταση 10 χρόνια Χοροστάσι…

Μαζικός κυκλικός χορός στο Θιβέτ, με βάση τον παραδοσιακό χορό σιεντζί [xianzi], με περίπου 3.000…

Απόσπασμα από την Ιεροτελεστία της άνοιξης [Das Frühlingsopfer] της Pina Bausch [Πίνα Μπάους]

Το Boléro [Μπολερό] του Maurice Béjart [Μωρίς Μπεζάρ] σε μουσική του Maurice Ravel…

Το Impressing the Czar [Εντυπωσιάζοντας τον τσάρο] του William Forsythe [Ουίλλιαμ Φορσάιθ] από…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Πήλινο ομοίωμα τεσσάρων χορευτών από τον θολωτό τάφο στο Καμηλάρι της Μεσαράς, περ. 1600–1500 π.Χ.,…

Baldassare Peruzzi [Μπαλντασσάρε Περούτσι], Apollo e le Muse [Ο Απόλλων και οι Μούσες

Το καγκελάρι ή κύκλες, χορευτικό δρώμενο της Άρτας που επιτελείται σε είκοσι εννέα χωριά κατά…

Henri Matisse [Ανρί Ματίς], La Danse [Ο χορός], 1910, λάδι σε μουσαμά,…

Romeo Castellucci [Ρομέο Καστελλούτσι] / Socìetas [Σοτσίετας], Giudizio. Possibilità. Essere. [Κρίση. Δυνατότητα. Ύπαρξη.

βασική

Kowalzig, B., & Wilson, P. (Επιμ.). (2013). Dithyramb in context. Oxford: Oxford University Press.

Lefebvre, O. (2023). Round dance. Numeridanse. Maison de la Danse. numeridanse.com...

Ἀριστοτέλης. (1937). Περὶ ποιητικῆς (Σ. Μενάρδος, Μετ.· Ἰ. Συκουτρής, Εἰσαγ. & σχόλ.). Ἀθῆναι: Ἀκαδημία Ἀθηνῶν.

Γιούτσος, Ν. (2010). Η μαγεία του κυκλίου χορού. Στο Χ. Μερκούρη (Επιμ.), Βάσκανος οφθαλμός: Σύμβολα μαγείας από ιδιωτικές αρχαιολογικές συλλογές. Αθήνα: Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού.

Τυροβολά, Β. (1999). Τα ελληνικά χορευτικά σχήματα: Από τη μυθολογία στον συμβολισμό. Μια πρώτη προσέγγιση. Μανδραγόρας, 22–23, σσ. 181–192.

Τυροβολά, Β. (2007). Χορευτικά δομικά σχήματα και αρχέτυπα στον μεσογειακό χώρο. Ο αναστενάρικος «αγίτικος» χορός: Δομική-μορφολογική προσέγγιση. Στο Dancers without frontiers: Proceedings of the 21st World Congress on Dance Research [CD-ROM] (σσ. 1–38). Αθήνα: CID.

Φιλιππίδου, Ε., Κουτσούμπα, Μ., & Τυροβολά, Β. (2012). Αναδιφώντας τον χορό μέσα από την Πυθαγόρεια φιλοσοφική παράδοση: Ο χορός στο δρώμενο του «Ντόντουλα» στη Νέα Βύσσα Έβρου. Εθνολογία Online, 9/1, σσ. 62–87.

συμπληρωματική

Giurchescu, A. (2001). The power of dance and its social and political uses. Yearbook for Traditional Music, 33, σσ. 109–121. doi.org...

Kaeppler, A. L. (1978). Dance in anthropological perspective. Annual Review of Anthropology, 7, σσ. 31–49. doi.org...

Lange, R. (1975). The nature of dance: An anthropological perspective. London: Macdonald & Evans.

Lawler, L. B. (1964). The dance in ancient Greece. Middletown, CT: Wesleyan University Press.

Snyder, A. F. (1986). Dance in a ritual context: A dance ethnologist's point of view. Στο J. Adshead (Επιμ.), Dance: A multicultural perspective. Report of the Third Study of Dance Conference (2η έκδ.). Guildford: University of Surrey.

Wosien, M.-G. (1974). Sacred dance: Encounter with the gods. London: Thames and Hudson.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. κυκλικός χορός. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/κυκλικός-χορός

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «κυκλικός χορός». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/κυκλικός-χορός.

MLA

«κυκλικός χορός». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/κυκλικός-χορός.

1388