Θέατρο του Παραλόγου [ουσ. ουδ.]

[1]

Ορισμός

Όρος που πρωτοχρησιμοποιήθηκε από τον κριτικό θεάτρου Martin Esslin [Μάρτιν Έσλιν] το 1960, για να χαρακτηρίσει μία μορφή πειραματικής δραματουργίας κυρίως των δεκαετιών του 1950 και 1960, η οποία, μέσω της απουσίας δράσης και δραματικών χαρακτήρων, καθώς και της κατάλυσης του καταληπτού λόγου και του λογικού ειρμού, επιχείρησε να διερευνήσει την απόλυτη ρήξη της επικοινωνίας και να αναδείξει το ακατανόητο της πραγματικότητας και της ανθρώπινης ύπαρξης.

Ανάπτυξη

Στο Θέατρο του Παραλόγου δεν υπάρχει πλοκή, ενώ τα δραματικά πρόσωπα δεν έχουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά ούτε καθορισμένη σχέση μεταξύ τους. Η συνοχή του λόγου, ως επικοινωνιακού μέσου, κατακερματίζεται και τη θέση του παίρνει μία δεύτερη γλώσσα, ένας λόγος ακατάληπτος, με ολισθήματα, επαναλήψεις, κενές αντηχήσεις, αποσιωπήσεις, ακυρολεξίες, παραληρηματικούς μονολόγους, ψελλίσματα, αναδεικνύοντας το ατελέσφορο της ανθρώπινης επικοινωνίας και το παράλογο της ανθρώπινης κατάστασης. Το λεκτικό στοιχείο μετατρέπεται σε ά-λογο όργανο ήχου και οι δραματικοί ήρωες παρουσιάζονται ενίοτε ως γελοίες φιγούρες, άλλοτε ως ανδρείκελα, άλλοτε ως καρικατούρες σε μια προσπάθεια να αποκαλύψουν τα προβλήματα και τα παράδοξα της επικοινωνίας.

Τα πρώτα δείγματα του Θεάτρου του Παραλόγου εντοπίζονται στη Γαλλία στην περίοδο αμέσως μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, στα τέλη της δεκαετίας του 1940, όταν οι βιαιότητες του Γ΄ Ράιχ επέτειναν ή επιβεβαίωσαν την ήδη υπάρχουσα πεποίθηση περί κατάρρευσης όλων των αξιών και σταθερών του ανθρώπινου πολιτισμού. Το φιλοσοφικό ρεύμα του υπαρξισμού, στο οποίο, σύμφωνα με τον Esslin, έχει τις ρίζες του το νέο αυτό δραματικό είδος, σκιαγραφεί μεταπολεμικά έναν κόσμο στερημένο από νόημα, έναν κόσμο που δεν μπορεί πλέον να νοηματοδοτηθεί βάσει των παραδοσιακών αξιών της λογικής και της ηθικής. Ο Albert Camus [Αλμπέρ Καμύ] στο δοκίμιό του «Ο μύθος του Σισύφου» χρησιμοποιεί τον όρο «παράλογο» (absurde) για να ορίσει την κατάσταση της αλλοτρίωσης την οποία βιώνει ο σύγχρονος άνθρωπος.

Οι κυριότεροι εκφραστές του Θεάτρου του Παραλόγου είναι ο Samuel Beckett [Σάμιουελ Μπέκετ], ο Eugène Ionesco [Ευγένιος Ιονέσκο], ο Arthur Adamov [Αρτύρ Ανταμόφ], ο Jean Genet [Ζαν Ζενέ] και ο Harold Pinter [Χάρολντ Πίντερ], κυρίως στο πρώιμο έργο του. Ορμώμενοι από διαφορετικές πολιτισμικές αφετηρίες, συναποτέλεσαν την αβάν γκαρντ της δεκαετίας του 1950.

Στην Ελλάδα το Θέατρο του Παραλόγου ενσωματώθηκε αρκετά νωρίς στο τρέχον ρεπερτόριο και μέχρι και σήμερα παρουσιάζεται συχνά στη σκηνή. Επιδράσεις του είναι ευδιάκριτες στη νεοελληνική μεταπολεμική δραματουργία, ιδίως στο έργο θεατρικών συγγραφέων όπως ο Γιώργος Σκούρτης, ο Βασίλης Ζιώγας, ο Παύλος Μάτεσις, ο Κώστας Μουρσελάς, ο Στρατής Καρράς, η Λούλα Αναγνωστάκη, καθώς και ο Κύπριος συγγραφέας Πάνος Ιωαννίδης.

Αγγλικά

theatre of the absurd

Γαλλικά

théâtre de l’absurde, le

Γερμανικά

absurdes Theater, das

Ιταλικά

teatro dell’assurdo, il

Μη προτεινόμενοι όροι

αντιθέατρο

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Ωστόσο, τον κυρίαρχο τόνο της πρωτοπορίας, για χρόνια, λόγω της κατάστασης, θα τον δώσει το αμιγές -πάντα σχετικά- Θέατρο του Παράλογου, που το είχαν υιοθετήσει μερικοί δυναμικοί νέοι συγγραφείς, οι οποίοι εφάρμοζαν, λίγο πολύ πιστά, τα βασικά διδάγματά του, όπως ήταν τα τολμηρά θεατρικά τεχνάσματα και ευρήματα, οι θαρραλέοι σκηνικοί ρυθμοί, η ριζική ανανέωση της μορφής, του περιεχομένου και της θεματογραφίας, η σουρεαλιστική χρήση της γλώσσας, ο τονισμός των καταστάσεων -και όχι της πλοκής- η παρουσίαση στο προσκήνιο αρχετυπικών και συμβολικών προσώπων -και όχι χαρακτήρων- η περιπέτεια της καταπιεσμένης εσωτερικότητας -και όχι η αφήγηση εξωτερικών επεισοδίων- η επιδίωξη της έκπληξης και του σοκ, τα ονειρικά, φανταστικά, εφιαλτικά και παράλογα στοιχεία και όχι τα ομαλά, νηφάλια και ρεαλιστικά.

Απόσπασμα από την εισήγηση του Χρήστου Σαμουηλίδη με τίτλο «Έλληνες συγγραφείς που θήτευσαν στο πρωτοποριακό "Θέατρο του Παράλογου"», στο Β’ Πανελλήνιο Θεατρολογικό Συνέδριο.

Σαμουηλίδης, Χ. (2004). «Έλληνες συγγραφείς που θήτευσαν στο πρωτοποριακό "Θέατρο του Παράλογου"». Σχέσεις του νεοελληνικού θεάτρου με το ευρωπαϊκό. Πρακτικά Β΄ Πανελληνίου Θεατρολογικού Συνεδρίου (Κ. Γεωργακάκη, επιμ.) (σ. 429-447). Αθήνα: Τμήμα Θεατρικών Σπουδών-Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και ERGO.

Αντίθετα, το Θέατρο του Παράλογου κλίνει περισσότερο προς μια ριζοσπαστική απογύμνωση της αξίας της γλώσσας, προς μια ποίηση που ξεπροβάλλει μέσα από συγκεκριμένες κι αντικειμενοποιημένες εικόνες της ίδιας της σκηνής. Το στοιχείο της γλώσσας δεν παύει να παίζει σημαντικό ρόλο σ' αυτήν την αντίληψη, όμως αυτό που συμβαίνει στη σκηνή υπερβαίνει και συχνά αντιφάσκει μ' αυτό που λέγεται από τους ήρωες. Για παράδειγμα, στις "Καρέκλες" του Ιονέσκο, το ποιητικό περιεχόμενο αυτού του έντονα ποιητικού έργου δεν βρίσκεται στις κοινές και τετριμμένες λέξεις, αλλά στο γεγονός πως προφέρονται μπροστά σ' έναν ολοένα αυξανόμενο αριθμό από άδειες καρέκλες.

Απόσπασμα από το βιβλίο Το Θεάτρου του Παραλόγου του Martin Esslin.

Έσσλιν, Μ. (1996). Το Θεάτρου του Παραλόγου. Δωδώνη (σ. 22).

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Les podcasts de l’Institut de France - Eugène Ionesco et le “théâtre de l’absurd”

Σειρά ντοκιμαντέρ πολιτιστικού περιεχομένου από το αρχείο της ΕΡΤ. Επεισόδιο αφιερωμένο στον Eugène Ionesco.

Ραδιοφωνικό θέατρο: Το τέλος του παιχνιδιού του Samuel Beckett (1957). — Ραδιοφωνικό θέατρο: *Το τέλος του παιχνιδιού* του Samuel Beckett (1957).

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Περιμένοντας τον Γκοντό του Samuel Beckett. Σκηνοθεσία: [[#Θεόδωρος Τερζόπουλος [Theodoros Terzopoulos]#]] (2024) ©[[#Πηνελόπη Γερασίμου#]] — *Περιμένοντας τον Γκοντό* του Samuel Beckett. Σκηνοθεσία: Θεόδωρος Τερζόπουλος [Theodoros Terzopoulos] (2024) ©Πηνελόπη Γερασίμου

Οι δούλες του Jean Genet. Σκηνοθεσία: [[#Bruce Myers [Μπρους Μάιερς]#]]. [[#Εθνικό Θέατρο#]] (2015) — *Οι δούλες* του Jean Genet. Σκηνοθεσία: Bruce Myers [Μπρους Μάιερς]. Εθνικό Θέατρο (2015)

βασική

Bennett, Michael Y. (2011). Reassessing the Theatre of the Absurd: Camus, Beckett, Ionesco, Genet, and Pinter. New York: Palgrave Macmillan.

Bennett, Michael Y. (2015). The Cambridge Introduction to Theatre and Literature of the Absurd. Cambridge: Cambridge University Press.

Cabell Pronko, L. (1963) Théâtre d'avant-garde: Beckett, Ionesco et le théâtre expérimental en France. Paris: Denoël.

Esslin, Martin (1960). The Theatre of the Absurd, The Tulane Drama Review, 4 (4-May, 1960), 3-15.

Ionesco, E. (1959, Autumn). The Avant-Garde Theatre. World Theatre, VIII, 184.

Ionesco, E. (1975). Notes et contre-notes, Paris: Gallimard.

Marmin, M. (1965). Lettres françaises: le théâtre de l’absurde. Études françaises, 1(1), 101–105. doi.org...

Pruner, Michel (2005). Les théâtres de l’absurde. Paris: Armand Colin.

Έσσλιν, Μ. (1996). Το θέατρο του παραλόγου (Μ. Λυμπεροπούλου, Μετ.). Αθήνα: Δωδώνη.

συμπληρωματική

Adorno, T. (2010). Notes on Beckett. Journal of Beckett Studies 19 (2), 162-163. www.euppublishing.com...

Camus, A. (2007). Ο μύθος του Σισύφου (Ν. Καρακίτσου- Ντουζέ και Μ. Κασαμπαλόγλου - Ρομπλέν, Μετ.). Αθήνα: Καστανιώτη.

Lavery, Carl και Clare Finburgh (επιμ.) (2015). Rethinking the Theatre of the Absurd: Ecology, the Environment and the Greening of the Modern Stage. London: Bloomsbury.

Κοτ, Γ. (1988). Ένα θέατρο ουσίας (Ε. Πατρικίου και Ε. Παπάζογλου, Μετ.) (σ. 129-143 & 171-182). Αθήνα: Χατζηνικολή.

Κωνσταντίνου, Α. (2007). «Η ελληνική νεωτερική γραφή με στοιχεία παραλόγου στις σκηνές της Κύπρου (1960-1980). Η περίπτωση της Πειραματικής Σκηνής και ο Κύπριος συγγραφέας Πάνος Ιωαννίδης». Ζητήματα ιστορίας του νεοελληνικού θεάτρου. Μελέτες αφιερωμένες στον Δημήτρη Σπάθη (Ν. Παπανδρέου και Ε. Βαφειάδη, επιμ.) (σ. 335-351). Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.

Μάρδας, Γ. (2004). «Οι επιδράσεις του Θεάτρου του Παραλόγου (Σ. Μπέκετ-Ε. Ιονέσκο) σε Έλληνες συγγραφείς της Δικτατορίας». Σχέσεις του νεοελληνικού θεάτρου με το ευρωπαϊκό. Πρακτικά Β΄ Πανελληνίου Θεατρολογικού Συνεδρίου (Κ. Γεωργακάκη, επιμ.) (σ. 449-456). Αθήνα: Τμήμα Θεατρικών Σπουδών-Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και ERGO.

APA

Θυμέλη – Λεξικό Παραστατικών Τεχνών. (n.d.). Θέατρο του Παραλόγου. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/θέατρο-του-παραλόγου

Chicago

"Θέατρο του Παραλόγου." Θυμέλη – Λεξικό Παραστατικών Τεχνών. Accessed 17 April 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/θέατρο-του-παραλόγου.

1741