Thymele Logo
Search

επιτελεστικότητα [ουσ. θηλ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Ιδιότητα των εκφωνημάτων, των πράξεων και των ενσώματων δράσεων να συγκροτούν την πραγματικότητα στην οποία αναφέρονται (μια δέσμευση, μια θεσμική κατάσταση, μια ταυτότητα) μέσω της εκτέλεσής τους και της επανάληψης καθιερωμένων συμβάσεων, αντί απλώς να την περιγράφουν ή να την αναπαριστούν.

Ανάπτυξη

Η επιτελεστικότητα [performativity] δηλώνει την ικανότητα μιας πράξης να παράγει αυτό που κατονομάζει ή εκτελεί. Διακρίνεται από την επιτέλεση [performance]. Η επιτέλεση είναι το συγκεκριμένο γεγονός, ενώ η επιτελεστικότητα είναι λειτουργία που μπορεί να διέπει τόσο μια παράσταση όσο και μια καθημερινή ή θεσμική πράξη. Κριτήριό της είναι το αποτέλεσμα της πράξης. Δεν προϋποθέτει πλαίσιο θέασης, δραματική δομή ή εκφραστική δεινότητα.


Ο όρος ανάγεται στον John L. Austin [Τζων Λ. Ώστιν]. Στο How to Do Things with Words [Πώς να κάνουμε πράγματα με τις λέξεις] (1962) ο Austin ονόμασε «επιτελεστικά» [performatives] τα εκφωνήματα που δεν περιγράφουν μια κατάσταση αλλά τελούν μια πράξη, όπως το «Υπόσχομαι» ή το «Λύεται η συνεδρίασις». Τα εκφωνήματα αυτά δεν κρίνονται ως αληθή ή ψευδή αλλά ως επιτυχή ή ανεπιτυχή. Αυτό εξαρτάται από το αν πληρούνται οι συνθήκες επιτυχίας [felicity conditions]: τα κατάλληλα πρόσωπα, οι κατάλληλες περιστάσεις και μια καθιερωμένη διαδικασία. Έτσι, η επιτελεστικότητα ορίζεται εξαρχής ως κοινωνική και θεσμική πρακτική.


Για τις παραστατικές τέχνες καθοριστική υπήρξε μια εξαίρεση που έθεσε ο ίδιος ο Austin: θεώρησε «κενά» και «παρασιτικά» τα επιτελεστικά εκφωνήματα που λέγονται από ηθοποιό επί σκηνής. Ο Jacques Derrida [Ζακ Ντερριντά] αντέστρεψε αυτή την εξαίρεση στο δοκίμιο "Signature événement contexte" [«Υπογραφή συμβάν συγκείμενο»] (1972). Κατά τον Derrida, ένα επιτελεστικό εκφώνημα λειτουργεί επειδή παραθέτει μια αναγνωρίσιμη φόρμουλα. Άρα η επαναληψιμότητα [itérabilité] και η παραθετικότητα [citationnalité] είναι όροι κάθε επιτελεστικότητας και όχι παρεκκλίσεις από αυτήν. Το βάρος μετατοπίστηκε έτσι από την πρόθεση του ομιλούντος υποκειμένου στη δομή της επανάληψης, και η έννοια μπόρεσε να επεκταθεί πέρα από τον λόγο.


Σε αυτή τη θέση στηρίχθηκε το Judith Butler [Τζούντιθ Μπάτλερ], που μετέφερε την έννοια από τον λόγο στο σώμα. Στο δοκίμιο "Performative Acts and Gender Constitution" [«Επιτελεστικές πράξεις και συγκρότηση του φύλου»] (1988), που δημοσιεύθηκε στο θεατρολογικό περιοδικό Theatre Journal, και στο Gender Trouble [Αναταραχή φύλου] (1990), το Butler υποστήριξε ότι το φύλο συγκροτείται μέσω της «στυλιζαρισμένης επανάληψης πράξεων», χειρονομιών και στάσεων. Στο Bodies That Matter [Σώματα με σημασία] (1993) διευκρίνισε ότι η επιτελεστικότητα δεν είναι εκούσια θεατρική πράξη ενός υποκειμένου που προϋπάρχει. Είναι επαναλαμβανόμενη παράθεση κανόνων που προηγούνται του υποκειμένου.


Στη θεατρολογία η έννοια συστηματοποιήθηκε από την Erika Fischer-Lichte [Έρικα Φίσερ-Λίχτε] στη μελέτη της Ästhetik des Performativen [Θέατρο και μεταμόρφωση: Προς μια νέα αισθητική του επιτελεστικού] (2004). Η Fischer-Lichte συνέδεσε την επιτελεστική στροφή των τεχνών από τη δεκαετία του 1960 με τη μετάβαση από το έργο στο γεγονός. Κατά την ανάλυσή της, η παράσταση δεν μεταδίδει ένα προκαθορισμένο νόημα. Το παράγει μέσα από τη σωματική συνύπαρξη επιτελεστών / επιτελεστριών και θεατών και τον αυτοποιητικό βρόχο ανατροφοδότησης ανάμεσά τους. Στο Lips of Thomas [Τα χείλη του Θωμά] (1975) η Marina Abramović [Μαρίνα Αμπράμοβιτς] τραυμάτισε πραγματικά το σώμα της, μέχρι που θεατές παρενέβησαν και διέκοψαν τη δράση. Η επιτέλεση δεν αναπαρέστησε τον πόνο αλλά τον παρήγαγε, και έκανε το κοινό συμμέτοχο.


Η επιτελεστικότητα διαπερνά και άλλες μορφές των παραστατικών τεχνών. Στον χορό, το Trio A [Τρίο Α] (1966) της Yvonne Rainer [Ιβόν Ρέινερ] αντικατέστησε την έκφραση με την εκτέλεση απλών κινητικών εργασιών [tasks]. Η επιτελεστικότητα βρίσκεται στον πυρήνα της επιτελεστικής μουσικής, που μεταφέρει το βάρος από την παρτιτούρα στην πράξη της εκτέλεσης. Αντιπροσωπευτικό είναι το έργο 4′33″ (1952) του John Cage [Τζων Κέιτζ], που συγκροτείται κάθε φορά από τους ήχους του χώρου κατά την εκτέλεση.. Στις διαγωνιστικές συγκεντρώσεις της αφροαμερικανικής και λατινοαμερικανικής κουήρ κοινότητας του μπώλλρουμ [ballroom culture] της Νέας Υόρκης, το βώγκινγκ [voguing] και οι επιτελέσεις στην πασαρέλα συγκροτούν έμφυλες, φυλετικές και ταξικές ταυτότητες μπροστά σε ένα κοινό που τις αναγνωρίζει. Στο μεταδραματικό θέατρο και στην τέχνη της επιτέλεσης, το σώμα του επιτελεστή / της επιτελέστριας δεν είναι όχημα αναπαράστασης αλλά τόπος παραγωγής νοήματος και πραγματικότητας.

Αγγλικά
performativity
Γαλλικά
performativité, la
Γερμανικά
Performativität, die
Ιταλικά
performatività, la

Σχετικοί όροι

θεωρία της επιτελεστικότητας, επιτελεστικό φύλο, ντραγκ, παραστασιακές σπουδές, θέατρο του πραγματικού, δραματικότητα, παραστατικότητα

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Η επιτελεστικότητα επομένως δεν είναι ένα μοναδικό "ενέργημα", διότι είναι πάντοτε μια επανεπιβεβαίωση κάποιου κανονιστικού προτύπου ή συνόλου από κανονιστικά πρότυπα, και στο βαθμό που προσκτάται στο παρόν ένα στάτους όπως αυτό του ενεργήματος, αποκρύπτει ή μεταμφιέζει τις συμβάσεις των οποίων είναι επανάληψη. Επιπλέον το ενέργημα αυτό δεν είναι κυρίως θεατρικό· πράγματι, η φαινομενική θεατρικότητά του παράγεται στο βαθμό που η ιστορικότητά του παραμένει μεταμφιεσμένη (και, αντίστροφα, η θεατρικότητά του αποκτά έναν ορισμένο χαρακτήρα αναπόφευκτου δεδομένου ότι είναι αδύνατο να αποκαλυφθεί πλήρως η ιστορικότητά του). Στο πλαίσιο της θεωρίας των ομιλιακών ενεργημάτων, επιτελεστική είναι εκείνη η πρακτική σε επίπεδο λόγου που θεσπίζει ή παράγει εκείνο το οποίο ονοματίζει.»

Στο απόσπασμα από την εισαγωγή του Bodies That Matter [Σώματα με σημασία] (1993), το Judith Butler [Τζούντιθ Μπάτλερ] ορίζει την επιτελεστικότητα ως επαναλαμβανόμενη παράθεση κανονιστικών προτύπων και όχι ως μεμονωμένο, εκούσιο ενέργημα. Η επανάληψη αυτή αποκρύπτει την ιστορικότητα των συμβάσεων και τις κάνει να φαίνονται φυσικές. Το Butler ξεχωρίζει επίσης ρητά την επιτελεστικότητα από τη θεατρικότητα: η θεατρικότητα του ενεργήματος είναι φαινομενική και προκύπτει ακριβώς από την απόκρυψη της ιστορικότητάς του.

Butler, J. (2004). «Σώματα που έχουν σημασία: Σχετικά με τα όρια του “φύλου” σε επίπεδο λόγου» (Κ. Αθανασίου, Κ. Καψαμπέλη, Μ. Κονδύλη & Θ. Παρασκευόπουλος, Μετ.). Στο Δ. Μακρυνιώτη (Επιμ.), Τα όρια του σώματος: Διεπιστημονικές προσεγγίσεις (σ. 195). Αθήνα: Νήσος.

Quote Icon

«Ακριβώς αυτή η κοινωνική, διαπροσωπική, εκτελεστική δύναμη της γλώσσας, το πραγματικό “ενεργείν μέσω λέξεων”, είναι που κυριαρχεί στο δράμα. […] ο δραματικός λόγος συνιστά μια γλωσσική διάδραση όχι τόσο περιγραφική όσο επιτελεστική. Όποιες κι αν είναι οι υφολογικές, οι ποιητικές και οι γενικότερες “αισθητικές” λειτουργίες του, ο διάλογος είναι καταρχάς ένας τρόπος πράξεως, ο οποίος φέρει σε αντιπαράθεση τις διαφορετικές προσωπικές, κοινωνικές και ηθικές δυνάμεις του δραματικού κόσμου.»

Ο Keir Elam [Κηρ Ήλαμ] εφαρμόζει τη θεωρία των ομιλιακών πράξεων του John L. Austin [Τζων Λ. Ώστιν] στον δραματικό διάλογο και αναδεικνύει την επιτελεστικότητα του δραματικού λόγου. Τα λόγια των προσώπων δεν μεταδίδουν απλώς πληροφορίες. Είναι πράξεις (υποσχέσεις, απειλές, διαταγές) που προωθούν τη δράση και φέρνουν σε αντιπαράθεση τις δυνάμεις του δραματικού κόσμου, και η επιτελεστικότητα λειτουργεί έτσι μέσα στο μυθοπλαστικό πλαίσιο, εκεί όπου ο Austin έβλεπε μόνο «κενά» και «παρασιτικά» εκφωνήματα.

Elam, K. (2001) [1980]. Η σημειωτική θεάτρου και δράματος (Κ. Διαμαντάκου, Μετ.-Εισαγ.· Δ. Τσατσούλης, Επιμ.). Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, σσ. 188-189.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Στο βίντεο What is performative? Performativity explained [Τι είναι το επιτελεστικό; Η επιτελεστικότητα με…

Η θεατρολόγος Erika Fischer-Lichte [Έρικα Φίσερ-Λίχτε] συζητά την επιτελεστική στροφή των τεχνών στη σειρά συνομιλιών

Η [[#Yvonne Rainer ερμηνεύει το Trio A [Τρίο Α] (1966). Είναι μια ακολουθία…

Η Συμφωνική Ορχήστρα του BBC, υπό τη διεύθυνση του Lawrence Foster [Λώρενς Φόστερ], εκτελεί το

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Στιγμιότυπο από το Hauptversammlung [Γενική συνέλευση] (2009) των Rimini Protokoll [Ρίμινι Προτοκόλ] στο…

Η Sharon Hayes [Σάρον Χέυς] με το πλακάτ «I AM A MAN» [«Είμαι άνθρωπος /…

Η παρτιτούρα 4′33″ (In Proportional Notation) [4′33″ (σε αναλογική σημειογραφία)] (1952/1953) του John…

Βώγκινγκ [voguing] σε διαγωνιστική συγκέντρωση της κουήρ κοινότητας του μπώλλρουμ [ballroom culture] της Νέας Υόρκης.…

βασική

Austin, J. L. (1962). How to Do Things with Words (J. O. Urmson, Επιμ.). Oxford: Clarendon Press. Στα ελληνικά: Ώστιν, Τζ. Λ. (2003). Πώς να κάνουμε πράγματα με τις λέξεις (Α. Μπίστης, Μετ.). Αθήνα: Εστία.

Austin, J. L. (1970). "Performative Utterances". In J. O. Urmson & G. J. Warnock (Eds.), Philosophical Papers (2nd ed., pp. 233-252). Oxford: Clarendon Press.

Butler, J. (1988). "Performative Acts and Gender Constitution: An Essay in Phenomenology and Feminist Theory". Theatre Journal, 40(4), 519-531. Στα ελληνικά: Butler, J. (2006). «Παραστασιακές επιτελέσεις και συγκρότηση του φύλου: Δοκίμιο πάνω στη φαινομενολογία και τη φεμινιστική θεωρία» (Μ. Μηλιώρη, Μετ.). Στο Α. Αθανασίου (Επιμ.), Φεμινιστική θεωρία και πολιτισμική κριτική (σσ. 381-407). Αθήνα: Νήσος.

Butler, J. (1990). Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity. New York & London: Routledge. Στα ελληνικά: Butler, J. (2009). Αναταραχή φύλου: Ο φεμινισμός και η ανατροπή της ταυτότητας (Γ. Καράμπελας, Μετ.). Αθήνα: Αλεξάνδρεια.

Butler, J. (1993). Bodies That Matter: On the Discursive Limits of "Sex". New York & London: Routledge. Στα ελληνικά: Butler, J. (2008). Σώματα με σημασία: Οριοθετήσεις του «φύλου» στο λόγο (Π. Μαρκέτου, Μετ.· Α. Αθανασίου, Εισαγ.-Επιμ.). Αθήνα: Εκκρεμές.

Butler, J. (2010). "Performative Agency". Journal of Cultural Economy, 3(2), 147-161.

Crane, M. T. (2001). "What Was Performance?". Criticism, 43(2), 169-187.

Derrida, J. (1972). "Signature événement contexte". In Marges de la philosophie (pp. 365-393). Paris: Éditions de Minuit. Στα αγγλικά: Derrida, J. (1988). "Signature Event Context" (S. Weber & J. Mehlman, Trans.). In Limited Inc (pp. 1-23). Evanston, IL: Northwestern University Press.

Dolan, J. (1993). "Geographies of Learning: Theatre Studies, Performance, and the 'Performative'". Theatre Journal, 45(4), 417-441.

Elam, Κ. (2001) [1980]. H σημειωτική θεάτρου και δράματος (Μετ.-Εισαγωγή Κ. Διαμαντάκου). Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.

Fischer-Lichte, E. (2004). Ästhetik des Performativen. Frankfurt am Main: Suhrkamp. Στα ελληνικά: Fischer-Lichte, E. (2013). Θέατρο και μεταμόρφωση: Προς μια νέα αισθητική του επιτελεστικού (Ν. Σιουζουλή, Μετ.). Αθήνα: Πατάκης.

Fischer-Lichte, E. (2012). Performativität: Eine Einführung. Bielefeld: transcript.

Loxley, J. (2007). Performativity. London & New York: Routledge.

Parker, A. & Sedgwick, E. K. (Eds.) (1995). Performativity and Performance. New York & London: Routledge.

Strine, M. S. (1998). "Articulating Performance/Performativity: Disciplinary Tasks and the Contingencies of Practice". In J. S. Trent (Ed.), Communication: Views from the Helm for the 21st Century (pp. 312-317). Boston: Allyn & Bacon.

συμπληρωματική

Bial, H. (Ed.) (2007). The Performance Studies Reader (2nd ed.). London & New York: Routledge.

Carlson, M. (2014). Performance: Μια κριτική εισαγωγή (Ε. Ράπτου, Μετ.). Αθήνα: Παπαζήσης.

Goldberg, R. (1979). Performance: Live Art 1909 to the Present. New York: Harry N. Abrams.

Madison, D. S. & Hamera, J. (Eds.) (2006). The SAGE Handbook of Performance Studies. Thousand Oaks, CA: SAGE.

Shepherd, S. (2016). "Performance and Performativity". In The Cambridge Introduction to Performance Theory (pp. 190-198). Cambridge: Cambridge University Press.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. επιτελεστικότητα. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/επιτελεστικότητα

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «επιτελεστικότητα». Ανακτήθηκε 30 September 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/επιτελεστικότητα.

MLA

«επιτελεστικότητα». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 30 September 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/επιτελεστικότητα.

1326