Thymele Logo
Search

στάντ-απ κωμωδία [ουσ. θηλ.]

Articles Icon 1
Videos Icon 2
Videos Icon 1
[1]

Ορισμός

Σύγχρονο είδος κωμικής επιτέλεσης κατά το οποίο ένας/μία καλλιτέχνης [stand-up comedian] απευθύνεται άμεσα στο κοινό, και παρουσιάζει μια ακολουθία από σύντομα κείμενα κωμικού περιεχομένου που έχει συγγράψει ο ίδιος / η ίδια, επίκαιρης ή και προσωπικής θεματολογίας, αξιοποιώντας παράλληλα στοιχεία αυτοσχεδιασμού, σάτιρας, τραγουδιού και αλληλεπίδρασης με το κοινό, εντός θεατρικών και μη χώρων.

Ανάπτυξη

Στη στάντ-απ κωμωδία, ο/η κωμικός δομεί συνήθως τον λόγο του/της σε μικρές, αυτοτελείς θεματικές ενότητες, τα λεγόμενα bits. Η επιτυχία της επιτέλεσης βασίζεται στον εσωτερικό ρυθμό, την ακρίβεια της κωμικής ατάκας [punchline] και την ετοιμολογία του/της ερμηνευτή/τριας. Το περιεχόμενο αντλείται από λογοπαίγνια, μιμήσεις, τον αυτοσαρκασμό και την καυστική κοινωνικοπολιτική σάτιρα, ενώ συχνά περιλαμβάνει τραγούδια με την τεχνική του παστίς [pastiche]. Η σκηνική παρουσίαση είναι μινιμαλιστική, καθώς αρκεί η παρουσία του/της κωμικού με ένα μικρόφωνο. Ωστόσο, σε πιο σύνθετες παραγωγές αξιοποιούνται φωτισμοί, βιντεοπροβολές ή και ορχήστρα. Καθοριστικό στοιχείο παραμένει η αδιαμεσολάβητη αλληλεπίδραση με τους θεατές και τις θεάτριες, καθώς η ανταπόκριση του κοινού συνδιαμορφώνει τη ροή και τη λειτουργικότητα του κάθε νούμερου σε πραγματικό χρόνο.


Οι ρίζες του είδους εντοπίζονται στις Ηνωμένες Πολιτείες στις αρχές του 20ού αιώνα, μέσα από τα θεάματα του βωντβίλ [vaudeville]. Από τα σύντομα, σκηνοθετημένα σκετς αναδύθηκαν σταδιακά μονολογικές εκδοχές απευθυνόμενες απευθείας στο ακροατήριο. Πρόδρομος αυτής της λογικής υπήρξε ο Mark Twain [Μαρκ Τουαίν], ο οποίος πραγματοποιούσε κωμικές ομιλίες σε λογοτεχνικές λέσχες. Παράλληλα, στη Βρετανία, το μιούζικ χωλ [music hall] του 19ου αιώνα καλλιέργησε αντίστοιχες μορφές, με χαρακτηριστικό εκπρόσωπο τον Max Miller [Μαξ Μίλλερ]. Στα μέσα του 20ού αιώνα, η στάντ-απ κωμωδία πέρασε στα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Καλλιτέχνες όπως ο Jack Benny [Τζακ Μπέννυ] και ο Bob Hope [Μπομπ Χόουπ] καθιέρωσαν το είδος μέσω δημοφιλών ραδιοφωνικών και τηλεοπτικών εκπομπών, μεταφέροντας την κωμική αμεσότητα στις οικιακές συσκευές των πολιτών.


Κατά τις δεκαετίες 1950 και 1960, το είδος απέκτησε πιο σαφή και αιχμηρή μορφή. Το περιεχόμενο κατέστη έντονα αυτοαναφορικό και πολιτικό, με πρωτοπόρους τον Mort Sahl [Μορτ Σαλ] και τον Lenny Bruce [Λέννυ Μπρους], οι οποίοι προκάλεσαν τα όρια της λογοκρισίας. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, κωμικοί όπως ο Bernard Manning [Μπέρναρντ Μάννινγκ] και ο Frank Carson [Φρανκ Κάρσον] κυριάρχησαν σε λέσχες, ενώ από το 1970 η τηλεόραση ανέδειξε μορφές όπως ο εμβληματικός Billy Connolly [Μπίλλυ Κόννολλυ]. Η «χρυσή εποχή» του είδους ήρθε μεταξύ 1970 και 1980 με τη δημιουργία των πρώτων εξειδικευμένων comedy clubs στη Νέα Υόρκη, όπως το The Improv και το Catch a Rising Star. Εκεί αναδείχθηκαν προσωπικότητες όπως ο Richard Pryor [Ρίτσαρντ Πράιορ], ο George Carlin [Τζωρτζ Κάρλιν] και η Joan Rivers [Τζόαν Ρίβερς]. Η παράσταση του Pryor Live in Concert (1979) θεωρείται ορόσημο για την αναγνώριση του στάντ-απ ως αυτόνομης παραστατικής τέχνης. Στα τέλη του 20ού αιώνα, η στάντ-απ κωμωδία ενσωματώθηκε πλήρως στην παγκόσμια ποπ κουλτούρα μέσω καλλιτεχνών όπως οι Eddie Murphy [Έντι Μέρφυ], Jerry Seinfeld [Τζέρρυ Σάινφελντ], Whoopi Goldberg [Γούπι Γκόλντμπεργκ], Ellen DeGeneres [Έλεν Ντετζένερις] και Bob Odenkirk [Μπομπ Όντενκερκ].


Στην Ελλάδα, το είδος αναπτύχθηκε κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Πρόδρομες μορφές θεωρούνται οι κονφερανσιέ Αττίκ και Γιώργος Οικονομίδης, καθώς και οι καλλιτέχνες Χάρρυ Κλυνν, Γιώργος Μαρίνος και Τζίμης Πανούσης, οι οποίοι διαμόρφωσαν προσωπικά είδη επιθεώρησης ή σόου. Η συστηματική εμφάνιση της στάντ-απ κωμωδίας συνδέεται με την ομάδα «Αχ, Μαρία» και κυρίως με τις «Νύχτες Κωμωδίας» της Λουκίας Ρικάκη, όπου αναδείχθηκαν οι πρώτοι διδάξαντες του είδους, όπως ο Χριστόφορος Ζαραλίκος και ο Σίλας Σεραφείμ. Στον 21ο αιώνα, μια νέα γενιά κωμικών, όπως η Κατερίνα Βρανά, ο Λάμπρος Φισφής, ο Βύρων Θεοδωρόπουλος και ο Γιώργος Χατζηπαύλου, καθιέρωσε το είδος ως μια δυναμική και δημοφιλή παραστασιακή μορφή.

Αγγλικά
stand-up comedy
Γαλλικά
stand-up, le
Γερμανικά
Stand-up Comedy, die
Ιταλικά
stand-up comedy, la

Σχετικοί όροι

επιθεώρηση, επιθεώρηση πίστας

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"Just as the comedy industry itself, in terms of venues, forms and the ideological content of jokes, has developed over time, so too has the wider cultural understanding of women and humour. These understandings have shifted significantly during the rise of stand-up comedy as a form. In terms of the stereotypes about women that may be limiting participation in stand-up comedy, we can see two central thought patterns in operation: conceptions regarding what women are capable of (or incapable of) due to their gender, and what is considered culturally appropriate behaviour and knowledge for women to demonstrate or possess per se. These gendered assumptions often intersect with racial stereotypes about women of colour, creating additional layers of exclusion."


"Όπως ακριβώς η ίδια η βιομηχανία της κωμωδίας, ως προς τους χώρους παρουσίασης, τις μορφές και το ιδεολογικό περιεχόμενο των αστείων, έχει εξελιχθεί με την πάροδο του χρόνου, έτσι έχει εξελιχθεί και η ευρύτερη πολιτισμική κατανόηση των γυναικών και του χιούμορ. Αυτές οι αντιλήψεις έχουν μεταβληθεί σημαντικά κατά την άνοδο της στάντ-απ κωμωδίας ως επιτελεστικό είδος. Όσον αφορά τα στερεότυπα για τις γυναίκες που μπορεί να περιορίζουν τη συμμετοχή τους στην στάντ-απ κωμωδία, μπορούμε να διακρίνουμε δύο κεντρικά μοτίβα σκέψης σε λειτουργία: αφενός, αντιλήψεις σχετικά με το τι είναι ικανές (ή ανίκανες) να κάνουν οι γυναίκες λόγω του φύλου τους, και αφετέρου, τι θεωρείται πολιτισμικά αποδεκτή συμπεριφορά και γνώση για τις γυναίκες να επιδεικνύουν ή να κατέχουν καθαυτή. Αυτές οι έμφυλες υποθέσεις συχνά τέμνονται με φυλετικά στερεότυπα για τις έγχρωμες γυναίκες, δημιουργώντας επιπρόσθετα επίπεδα αποκλεισμού."

Το απόσπασμα αναλύει την θέση των γυναικών καλλιτεχνών στην στάντ-απ κωμωδία.

Thomsett, E. (2023). Stand-up Comedy and Contemporary Feminisms: Sexism, Stereotypes and Structural Inequalities. London: Bloomsbury Publishing, σ. 5.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Συνέντευξη της κωμικού Μελίνας Κόλλια στην Lifo, 2025.

Παράσταση στάντ-απ κωμωδίας από την κωμικό Κατερίνα Βρανά στην εκδήλωση K-inspiration της εφημερίδας Η Καθημερινή

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

H στάντ-απ κωμικός Hannah Gadsby [Χάνα Γκάντσμπυ] παρουσιάζει την παράστασή της Something Special στην όπερα…

βασική

Double, O. (1991), An Approach to Traditions of British StandUp Comedy, University of Sheffield.

Double, O. (2013). Getting the joke: The inner workings of stand-up comedy. London: A&C Black.

Greenbaum, A. (1999). Stand-up comedy as rhetorical argument: An investigation of comic culture. Humor: International Journal of Humor Research 12, no. 1 (1999): 33–46. Berlin: De Gruyter.

Limon, J. (2000). Stand-up comedy in theory, or, abjection in America. North Carolina: Duke University Press.

Sankey, J. (1998), Zen and the Art of Stand-Up Comedy. London: Routledge.

Δήμου, Σ. (2021). Η σκηνή του Stand Up Comedy στην Ελλάδα. Θεσσαλονίκη-Αθήνα: iWrite.

συμπληρωματική

Beale, S. (2020). The Comedy and Legacy of Music-Hall Women 1880-1920: Brazen Impudence and Boisterous Vulgarity. Switzerland: Springer Nature.

Brodie, I. (2014). A vulgar art: A new approach to stand-up comedy. Mississippi: University Press of Mississippi.

DesRochers, R. (2014). The New Humor in the Progressive Era: Americanization and the Vaudeville Comedian. NY: Palgrave Macmillan.

Nesteroff, K. (2018). The comedians: Drunks, thieves, scoundrels, and the history of American comedy. NY: Open Road+ Grove/Atlantic.

Thomsett, E. (2023). Stand-up Comedy and Contemporary Feminisms: Sexism, Stereotypes and Structural Inequalities. London: Bloomsbury Publishing.

Ηλιάδης Α. (2024). Το σταντ απ κόμεντι στην Ελλάδα, διδακτορική διατριβή. Ρέθυμνο: Πανεπιστήμιο Κρήτης.

APA

Θυμέλη – Λεξικό Παραστατικών Τεχνών. (n.d.). στάντ-απ κωμωδία. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/στάντ-απ-κωμωδία

Chicago

"στάντ-απ κωμωδία." Θυμέλη – Λεξικό Παραστατικών Τεχνών. Accessed 17 April 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/στάντ-απ-κωμωδία.

1741