Thymele Logo
Search

κομμέντια ντελλ άρτε [ουσ. θηλ.]

Articles Icon 4
Videos Icon 7
Videos Icon 8
[1]

Ορισμός

Μορφή επαγγελματικού κωμικού θεάτρου που αναπτύχθηκε στην Ιταλία από τα μέσα του 16ου αιώνα και διαδόθηκε στην Ευρώπη έως τα τέλη του 18ου, με θεμέλια τον αυτοσχεδιασμό πάνω σε σενάριο-διάγραμμα και τους σταθερούς τύπους, οι οποίοι διακρίνονταν από τη μάσκα, τη διάλεκτο και την κωδικοποιημένη κινησιολογία.

Ανάπτυξη

Η κομμέντια ντελλ άρτε ήταν γνωστή στην εποχή της με ποικίλες ονομασίες, οι οποίες ανέδειχναν διαφορετικές όψεις της: commedia all'improvviso [αυτοσεδιαστική κωμωδία], commedia a soggetto [κωμωδία με υπόθεση], commedia degli zanni [κωμωδία των Τζάννι], commedia delle maschere [κωμωδία με μάσκες] και, στη Γαλλία, comédie italienne [ιταλική κωμωδία]. Ο όρος κομμέντια ντελλ άρτε απαντά, κατά την επικρατούσα άποψη, για πρώτη φορά στο Il teatro comico [Το κωμικό θέατρο] (1750) του Carlo Goldoni [Κάρλο Γκολντόνι]. Η λέξη arte δήλωνε την τέχνη ως επάγγελμα και τη συντεχνία. Ο όρος σημαίνει επομένως «κωμωδία των επαγγελματιών», σε αντιδιαστολή προς τη λόγια κωμωδία [commedia erudita] των ακαδημιών και των αυλών της Αναγέννησης.


Το παλαιότερο τεκμήριο επαγγελματικού θιάσου είναι το συμβόλαιο που υπέγραψαν στην Πάντοβα, στις 25 Φεβρουαρίου 1545, οκτώ ηθοποιοί υπό τον Maffeo dei Re [Μαφφέο ντέι Ρε], γνωστό ως Zanini. Οι αναλογίες με το αρχαίο μιμοθέατρο και την ατελλανή φάρσα ερμηνεύονται σήμερα ως τυπολογικές συγγένειες και όχι ως άμεση καταγωγή. Το είδος αναδύθηκε από τη συνάντηση της λόγιας κωμωδίας, φορέα των πλοκών της ρωμαϊκής κωμωδίας, με τις πρακτικές των πλανόδιων αγυρτών [ciarlatani], των γελωτοποιών και του καρναβαλιού. Από τη δεκαετία του 1560 εμφανίστηκαν στη σκηνή γυναίκες επαγγελματίες ηθοποιοί, με πρώτη μαρτυρούμενη τη Lucrezia di Siena [Λουκρέτσια ντι Σιένα] (Ρώμη, 1564). Θίασοι όπως οι Gelosi [Τζελόζι], με πρωταγωνίστρια την Isabella Andreini [Ιζαμπέλλα Αντρεΐνι], περιόδευαν υπό την πατρωνία ηγεμόνων και έπαιζαν σε υπαίθριες εξέδρες, σε αίθουσες με εισιτήριο και σε αυλές.


Ο αυτοσχεδιασμός της κομμέντια ντελλ άρτε συνίστατο στον ελεύθερο συνδυασμό προμελετημένων υλικών. Η παράσταση στηριζόταν σε έναν καμβά [canovaccio] ή σενάριο-διάγραμμα [scenario], που κατέγραφε συνοπτικά την υπόθεση, τις εισόδους και τις εξόδους των προσώπων. Η πρώτη έντυπη συλλογή, το Il teatro delle favole rappresentative [Το θέατρο των παραστάσιμων ιστοριών] (1611) του Flaminio Scala [Φλαμίνιο Σκάλα], περιλαμβάνει πενήντα σενάρια. Οι πλοκές περιστρέφονταν γύρω από τα εμπόδια που έθεταν οι γέροντες στον έρωτα των νέων και εξελίσσονταν με παρεξηγήσεις, μεταμφιέσεις και αναγνωρίσεις. Οι ηθοποιοί αντλούσαν μονολόγους και ευφυολογήματα από προσωπικά σημειωματάρια [zibaldoni] και εμπλούτιζαν τη δράση με λάτσι [lazzi], σύντομα κωμικά τεχνάσματα έντονης σωματικότητας. Ο Andrea Perrucci [Αντρέα Περρούτσι] κωδικοποίησε τη μέθοδο το 1699, στην πραγματεία Dell'arte rappresentativa premeditata ed all'improvviso [Περί της παραστατικής τέχνης, της προμελετημένης και της εξ αυτοσχεδιασμού]. Οι Ferdinando Taviani [Φερντινάντο Ταβιάνι] και Mirella Schino [Μιρέλλα Σκίνο] (Il segreto della Commedia dell'Arte [Το μυστικό της κομμέντια ντελλ άρτε], 1982) προσεγγίζουν το φαινόμενο ως σύστημα οργάνωσης και παραγωγής επαγγελματιών ηθοποιών.


Τα δραματικά πρόσωπα συγκροτούνταν ως στερεότυποι χαρακτήρες, οι σταθεροί τύποι [tipi fissi]. Ο/η ηθοποιός υποδυόταν συχνά τον ίδιο τύπο σε όλη τη σταδιοδρομία του/της. Κάθε τύπος διακρινόταν από μάσκα, κοστούμι, διάλεκτο και κινησιολογία. Οι ερωτευμένοι [innamorati] εμφανίζονταν χωρίς μάσκα και μιλούσαν τοσκανικά. Οι γέροντες [vecchi] ήταν ο Πανταλόνες [Pantalone], φιλάργυρος Βενετός έμπορος, και ο Ντοττόρες [Dottore], σχολαστικός λόγιος από την Μπολόνια. Οι υπηρέτες, οι Τζάννι [Zanni], διακρίνονταν σε έναν πανούργο, που κινούσε την ίντριγκα, όπως ο Μπριγκέλλας [Brighella], και σε έναν αφελή, όπως ο Αρλεκίνος [Arlecchino]· στη Νάπολη κυριάρχησε ο Πουλτσινέλλας [Pulcinella]. Ο Καπιτάνος [Capitano], καυχησιάρης στρατιωτικός, ανάγεται στον Πυργοπολυνίκη του Miles gloriosus [Ο καυχησιάρης στρατιώτης] του Πλαύτου [Titus Maccius Plautus]. Τους πλαισίωνε η πονηρή υπηρέτρια [servetta], όπως η Κολομπίνα [Colombina].


Οι περιοδείες διέδωσαν την κομμέντια ντελλ άρτε σε ολόκληρη την Ευρώπη. Στο Παρίσι οι Ιταλοί ηθοποιοί μοιράστηκαν σκηνή με τον θίασο του Μολιέρου [Jean-Baptiste Poquelin, γνωστού ως Molière], ο οποίος αφομοίωσε τους τύπους και τις τεχνικές του ιταλικού θεάτρου. Η ιταλική κωμωδία [Comédie-Italienne] του Παρισιού τροφοδότησε τον 18ο αιώνα τη δραματουργία του Pierre de Marivaux [Πιερ ντε Μαριβώ]. Ο Goldoni αντικατέστησε σταδιακά τον αυτοσχεδιασμό με πλήρως γραμμένο κείμενο: ο Υπηρέτης δύο αφεντάδων [Il servitore di due padroni] ήταν το 1745 εν μέρει σενάριο και εκδόθηκε πλήρως γραμμένος το 1753. Τύποι και υποθέσεις πέρασαν στην όπερα μπούφα, όπως στη La serva padrona [Η δούλα και κυρά] (1733) του Giovanni Battista Pergolesi [Τζοβάννι Μπαττίστα Περγκολέζι], καθώς και στην παντομίμα, όπου ο Πεντρολίνος [Pedrolino] μετασχηματίστηκε στον Πιερρότο του Jean-Gaspard Deburau [Ζαν-Γκασπάρ Ντεμπυρώ].


Στον ελληνικό χώρο, η σχέση με την κομμέντια ντελλ άρτε πήρε διαφορετική μορφή στην Κρήτη και στα Επτάνησα. Η κρητική κωμωδία της Ενετοκρατίας άντλησε από την ίδια πηγή, τη λόγια κωμωδία, και γι' αυτό τα πρόσωπά της συγγενεύουν με τους ιταλικούς τύπους. Ο καυχησιάρης Κουστουλιέρης και ο σχολαστικός Δάσκαλος του Κατζούρμπου (τέλη 16ου αιώνα) του Γεωργίου Χορτάτση αντιστοιχούν στον Καπιτάνο και στον Ντοττόρε. Ο ηλικιωμένος γιατρός Λούρας, που διεκδικεί μια νεαρή νύφη στον Φορτουνάτο (1655) του Μάρκου Αντωνίου Φόσκολου, αντιστοιχεί στον Πανταλόνε. Τα κρητικά έργα ήταν όμως έμμετρα και πλήρως γραμμένα. Στα Επτάνησα, που παρέμειναν υπό ενετική κυριαρχία έως το 1797, η επαφή με το είδος υπήρξε αμεσότερη και τεκμηριώνεται κατά τον 18ο αιώνα. Ο Πέτρος Κατσαΐτης έκλεισε την Ιφιγένεια (1720) με τρεις κωμικές σκηνές που αξιοποιούν τύπους και τεχνικές της κομμέντια ντελλ άρτε. Κατά το καρναβάλι του 1745, σύμφωνα με τα απομνημονεύματα του Giacomo Casanova [Τζάκομο Καζανόβα], θίασος του είδους από το Οτράντο έδωσε παραστάσεις στην Κέρκυρα. Την ίδια χρονιά γράφτηκε η Κωμωδία των ψευτογιατρών του Σαβόγια Ρούσμελη, η οποία ακολουθεί τη γραμμική δομή των σεναρίων-διαγραμμάτων. Η παράδοση επιβιώνει έως σήμερα στις λαϊκές ομιλίες της Ζακύνθου και της Κεφαλονιάς, που παίζονται με ημιπροσωπίδες.


Τον 20ό αιώνα η κομμέντια ντελλ άρτε αναδείχθηκε σε πεδίο ανανέωσης της υποκριτικής, με έμφαση στη μάσκα, στον αυτοσχεδιασμό και στη σωματική εκφραστικότητα. Την αξιοποίησαν ο Βσέβολοντ Μέγιερχολντ [Vsevolod Meyerhold] στο Σάλι της Κολομπίνας [Sharf Kolombiny] (1910), ο Γεβγκένι Βαχτάνγκοφ [Yevgeny Vakhtangov] στην Πριγκίπισσα Τουραντώ [Printsessa Turandot] (1922) του Carlo Gozzi [Κάρλο Γκότσι], ο Giorgio Strehler [Τζώρτζιο Στρέλερ] στον Arlecchino servitore di due padroni [Αρλεκίνος, υπηρέτης δύο αφεντάδων] (1947) και η Ariane Mnouchkine [Αριάν Μνουσκίν] στον Χρυσούν αιώνα [L'Âge d'or] (1975). Στον χορό, οι τύποι της ενέπνευσαν το μπαλέτο Pulcinella [Πουλτσινέλλας] (1920) του Ιγκόρ Στραβίνσκι [Igor Stravinsky] για τα Ρωσικά Μπαλέτα.

Αγγλικά
commedia dell’arte
Γαλλικά
commedia dell’arte, la
Γερμανικά
Commedia dell’arte, die
Ιταλικά
commedia dell’arte, la

Σχετικοί όροι

σουμπρέτα, θέατρο του παζαριού, ομαδικό παίξιμο, σωματικό θέατρο, ιντερμέδιο, ηθοποιός-δημιουργός, κωμωδία χαρακτήρων

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"Se facciamo le commedie dell'arte, vogliamo star bene. Il mondo è annoiato di veder sempre le cose istesse, di sentir sempre le parole medesime, e gli uditori sanno cosa deve dir l'Arlecchino, prima che egli apra la bocca."


«Αν πρόκειται να παίζουμε έργα της κομμέντια ντελλ άρτε, καλά θα πάμε! Ο κόσμος έχει βαρεθεί να βλέπει πάντα τα ίδια πράγματα, να ακούει πάντα τα ίδια λόγια, και οι θεατές ξέρουν τι θα πει ο Αρλεκίνος πριν καν ανοίξει το στόμα του.»

Στο Κωμικό θέατρο [Il teatro comico] (1750) του Carlo Goldoni [Κάρλο Γκολντόνι], η πρωταγωνίστρια Πλάτσιντα, μέλος θιάσου που κάνει πρόβα επί σκηνής, διαμαρτύρεται για την επιστροφή στα παλιά αυτοσχέδια έργα. Στη φράση της απαντά, κατά την επικρατούσα άποψη, για πρώτη φορά ο όρος κομμέντια ντελλ άρτε, και μάλιστα με απαξιωτική χροιά. Οι θεατές που προβλέπουν κάθε ατάκα του Αρλεκίνου εκφράζουν την κόπωση από την επανάληψη των σταθερών τύπων, και έτσι το έργο λειτουργεί ως θεατρικό μανιφέστο της μεταρρύθμισης του Goldoni.

Goldoni, C. (1909). Il teatro comico. Στο G. Ortolani (Επιμ.), Opere complete di Carlo Goldoni edite dal Municipio di Venezia nel II centenario dalla nascita (Τόμ. 4). Venezia: Istituto Veneto di Arti Grafiche. (Πρωτότυπη έκδοση 1750). Βλ. Πράξη Α΄, σκηνή 2, σ. 22. it.wikisource.org...

Quote Icon

«Το θέατρο της Commedia dell' Arte διέπεται από έναν περίτεχνο κώδικα συμβάσεων με βασικούς άξονες τον αυτοσχεδιασμό και την τυπολογία των ρόλων. Η απουσία γραπτού διαλογικού δραματικού κειμένου συνιστά χαρακτηριστικό γνώρισμα κορυφαίας σημασίας. Με τον όρο “αυτοσχεδιασμός” (improvvisazione) δηλώνεται η τεχνική δεξιότητα των ηθοποιών να δρουν – φαινομενικά – αυθόρμητα επί σκηνής, συνδυάζοντας τον κωμικό διάλογο με την αδιάκοπη κίνηση. Αφετηρία αποτελεί ένα καθοδηγητικό σχεδιάγραμμα της – φαρσικής και έντονα ερωτικής συνήθως – πλοκής της εκάστοτε παράστασης, το “σενάριο”, πάνω στο οποίο οι ηθοποιοί αναπτύσσουν την υπόθεση του έργου, τον διάλογο και την υποκριτική τους τεχνική, παίζοντας πιο πολύ με τη φαντασία τους παρά με τη μνήμη. […] Η ψυχή του θεάτρου της Commedia dell' Arte είναι οι στερεότυποι κωμικοί τύποι. Τα αυστηρώς προσδιορισμένα και σχεδόν αναλλοίωτα αυτά πρόσωπα, είναι οι μόνιμοι πρωταγωνιστές στις παραστάσεις της Commedia. Μια σειρά θεατρικών συμβάσεων διαμορφώνει την προσωπικότητα των “ρόλων”: η χρήση του προσωπείου με τα σταθερά χαρακτηριστικά, τα αναγνωρίσιμα κοστούμια με τα συγκεκριμένα χρώματα, η διάλεκτος και η προφορά τους – ανάλογα με την καταγωγή τους, ο κινησιολογικός τους κώδικας, ακόμα και η ηχητική ποιότητα της φωνής τους. Όπως είναι ευνόητο, ο κάθε ηθοποιός ενσάρκωνε πάντα τον ίδιο τύπο, με αποτέλεσμα συχνά να ταυτίζεται στη συνείδηση του κοινού ο άνθρωπος με τον ρόλο.»

Η Αύρα Ξεπαπαδάκου [Avra Xepapadakou] περιγράφει την κομμέντια ντελλ άρτε ως θέατρο αυστηρά κωδικοποιημένο, με δύο άξονες: τον αυτοσχεδιασμό και την τυπολογία των ρόλων. Ορίζει τον αυτοσχεδιασμό ως τεχνική δεξιότητα, φαινομενικά αυθόρμητη, η οποία αναπτυσσόταν πάνω στο σενάριο-διάγραμμα και στηριζόταν περισσότερο στη φαντασία παρά στη μνήμη των ηθοποιών. Τους στερεότυπους κωμικούς τύπους, την «ψυχή» του είδους, τους συγκροτούσε ένα σύνολο συμβάσεων, από τη μάσκα και το κοστούμι έως τη διάλεκτο, την κινησιολογία και τη φωνή, ώστε στη συνείδηση του κοινού ο/η ηθοποιός να ταυτίζεται με τον ρόλο.

Ξεπαπαδάκου, Α. (1999). Κομμέντια ντελλ' Άρτε (Commedia dell' Arte). Στο Θέατρο, κινηματογράφος, μουσική, χορός (σσ. 210–211). Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών. Βλ. σ. 210.

Quote Icon

"The diversity of the commedia dell'arte has contributed to the controversy surrounding its origins. Its dominant defining feature has been variously identified as its commercialism, improvisation, professionalism, the use of face masks and characteristic stock types, the introduction of actresses, and the formation of troupes. Once fully developed, the commedia dell'arte was the product of teamwork by professional actors and actresses associated in travelling troupes who themselves provided the dialogues for performances improvised around scenarios involving certain stock characters, situations and lazzi. They favoured impressive stock costumes but minimal settings, scenery and props, and grafted popular elements such as masks, dialect, mime, acrobatics, and musical entertainment on to plots taken from commedia erudita (fully scripted plays in the vernacular), while rejecting its five-act structure, Aristotelian unities and didactic message in favour of audience entertainment and participation. In this way, group-developed 'flexible performances' with unprecedented wideness of audience appeal were achieved."


«Η ποικιλομορφία της κομμέντια ντελλ άρτε έχει τροφοδοτήσει τη διαμάχη γύρω από την προέλευσή της. Ως κυρίαρχο και καθοριστικό γνώρισμά της έχουν κατά καιρούς αναγνωριστεί ο εμπορικός της χαρακτήρας, ο αυτοσχεδιασμός, ο επαγγελματισμός, η χρήση προσωπίδων και χαρακτηριστικών στερεότυπων τύπων, η εμφάνιση των γυναικών ηθοποιών και η συγκρότηση θιάσων. Στην ώριμη μορφή της, η κομμέντια ντελλ άρτε ήταν προϊόν συλλογικής εργασίας επαγγελματιών ηθοποιών, ανδρών και γυναικών, οργανωμένων σε περιοδεύοντες θιάσους. Οι ίδιοι διαμόρφωναν τους διαλόγους παραστάσεων που αυτοσχεδιάζονταν πάνω σε σενάρια-διαγράμματα με ορισμένους στερεότυπους χαρακτήρες, καταστάσεις και λάτσι. Προτιμούσαν εντυπωσιακά, τυποποιημένα κοστούμια αλλά λιτό σκηνικό διάκοσμο και ελάχιστα σκηνικά αντικείμενα. Μπόλιαζαν λαϊκά στοιχεία, όπως τις μάσκες, τη διάλεκτο, τη μιμική, τα ακροβατικά και τη μουσική ψυχαγωγία, σε πλοκές δανεισμένες από τη λόγια κωμωδία [commedia erudita] (πλήρως γραμμένα έργα στην ομιλούμενη γλώσσα). Απέρριπταν ωστόσο την πεντάπρακτη δομή, τις αριστοτελικές ενότητες και το διδακτικό μήνυμά της, χάριν της ψυχαγωγίας και της συμμετοχής του κοινού. Με τον τρόπο αυτό επιτεύχθηκαν συλλογικά διαμορφωμένες “ευέλικτες παραστάσεις”, με πρωτοφανές εύρος απήχησης στο κοινό.»

Η M. A. Katritzky [Μ. Α. Κατρίτσκυ] αποδίδει τη διαμάχη για την προέλευση της κομμέντια ντελλ άρτε στην ποικιλομορφία της, αφού κάθε ερευνητική προσέγγιση ανέδειξε διαφορετικό καθοριστικό γνώρισμα: τον εμπορικό χαρακτήρα, τον αυτοσχεδιασμό, τον επαγγελματισμό, τη μάσκα και τους τύπους, τις γυναίκες ηθοποιούς ή τη συγκρότηση θιάσων. Κατά την ίδια, το ώριμο είδος μπόλιαζε τις πλοκές της λόγιας κωμωδίας με λαϊκά στοιχεία, όπως η μάσκα, η διάλεκτος, τα ακροβατικά και η μουσική, ενώ απέρριπτε την πεντάπρακτη δομή και τις αριστοτελικές ενότητες χάριν της ψυχαγωγίας του κοινού. Ο όρος «ευέλικτες παραστάσεις», που τον δανείζεται από τον Tim Fitzpatrick [Τιμ Φιτζπάτρικ], συνοψίζει αυτή τη συλλογική και προσαρμόσιμη σκηνική πρακτική, η οποία εξασφάλισε στο είδος πρωτοφανές εύρος απήχησης.

Katritzky, M. A. (2006). The art of commedia: A study in the commedia dell'arte 1560–1620 with special reference to the visual records. Amsterdam: Rodopi. Βλ. σ. 31.

Quote Icon

«[…] έμμεσα ίχνη κάποιων παραστάσεων από επαγγελματικούς θιάσους της commedia dell'arte […] μπορούν να αποδειχθούν μόλις για το 18ο αιώνα.»

Ο Walter Puchner [Βάλτερ Πούχνερ] διαπιστώνει ότι δεν υπάρχουν πραγματικές αποδείξεις παραστάσεων της κομμέντια ντελλ άρτε στην Κρήτη της Ενετοκρατίας. Αντίθετα, η επαφή των Ιονίων νησιών με το είδος τεκμηριώνεται, έστω έμμεσα, μόλις τον 18ο αιώνα. Ως τέτοιες ενδείξεις αναφέρει, μεταξύ άλλων, τη δομή της Κωμωδίας των ψευτογιατρών και την πιθανή παρουσία ιταλικού θιάσου στο καρναβάλι της Κέρκυρας το 1745.

Πούχνερ, Β. (2024, Μάιος 25). Ίχνη της Commedia dell' arte στο ελληνικό θέατρο του 18ου και 19ου αιώνα. Περί ου. www.periou.gr...

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Προωθητικό βίντεο της παράστασης La pazzia di Isabella. Vita e morte dei Comici Gelosi [

Ο Carlo Boso [Κάρλο Μπόζο] σπούδασε στη σχολή του Piccolo Teatro di Milano και έπαιξε…

Απόσπασμα από την καταγραφή (2012) του Black Comedy alla Pulcinella [Μαύρη κωμωδία αλά Πουλτσινέλλα

Ο Jean-Louis Barrault [Ζαν-Λουί Μπαρρώ] ως Baptiste Deburau [Μπατίστ Ντεμπυρώ] στα Παιδιά του Παραδείσου [

Η Κωμωδία των ψευτογιατρών (1745) του Σαβόγια Ρούσμελη, σε διασκευή της Έρσης Βασιλικιώτη και σκηνοθεσία…

Η Πριγκίπισσα Τουραντώ [Printsessa Turandot] του Carlo Gozzi [Κάρλο Γκότσι], που ανέβασε ο…

Το μπαλέτο Pulcinella [Πουλτσινέλλας] (1920) του Ιγκόρ Στραβίνσκι [Igor Stravinsky] γράφτηκε για τα…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Troupe de comédiens italiens (les Gelosi ?) [Θίασος Ιταλών κωμικών (οι Τζελόζι;)], ελαιογραφία…

Η Isabella Andreini [Ιζαμπέλλα Αντρεΐνι] (1562–1604), πρωταγωνίστρια των Τζελόζι, σε χαλκογραφία του Antonio Locatelli [Αντόνιο…

Η σελίδα τίτλου του Il teatro delle favole rappresentative [Το θέατρο των παραστάσιμων ιστοριών

Ο Capitan Cerimonia [Καπιτάν-Τσιριμόνιας] χαιρετά με υπερβολική αυροφροσύνη τη Signora Lavinia [Σινιόρα Λαβίνια]. Το χαρακτικό…

Ο Πουλτσινέλλας [Pulcinella], χαλκογραφία του Alexandre Manceau [Αλεξάντρ Μανσώ] σε σχέδιο του Maurice Sand [Μωρίς…

Farceurs français et italiens depuis 60 ans et plus [Γάλλοι και Ιταλοί φαρσέρ των…

Antoine Watteau [Αντουάν Βαττώ], Les Comédiens italiens [Οι Ιταλοί κωμικοί] (περ. 1720, National…

Η ομάδα «Ανήσυχοι Θεατρίνοι» στο Έρως παιδαγωγός [L'Amour précepteur] του Thomas-Simon Gueullette [Τομά-Σιμόν…

βασική

Ferrone, S. (2014). La Commedia dell'Arte: Attrici e attori italiani in Europa (XVI–XVIII secolo). Torino: Einaudi.

Goldoni, C. (1909). Il teatro comico. Στο G. Ortolani (Επιμ.), Opere complete di Carlo Goldoni edite dal Municipio di Venezia nel II centenario dalla nascita (Τόμ. 4). Venezia: Istituto Veneto di Arti Grafiche. (Πρωτότυπη έκδοση 1750)

Henke, R. (2002). Performance and literature in the commedia dell'arte. Cambridge: Cambridge University Press.

Katritzky, M. A. (2006). The art of commedia: A study in the commedia dell'arte 1560–1620 with special reference to the visual records. Amsterdam: Rodopi.

Müller, W. (1996). Θέατρο του σώματος και commedia dell'arte: Μια εισαγωγή για επαγγελματίες ηθοποιούς, ερασιτέχνες και ομάδες νέων (Δ. Μαυρομουστάκου, Μετ. & Επιμ.). Θεσσαλονίκη: University Studio Press. (Πρωτότυπη έκδοση 1984)

Perrucci, A. (2008). A treatise on acting, from memory and by improvisation (1699) = Dell'arte rappresentativa, premeditata ed all'improvviso (F. Cotticelli, A. G. Heck, & T. F. Heck, Μετ. & Επιμ.). Lanham, MD: Scarecrow Press. (Πρωτότυπη έκδοση 1699)

Richards, K., & Richards, L. (1990). The commedia dell'arte: A documentary history. Oxford: Basil Blackwell.

Scala, F. (1976). Il teatro delle favole rappresentative (F. Marotti, Επιμ.; Τόμ. 1–2). Milano: Il Polifilo. (Πρωτότυπη έκδοση 1611)

Taviani, F. (2015). Introduzione n. 11 alla Commedia dell'Arte. Teatro e Storia, 36, 269–295. www.teatroestoria.it...'arte.pdf

Taviani, F., & Schino, M. (1982). Il segreto della Commedia dell'Arte: La memoria delle compagnie italiane del XVI, XVII e XVIII secolo. Firenze: La Casa Usher.

Γραμματάς, Θ. (1987). Η παρουσία της commedia dell'arte στο επτανησιακό θέατρο του ΙΗ΄ αιώνα. Στο Νεοελληνικό θέατρο: Ιστορία – Δραματουργία (σσ. [προς συμπλήρωση]). Αθήνα: Κουλτούρα.

Πούχνερ, Β. (2024, Μάιος 25). Ίχνη της Commedia dell' arte στο ελληνικό θέατρο του 18ου και 19ου αιώνα. Περί ου. www.periou.gr...

συμπληρωματική

Brockett, O. G., & Hildy, F. J. (2014). History of the theatre (10η έκδ., Pearson new international edition). Harlow: Pearson.

Chaffee, J., & Crick, O. (Επιμ.). (2015). The Routledge companion to commedia dell'arte. London: Routledge.

Hartnoll, P., & Found, P. (Επιμ.). (1992). The concise Oxford companion to the theatre (2η έκδ.). Oxford: Oxford University Press.

Pavis, P. (2019). Dictionnaire du théâtre. Malakoff: Armand Colin.

Vincent, A. (1991). Comedy. Στο D. Holton (Επιμ.), Literature and society in Renaissance Crete (σσ. 103–128). Cambridge: Cambridge University Press.

Μποζίζιο, Π. (2006). Ιστορία του θεάτρου (Ε. Νταρακλίτσα, Μετ. & Επιμ.; Τόμ. Α΄–Β΄). Αθήνα: Αιγόκερως.

Ξεπαπαδάκου, Α. (1999). Κομμέντια ντελλ Άρτε. Στο Θέατρο, κινηματογράφος, μουσική, χορός (σσ. 210–211). Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών.

Ταμπάκη, Ά., Σπυριδοπούλου, Μ., & Αλτουβά, Α. (2015). Ιστορία και δραματολογία ευρωπαϊκού θεάτρου [Προπτυχιακό εγχειρίδιο]. Αθήνα: Κάλλιπος, Ανοικτές Ακαδημαϊκές Εκδόσεις. doi.org...

Χορτάτσης, Γ. (1964). Κατζοῦρμπος (Λ. Πολίτης, Ἐπιμ.). Ἡράκλειο: Ἑταιρία Κρητικῶν Ἱστορικῶν Μελετῶν.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. κομμέντια ντελλ άρτε. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/κομμέντια-ντελλ-άρτε

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «κομμέντια ντελλ άρτε». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/κομμέντια-ντελλ-άρτε.

MLA

«κομμέντια ντελλ άρτε». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/κομμέντια-ντελλ-άρτε.

1388