Thymele Logo
Search

πρόσληψη [ουσ. θηλ.]

Articles Icon 1
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Αισθητηριακή, γνωστική και συναισθηματική διεργασία, συνειδητή ή ασυνείδητη, μέσω της οποίας ο αποδέκτης / η αποδέκτρια αντιλαμβάνεται, κατανοεί, ερμηνεύει και αξιολογεί ένα έργο τέχνης, καθώς και η ιστορικά μεταβαλλόμενη υποδοχή, αποτίμηση και επανανοηματοδότηση ενός καλλιτεχνικού φαινομένου από ένα κοινό, μια εποχή ή μια κοινότητα.

Ανάπτυξη

Η πρόσληψη συντελείται, και αντιστοίχως μελετάται, σε δύο επίπεδα. Στο ατομικό (ψυχολογικό) επίπεδο συνιστά τη διεργασία μέσω της οποίας ο αποδέκτης / η αποδέκτρια ενός έργου τέχνης (αναγνώστης / αναγνώστρια, θεατής / θεάτρια, ακροατής / ακροάτρια) βιώνει την αισθητική εμπειρία και αποδίδει νόημα στο καλλιτεχνικό γεγονός. Στο συλλογικό (κοινωνικοϊστορικό και πολιτισμικό) επίπεδο συνιστά τη διαδικασία μέσω της οποίας μια εποχή ή μια κοινότητα υποδέχεται, ερμηνεύει, αξιολογεί και επανενεργοποιεί ένα καλλιτεχνικό φαινόμενο. Και στις δύο περιπτώσεις το κέντρο βάρους μετατοπίζεται από τον/τη δημιουργό και το «έργο» στο προσλαμβάνον υποκείμενο, ως συμπαραγωγό του νοήματος.


Τη συμβολή αυτή διερεύνησε συστηματικά η αισθητική της πρόσληψης [Rezeptionsästhetik], γνωστή και ως θεωρία της πρόσληψης, η οποία αντλεί τις καταβολές της από τη φαινομενολογία και την ερμηνευτική. Διατυπώθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1960 από τη λεγόμενη Σχολή της Κωνσταντίας [Konstanzer Schule], με κύριους εκπροσώπους τους Hans Robert Jauss [Χανς Ρόμπερτ Γιάους] και Wolfgang Iser [Βόλφγκανγκ Ίζερ], σχεδόν παράλληλα με τη διακήρυξη του Roland Barthes [Ρολάν Μπαρτ] για τον «θάνατο του συγγραφέα» ("La mort de l'auteur" [«Ο θάνατος του συγγραφέα»], 1968). Στην εναρκτήρια διάλεξή του στο νεοσύστατο Πανεπιστήμιο της Κωνσταντίας (Literaturgeschichte als Provokation der Literaturwissenschaft [Η ιστορία της λογοτεχνίας ως πρόκληση για την επιστήμη της λογοτεχνίας], 1967), ο Jauss υποστήριξε ότι η ιστορία της λογοτεχνίας οφείλει να απαλλαγεί από τις βιογραφικές μεθόδους και να πάψει να εξετάζει τα έργα αποκλειστικά από την οπτική του/της δημιουργού.


Ο Jauss όρισε την πρόσληψη ως διπλή πράξη, η οποία περιλαμβάνει την επίδραση [Wirkung] που ασκεί το ίδιο το έργο και τον τρόπο με τον οποίο το προσλαμβάνει ο αποδέκτης / η αποδέκτρια [Rezeption]. Κάθε πρόσληψη προκύπτει από τη διαμεσολάβηση δύο οριζόντων: του ορίζοντα προσδοκιών [Erwartungshorizont], τον οποίο προδιαγράφει το έργο μέσω του είδους, της μορφής και της θεματικής του, και του ορίζοντα εμπειριών [Erfahrungshorizont], τον οποίο κομίζει ο αποδέκτης / η αποδέκτρια από το γνωσιακό, κοινωνικό και πολιτισμικό του/της υπόβαθρο. Το έργο δεν φέρει, επομένως, παγιωμένο νόημα, αλλά νοηματοδοτείται διαφορετικά από εποχή σε εποχή. Όταν διαψεύδει τον ορίζοντα προσδοκιών του κοινού του, η «αισθητική απόσταση» [ästhetische Distanz] που προκύπτει αποτελεί, κατά τον Jauss, μέτρο της καινοτομίας του.


Από διαφορετική φαινομενολογική αφετηρία, ο Iser, στο Der Akt des Lesens [Η πράξη της ανάγνωσης] (1976), εξέτασε την ίδια την αναγνωστική διαδικασία. Κατά τον Iser, το λογοτεχνικό έργο δεν συμπίπτει ούτε με το κείμενο ούτε με την υποκειμενική του πραγμάτωση, αλλά συγκροτείται στη μεταξύ τους συνάντηση: ο αναγνώστης / η αναγνώστρια παράγει νόημα προλαμβάνοντας, συμπεραίνοντας και συμπληρώνοντας τα «κενά» [Leerstellen] του κειμένου. Τη συμμετοχή του αποδέκτη / της αποδέκτριας οδήγησε στα άκρα ο Αμερικανός θεωρητικός Stanley Fish [Στάνλεϋ Φις], εκπρόσωπος της κριτικής της αναγνωστικής ανταπόκρισης [reader-response criticism], ο οποίος στο Is There a Text in This Class? [Υπάρχει κείμενο σε αυτή την τάξη;] (1980) απέδωσε το νόημα στο προσλαμβάνον υποκείμενο και στις «ερμηνευτικές κοινότητες» [interpretive communities] στις οποίες αυτό ανήκει. Εμπλουτισμένη με μεταδομιστικές, μαρξιστικές και φεμινιστικές προσεγγίσεις, η θεωρία της πρόσληψης αναδείχθηκε σε κυρίαρχη τάση του τελευταίου τρίτου του 20ού αιώνα και επεκτάθηκε σε όλα τα πεδία των τεχνών.


Χαρακτηριστικό παράδειγμα της ιστορικής μεταβλητότητας της πρόσληψης προσφέρει η Ιεροτελεστία της άνοιξης [Le Sacre du printemps] του Ιγκόρ Στραβίνσκι [Igor Stravinsky], σε χορογραφία Βάτσλαβ Νιζίνσκι [Vaslav Nijinsky] για τα <a href="Ρωσικά Μπαλέτα" target="_blank">Ρωσικά Μπαλέτα</a> [Ballets Russes]. Στην πρεμιέρα της, στο Théâtre des Champs-Élysées του Παρισιού στις 29 Μαΐου 1913, η Ιεροτελεστία προκάλεσε θύελλα αποδοκιμασιών, καθώς η μουσική και η γωνιώδης, αντικλασσική κινησιολογία διέψευδαν τον ορίζοντα προσδοκιών ενός κοινού διαπαιδαγωγημένου στο κλασσικό μπαλέτο. Το ίδιο έργο καθιερώθηκε στη συνέχεια ως ορόσημο του μουσικού και χορευτικού μοντερνισμού. Η μεταστροφή αυτή καταδεικνύει ότι ο ορίζοντας προσδοκιών μεταβάλλεται ιστορικά και μετασχηματίζει την πρόσληψη του ίδιου έργου από σκάνδαλο σε κλασσικό.


Οι θεωρητικοί / οι θεωρητικές των παραστατικών τεχνών επέκτειναν το σχήμα αυτό στη ζωντανή παράσταση. Στο θέατρο, στον χορό ή στη μουσική, η πρόσληψη προκύπτει από τη συνδυαστική δράση αισθητηριακής εμπειρίας και γνωστικής επεξεργασίας: ο θεατής / η θεάτρια αντιλαμβάνεται τα σκηνικά στοιχεία και τους κώδικες που τα συνδέουν, ώστε να νοηματοδοτήσει το παραστασιακό γεγονός. Σε συλλογικό επίπεδο, οι σπουδές πρόσληψης [reception studies] εξετάζουν, μεταξύ άλλων, τις μεταγενέστερες σκηνικές αναβιώσεις του αρχαίου δράματος ως διαδοχικές αναγνώσεις του ίδιου έργου από διαφορετικές εποχές και κοινότητες.


Οι σύγχρονες θεωρήσεις, στο πλαίσιο της θεωρίας της επιτέλεσης, απομακρύνθηκαν από την πρωτοκαθεδρία της γνωστικής λειτουργίας και στράφηκαν σε μια ενσώματη αντίληψη της πρόσληψης. Ο Herbert Blau [Χέρμπερτ Μπλάου], στο The Audience [Το κοινό] (1990), υποστήριξε ότι το κοινό δεν προϋπάρχει της παράστασης, αλλά συγκροτείται κάθε φορά από αυτήν. Ο Jacques Rancière [Ζακ Ρανσιέρ], στο Le Spectateur émancipé [Ο χειραφετημένος θεατής] (2008), αμφισβήτησε την αντίθεση ανάμεσα στη δράση της σκηνής και στην υποτιθέμενη παθητικότητα της πλατείας: κατά τον Rancière, η πρόσληψη συνιστά ενεργή πράξη, καθώς ο θεατής / η θεάτρια παρατηρεί, επιλέγει, συγκρίνει και ερμηνεύει, συνδέοντας όσα βλέπει με όσα έχει δει, ακούσει ή βιώσει αλλού. Η Erika Fischer-Lichte [Έρικα Φίσερ-Λίχτε], στην Ästhetik des Performativen [Αισθητική του επιτελεστικού] (2004), εισήγαγε την έννοια του αυτοποιητικού βρόχου ανάδρασης [autopoietische Feedback-Schleife]: η σωματική συμπαρουσία ερμηνευτών / ερμηνευτριών και θεατών / θεατριών παράγει μια δυναμική και μη ελέγξιμη αλληλεπίδραση σκηνής και πλατείας. Πρόσφατα, οι γνωσιακές επιστήμες και η νευροαισθητική προσέγγισαν την πρόσληψη ως πρωτίστως ενσώματη και εν μέρει ασυνείδητη ανταπόκριση του θεατή / της θεάτριας στη σκηνική δράση.

Αγγλικά
reception
Γαλλικά
réception, la
Γερμανικά
Rezeption, die
Ιταλικά
ricezione, la

Συνώνυμα

υποδοχή

Σχετικοί όροι

ανοικτό έργο, ανοικείωση, κάθαρσις, ταύτιση, κλάκα, χειροκρότημα, γιουχάρισμα

Μη προτεινόμενοι όροι

δεξίωση

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Εφαρμοσμένα είδη
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"A renewal of literary history demands the removal of the prejudices of historical objectivism and the grounding of the traditional aesthetics of production and representation in an aesthetics of reception and influence. [...] A literary work is not an object that stands by itself and that offers the same view to each reader in each period. It is not a monument that monologically reveals its timeless essence."


«Η ανανέωση της ιστορίας της λογοτεχνίας απαιτεί την άρση των προκαταλήψεων του ιστορικού αντικειμενισμού και τη θεμελίωση της παραδοσιακής αισθητικής της παραγωγής και της αναπαράστασης σε μια αισθητική της πρόσληψης και της επίδρασης. [...] Ένα λογοτεχνικό έργο δεν είναι αντικείμενο που στέκεται αφ' εαυτού και προσφέρει την ίδια όψη σε κάθε αναγνώστη, σε κάθε εποχή. Δεν είναι μνημείο που αποκαλύπτει μονολογικά την άχρονη ουσία του.»

Ο θεωρητικός της λογοτεχνίας Hans Robert Jauss [Χανς Ρόμπερτ Γιάους] διατυπώνει, στην πρώτη από τις επτά θέσεις της εναρκτήριας διάλεξής του (1967), το αίτημα μιας αισθητικής της πρόσληψης και της επίδρασης. Κατά τον Jauss, το έργο δεν κατέχει άχρονο νόημα, αλλά νοηματοδοτείται εκ νέου από κάθε εποχή και κάθε κοινό. Η θέση αυτή θεμελιώνει και την ιστορική μελέτη της υποδοχής των παραστάσεων.

Jauss, H. R. (1982). Toward an aesthetic of reception (T. Bahti, Μετ.). Minneapolis, MN: University of Minnesota Press. Βλ. σσ. 20–21.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Διάλεξη του καθηγητή Paul H. Fry [Πωλ Χ. Φράυ] "The Social Permeability of Reader and…

Η Ιεροτελεστία της άνοιξης [Le Sacre du printemps] σε μουσική Ιγκόρ Στραβίνσκι [Igor…

Μέλη της οργάνωσης Renouveau Français [Γαλλική Ανανέωση] διακόπτουν την παράσταση Sul concetto di volto nel…

Ο Adrian Lester [Έιντριαν Λέστερ] μιλά για την υποδοχή του κοινού στο Cyrano de Bergerac

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Honoré Daumier [Ωνορέ Ντωμιέ], Décadence du drame en 1866 [Η παρακμή του δράματος…

Η Μαρίκα Κοτοπούλη απαγγέλλει το ποίημα του Κωστή Παλαμά «Ωδή προς τον Αισχύλο» στην έναρξη…

Δημοσίευμα των New York Times με τίτλο "Parisians Hiss New Ballet" [«Οι Παριζιάνοι αποδοκιμάζουν το…

Σκηνή από την παράσταση Gólgota picnic [Πικνίκ στον Γολγοθά] (2011) του Rodrigo García…

βασική

Bennett, S. (1997). Theatre audiences: A theory of production and reception (2η έκδ.). London & New York: Routledge.

Blau, H. (1990). The audience. Baltimore, MD: Johns Hopkins University Press.

Carlson, M. (1986). Psychic polyphony. Journal of Dramatic Theory and Criticism, 1/1, σσ. 35–47.

Fischer-Lichte, E. (2004). Ästhetik des Performativen. Frankfurt am Main: Suhrkamp.

Fish, S. (1980). Is there a text in this class? The authority of interpretive communities. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Hall, E. (2004). Towards a theory of performance reception. Arion, 12/1, σσ. 51–89.

Iser, W. (1976). Der Akt des Lesens: Theorie ästhetischer Wirkung. München: Fink.

Jauss, H. R. (1967). Literaturgeschichte als Provokation der Literaturwissenschaft. Konstanz: Universitätsverlag.

Jauss, H. R. (1982). Toward an aesthetic of reception (T. Bahti, Μετ.). Minneapolis, MN: University of Minnesota Press.

Jauss, H. R. (1995). Η θεωρία της πρόσληψης: Τρία μελετήματα (Μ. Πεχλιβάνος, Μετ.). Αθήνα: Εστία.

McConachie, B. (2008). Engaging audiences: A cognitive approach to spectating in the theatre. New York, NY: Palgrave Macmillan.

Pavis, P. (2001). The conditions of reception in the theatre: Psychological and psychoanalytical approaches. Στο G. Berghaus (Επιμ.), New approaches to theatre studies and performance analysis: Papers presented at the Colston Symposium, Bristol, 21–23 March 1997 (σσ. 13–30). Tübingen: Max Niemeyer. doi.org...

Rancière, J. (2015). Ο χειραφετημένος θεατής (Α. Κιουπκιολής, Μετ.). Αθήνα: Εκκρεμές. (Πρωτότυπη έκδοση 2008)

Sauter, W. (2000). The theatrical event: Dynamics of performance and perception. Iowa City, IA: University of Iowa Press.

Προύσαλη, Ε. (2024). Πρόσληψη της παράστασης από τον θεατή: Έρευνα, θεωρία και πράξη. Μια νευροεπιστημονική προσέγγιση. Αθήνα: Ευρασία.

συμπληρωματική

Barthes, R. (1968). La mort de l'auteur. Manteia, 5, σσ. 12–17.

Culler, J. (2021). Λογοτεχνική θεωρία: Συνοπτική εισαγωγή (Κ. Διαμαντάκου, Μετ.). Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. (Πρωτότυπη έκδοση 1997)

Hardwick, L. (2003). Reception studies. Oxford: Oxford University Press.

Holub, R. C. (2001). Θεωρία της πρόσληψης: Μια κριτική εισαγωγή (Κ. Τσακοπούλου, Μετ.). Αθήνα: Μεταίχμιο. (Πρωτότυπη έκδοση 1984)

Iser, W. (1974). The implied reader: Patterns of communication in prose fiction from Bunyan to Beckett. Baltimore, MD: Johns Hopkins University Press.

Pavis, P. (1998). Dictionary of the theatre: Terms, concepts, and analysis (C. Shantz, Μετ.). Toronto: University of Toronto Press. (Πρωτότυπη έκδοση 1980)

Schoenmakers, H. (1990). The spectator in the leading role: Developments in reception and audience research within theatre studies. Στο W. Sauter (Επιμ.), New directions in theatre research: Proceedings of the XIth FIRT/IFTR Congress (σσ. 93–106). Nordic Theatre Studies, Special International Issue.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. πρόσληψη. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/πρόσληψη

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «πρόσληψη». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/πρόσληψη.

MLA

«πρόσληψη». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/πρόσληψη.

1388