4
5
Όρος που εισήγαγε ο Edward Gordon Craig [Έντουαρντ Γκόρντον Κραιγκ], για να προσδιορίσει είτε κυριολεκτικά την ανάγκη εξοβελισμού των ζωντανών ηθοποιών από τη σκηνή και την αντικατάστασή τους από αυτόματα, μαριονέτες ή ανθρωποειδή, είτε μεταφορικά τον ιδανικό ερμηνευτή / την ιδανική ερμηνεύτρια – έναν τέλεια πειθαρχημένο / μια τέλεια πειθαρχημένη ηθοποιό με πλήρη έλεγχο των εκφραστικών του/της μέσων, απόλυτα παραδομένο/η στο σκηνοθετικό όραμα.
Ο όρος εισήχθη το 1908 από τον σκηνοθέτη, σκηνογράφο και θεωρητικό του θεάτρου Edward Gordon Craig στο άρθρο του Ο ηθοποιός και η υπερ-μαριονέτα [The Actor and the Über-marionette], το οποίο δημοσιεύτηκε στο δεύτερο τεύχος του μηνιαίου θεατρικού περιοδικού του ιδίου The Mask [Η Μάσκα] και αναδημοσιεύτηκε στη συλλογή των δοκιμίων του Για την τέχνη του θεάτρου [On the Art of the Theatre, 1911].
Στην έννοια της υπερ-μαριονέτας συνοψίζεται όλη η έρευνα του Craig σχετικά με την ανάπτυξη μιας νέας θεατρικής γλώσσας, η οποία βρίσκεται στον αντίποδα του νατουραλιστικού και ψυχολογικού θεάτρου του καιρού του – μιας «νέας υποκριτικής φόρμας, η οποία θα διαμορφώνεται κατά κύριο λόγο από τη συμβολική κίνηση ή χειρονομία» (Craig, 1924, 61). Η νέα, αυτή, συμβολική κίνηση είναι ικανή να παραχθεί στην τελειότητά της, σύμφωνα με τον Craig, μόνο από μια άψυχη μορφή, αποδεσμευμένη από τους περιορισμούς της ανθρώπινης φύσης, των αδυναμιών του σαρκικού σώματος, του θυμικού, του εγωισμού, αλλά και της έλλειψης πειθαρχίας που καταδυναστεύουν τον ζωντανό / τη ζωντανή ηθοποιό. «Ο ηθοποιός θα αποσυρθεί και θα τον διαδεχθεί μία άψυχη φιγούρα – ας την αποκαλέσουμε ‘υπερ-μαριονέτα’, μέχρι να κατακτήσει δικαιωματικά ένα καλύτερο όνομα», διακηρύσσει ο Craig (Craig, 1924, 81).
Η σύλληψη του Craig για την υπερ-μαριονέτα συνιστά την απόληξη μιας θεατρικής παράδοσης που σκιαγραφείται από τα δοκίμια Το παράδοξο με τον ηθοποιό (Paradoxe sur le comédien, 1773) του Denis Diderot [Ντενί Ντιντερό], Περί του θεάτρου των μαριονετών [Über das Marionettentheater, 1810] του Heinrich von Kleist [Χάινριχ φον Κλάιστ] και Μικρές κουβέντες. Το θέατρο [Menus Propos. Le théâtre, 1890] του Maurice Maeterlinck [Μωρίς Μαίτερλινκ], καθώς και από τις σκηνικές πρακτικές του Alfred Jarry [Αλφρέ Ζαρρύ] στα τέλη του 19ου αιώνα, θέτοντας στο επίκεντρο την ανάγκη «μαριονετοποίησης». Αυτή συνιστά την αποφυσικοποίηση του σώματος του/της ηθοποιού και την εγκατάλειψη της μίμησης ως αισθητικής βάσης της σκηνικής ερμηνείας για την επίτευξη της «καθαρής» κίνησης και της τέλειας συμβολικής χειρονομίας. Στην κατεύθυνση της συντριβής του πραγματικού ή αναπαραστατικού στοιχείου, της πρόκρισης του στυλιζαρίσματος και της χρήσης συμβατικών σκηνικών κωδίκων, η αισθητική ποιητική του Craig δέχτηκε καθοριστική επίδραση από το ασιατικό θέατρο, ιδιαίτερα από το ιαπωνικό και το ινδικό.
Στη νεότερη σκηνική πρακτική, η έννοια της υπερ-μαριονέτας του Craig ενέπνευσε καταλυτικά την αναβίωση της μιμικής τέχνης από τον Étienne Decroux [Ετιέν Ντεκρού], καθώς και τη σύλληψη του «θεάτρου του θανάτου» του Tadeusz Kantor [Ταντέους Κάντορ]. Στο πεδίο του χορού, η έννοια της υπερ-μαριονέτας τέθηκε ήδη από την εποχή του Craig σε διάλογο με το όραμα της ιδεατής χορεύτριας της Isadora Duncan [Ιζαντόρα Ντάνκαν / Ισιδώρα Ντάνκαν], ενώ ανιχνεύεται στις αναζητήσεις του Φουτουριστικού και Μπάουχαους χορού, σε έργα όπως το Τριαδικό Μπαλέτο [Triadisches Ballett, 1922] του Oskar Schlemmer [Όσκαρ Σλέμερ], οι Μηχανικοί Χοροί [Mechanischen Tänze, 1923] του Νικολάι Μιχαήλοβιτς Φόρεγκερ [Nikolai Mikhailovich Foregger], αλλά και σε καλλιτέχνες και καλλιτέχνιδες που αναζητούν την «καθαρή» κίνηση, απαλλαγμένη από τον εκφραστικό νατουραλισμό –όπως ο Merce Cunningham [Μερς Κάννινγκχαμ]– ή σε δημιουργούς του μεταδραματικού σωματικού θεάτρου.
Η υπερ-μαριονέτα του Craig παραμένει μέχρι και σήμερα μια αινιγματική μορφή στο πλαίσιο της θεωρίας και πρακτικής του θεάτρου, καθώς ο εμπνευστής της δεν αποσαφήνισε ποτέ την υλική της υπόσταση. Αν δεν συνιστά απλώς σύμβολο του ιδανικού / της ιδανικής ηθοποιού, που πραγματώνουν με ευελιξία και απόλυτα ελεγχόμενη πειθαρχία και ακρίβεια τον καλλιτεχνικό σχεδιασμό του χειριστή τους, δηλαδή του σκηνοθέτη ή της σκηνοθέτριας, θα μπορούσε να αναφέρεται είτε στην επί σκηνής χρήση ζωντανών μασκοφόρων επιτελεστών / επιτελεστριών, με σκευή που προσομοιάζει στη μορφή των μαριονετών, είτε σε κάποια μη ανθρώπινη φιγούρα, αυτόματο ή ανθρωποειδές που έχει ως στόχο να αντικαταστήσει επί σκηνής τον θνητό / τη θνητή ηθοποιό.
“The Über-marionette is the actor plus fire, minus egoism: the fire of the gods and demons, without the smoke and steam of mortality”.
«Η υπερ-μαριονέτα είναι ο ηθοποιός με περισσότερη φωτιά και λιγότερο εγωισμό: τη φωτιά των θεών και των δαιμόνων, χωρίς τον καπνό και την καταχνιά της θνητότητας».
Ο/η ηθοποιός ως υπερ-μαριονέτα, όπως την οραματίστηκε ο Craig.
Craig. E. G. (1924). On the Art of the Theatre. London: Heinemann, σσ. ix-x.
“I pray earnestly for the return of the image — the Über-marionette to the Theatre; and when he comes again and is but seen, he will be loved so well that once more will it be possible for the people to return to their ancient joy in ceremonies – once more will Creation be celebrated – homage rendered to existence – and divine and happy intercession made to Death”.
«Προσεύχομαι με πάθος για την επιστροφή της Εικόνας –της Υπέρ-μαριονέτας– στο Θέατρο. Και όταν επανεμφανιστεί, με την πρώτη ματιά θα αγαπηθεί τόσο βαθιά, ώστε οι άνθρωποι θα μπορέσουν να επιστρέψουν στην αρχαία χαρά της τελετουργίας. Έτσι, η Δημιουργία θα τιμηθεί ξανά, η ύπαρξη θα δοξαστεί όπως τής αξίζει, και θα υπάρξει ξανά μια θεόθεν ευμενής διαμεσολάβηση προς τον Θάνατο».
Ο Craig οραματίζεται με υπερβατικό τρόπο την «έλευση» της υπερ-μαριονέτας στο θέατρο.
Craig, E. G. (1924). The Actor and the Über-marionette. Στο On the Art of the Theatre (σσ. 54-94). London: Heinemann, σ. 94.
«Η υπερ-μαριονέτα είναι ο ηθοποιός που, αποκτώντας τις ιδιότητες της μαριονέτας, απελευθερώνεται από τους εξαναγκασμούς του. Είναι μια μαριονέτα προικισμένη με συνείδηση. Εξ ολοκλήρου κύριος του εαυτού του και τέλειο όργανο στα χέρια του σκηνοθέτη, ξέρει να μένει έξω από το θεατρικό πρόσωπο και, κυριαρχώντας στα εκφραστικά του μέσα, δεν αφήνεται ποτέ στο παιχνίδι των παθιασμένων μιμικών. Ο ρόλος του δεν είναι πια να ενσαρκώνει, αλλά να μας κάνει να βλέπουμε, όχι πια να αναπαράγει, αλλά να δείχνει, όχι να εκφράζεται, αλλά να εκφράζει. […] ‘Ο ηθοποιός και η υπερ-μαριονέτα’ είναι πρώτα απ’ όλα μια πολεμική κραυγή ενάντια στον νατουραλιστή ηθοποιό».
Η αντινατουραλιστική λειτουργία του ηθοποιού ως υπερ-μαριονέτας, όπως την προσεγγίζει ο Denis Bablet [Ντενί Μπαμπλέ].
Bablet, D. (2008). Ιστορία σύγχρονης σκηνοθεσίας, 1ος τόμ. (1887-1914) (Δ. Κωνσταντινίδης, Μετ.). Θεσσαλονίκη: University Studio Press, σσ. 89-90.
"Craig’s and Duncan’s conceptions of the performing body have sometimes been read in opposition: complete absence of physical and psychological embodiment at one extreme and absolute expressiveness at the other. Where Craig’s übermarionette might be read as a mechanized puppet or an automaton, Duncan’s experiments could be said to lack technique or even form. Arnold Rood’s claim that “Craig expected the actor to be an Isadora Duncan with discipline” comes to mind (Rood xvii). However, throughout this essay I will try to problematize these binaries and the ways that they have respectively been read as undiluted anti-theatricality at one extreme, and as pure theatricality at the other. Reading them as folding into each other—in addressing similar issues, and in the ways they present themselves both as ancient and modern—may again help us to see them as doubles rather than opposites".
«Οι αντιλήψεις του Κρέιγκ και της Ντάνκαν για το σκηνικό σώμα έχουν κατά καιρούς ερμηνευθεί ως αντικρουόμενες: από τη μία η πλήρης απουσία φυσικής και ψυχολογικής σωματοποίησης, και από την άλλη η απόλυτη εκφραστικότητα. Εκεί όπου η υπερ-μαριονέτα του Κρέιγκ μπορεί να θεωρηθεί ως μηχανική μαριονέτα ή αυτόματο, τα πειράματα της Ντάνκαν εμφανίζονται χωρίς τεχνική ή ακόμη και συγκεκριμένη φόρμα, φέρνοντας στο νου την παρατήρηση του Άρνολντ Ρουντ, ότι «ο Κρέιγκ ήθελε ο ηθοποιός να είναι μια Ισιδώρα Ντάνκαν με πειθαρχία» (Rood, xvii). Ωστόσο, στο παρόν δοκίμιο θα προσπαθήσω να αμφισβητήσω αυτές τις διχοτομίες και τους τρόπους με τους οποίους έχουν διαβαστεί, αντίστοιχα, είτε ως απόλυτη αντι-θεατρικότητα είτε ως καθαρή θεατρικότητα. Η ανάγνωσή τους ως έννοιες που διαχέονται η μία στην άλλη –μέσα από τα κοινά τους ερωτήματα και τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζονται ταυτόχρονα ως αρχαϊκές και σύγχρονες– μπορεί να μας βοηθήσει να τις δούμε όχι ως αντιθέσεις, αλλά ως διπλούς αντανακλαστικούς καθρέφτες».
Η Όλγα Ταξίδου [Olga Taxidou] διερευνά τη διαλεκτική μεταξύ του Craig και της Duncan σχετικά με τη λειτουργία του σκηνικού σώματος.
Taxidou, O. 2017. The dancer and the ubermarionette: Isadora Duncan and Edward Gordon Craig. Mime Journal, 26, σ. 6. www.pure.ed.ac.uk...
O Harvey Grossmann [Χάρβι Γκρόσμαν] ανακαλεί μνήμες του σχετικά με τη ζωή και το έργο…
Das Triadishe Ballet [πρεμιέρα 1923], του Oskar Schlemmer. Ανακατασκευή-αναπαράσταση για κάμερα (απόσπασμα), 1989.
Βιντεοσκοπημένο απόσπασμα της παράστασης L'usine σε σκηνοθεσία του Étienne Decroux. Νέα Υόρκη, 1961.
Βίντεο βασισμένο σε κείμενα, σχέδια και στην ηχογράφηση της φωνής του Craig, το οποίο περιλαμβάνει…
Η Penny Francis [Πέννυ Φράνσις] αναλύει τη σύλληψη του Craig για την υπερ-μαριονέτα. Stevenage Arts…
Το εξώφυλλο του μηνιαίου θεατρικού περιοδικού που εξέδιδε ο Craig με τίτλο The Mask,…
O Craig με μια μαριονέτα. Φλωρεντία, 1914.
«Άμλετ και Δαίμων», τυπωμένη φιγούρα (The Cranach Press Hamlet, 1930) από το ξύλινο πρότυπο…
«Λευκή φιγούρα» από ξύλο που παριστάνει την Οφηλία, κατασκευασμένη από τον Craig το 1907. Από…
Σχεδιαστική απόδοση του ειδώλου της υπερ-μαριονέτας σε λιθογραφία του Craig, 1907.
Ξύλινα μέλη μαριονετών κατασκευασμένα από τον Craig (National Puppetry Archive).
Σχέδιο του Craig ως σπουδή κίνησης της χορεύτριας Duncan, 1906.
Bablet, D. (1981). The Theatre of Edward Gordon Craig. London: Methuen.
Craig, E. G. (1919). The Theatre Advancing. Boston: Little, Brown and Company.
Craig. E. G. (1924). On the Art of the Theatre. London: Heinemann.
Degli-Esposti, P. (2015, January). The Fire of Demons and the Steam of Mortality: Edward Gordon Craig and the Ideal Performer. Theatre Survey 56(1), 4-27.
Degli-Esposti, P. (2018). La Über-Marionette e le sue ombre. L'altro attore di Edward Gordon Craig. Bari: Edizioni di Pagina.
Eynat-Confino, I. (1987). Beyond the mask: Gordon Craig, movement, and the actor. Carbondale: Southern Illinois University Press.
Innes, Ch. (1998). Edward Gordon Craig. A Vision of Theatre. New York: Gordon and Breach.
Le Boeuf, P. (Επιμ.) (2009). Craig et la marionnette. Paris: Actes Sud & Bibliothèque nationale de France.
Le Boeuf, P. (2010). On the Nature of Edward Gordon Craig's Über-Marionette. New Theatre Quarterly 26(2), 102-114.
Lyons, Ch. R. (1964, Οκτ.). Gordon Craig's Concept of the Actor. Educational Theatre Journal 18(1), 258-269.
Olf, J. (1974, Δεκ.). The Man / Marionette Debate in Modern Theatre. Educational Theatre Journal 26(4), 488-494.
Rood, A. (1977). Gordon Craig on Movement and Dance. London: Dance Books.
Walton, M.J. (Επιμ.) (1991). Craig on Theatre. London: Methuen Drama.
Κραίηγκ, Ε. Γκ. (1971). Η τέχνη του θεάτρου. Πρώτος διάλογος (1906). Στο Π. Μάτεσης (Επιμ.), Αρχιτέκτονες του σύγχρονου θεάτρου (Λ. Μαντζοπούλου, Μετ.) (σσ. 105-108). Αθήνα: Δωδώνη.
Bensky, R. D. (1971). Recherches sur les structures et la symbolique de la marionnette. Paris: Nizet.
Fournel, P. (Επιμ.) (1982). Les Marionnettes. Paris: Bordas.
Grossman, H. (2017, Φεβρ.). Edward Gordon Craig, Étienne Decroux, and the Rediscovery of Mime. Mime Journal 26, 26-33.
Herstand, Th. (1966, Μάρτ.). Edward Gordon Craig on the Nature of the Artist. Educational Theatre Journal 16(3), 7-11.
Plassard, D. (1992). L’acteur en effigie: figures de l’homme artificiel dans le théâtre des avant-gardes historiques: Allemagne, France, Italie. Lausanne: L’âge d’homme.
Sang-Kyong, L. (2000). Edward Gordon Craig and Japanese Theatre. Asian Theatre Journal 17(2), 215-235.
Taxidou, O. (2017). The dancer and the ubermarionette: Isadora Duncan and Edward Gordon Craig. Mime Journal 26, pp. 6-16.
Taxidou, O. (2021). Isadora Duncan, Edward Gordon Craig and the Dream of an Impossible Theatre. Στο Greek Tragedy and Modernist Performance: Hellenism as Theatricality (σσ. 25-63). Edinburgh: Edinburgh University Press.
Taylor, P. J. (2017, Φεβρ.). The Shadow Puppets of Elsinore: Edward Gordon Craig and the Cranach Press Hamlet. Mime Journal 26, 61-77.
Ευκλείδης, Α. (2010). Ο θάνατος του ηθοποιού στο έργο του Έντουαρντ Γκόρντον Κρέιγκ. Σκηνή 1, 52-62.
Kleist, H. Von (1996). Οι μαριονέτες και μια μελέτη του Bernard Dort (Τζ. Μαστοράκη, Μετ.). Αθήνα: Άγρα.
APA
Θυμέλη – Λεξικό Παραστατικών Τεχνών. (n.d.). υπερ-μαριονέτα. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/υπερ-μαριονέτα
Chicago
"υπερ-μαριονέτα." Θυμέλη – Λεξικό Παραστατικών Τεχνών. Accessed 17 April 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/υπερ-μαριονέτα.