Η πρόσληψη συντελείται, και αντιστοίχως μελετάται, σε δύο επίπεδα. Στο ατομικό (ψυχολογικό) επίπεδο συνιστά τη διεργασία μέσω της οποίας ο αποδέκτης / η αποδέκτρια ενός έργου τέχνης (αναγνώστης / αναγνώστρια, θεατής / θεάτρια, ακροατής / ακροάτρια) βιώνει την αισθητική εμπειρία και αποδίδει νόημα στο καλλιτεχνικό γεγονός. Στο συλλογικό (κοινωνικοϊστορικό και πολιτισμικό) επίπεδο συνιστά τη διαδικασία μέσω της οποίας μια εποχή ή μια κοινότητα υποδέχεται, ερμηνεύει, αξιολογεί και επανενεργοποιεί ένα καλλιτεχνικό φαινόμενο. Και στις δύο περιπτώσεις το κέντρο βάρους μετατοπίζεται από τον/τη δημιουργό και το «έργο» στο προσλαμβάνον υποκείμενο, ως συμπαραγωγό του νοήματος.
Τη συμβολή αυτή διερεύνησε συστηματικά η αισθητική της πρόσληψης [Rezeptionsästhetik], γνωστή και ως θεωρία της πρόσληψης, η οποία αντλεί τις καταβολές της από τη φαινομενολογία και την ερμηνευτική. Διατυπώθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1960 από τη λεγόμενη Σχολή της Κωνσταντίας [Konstanzer Schule], με κύριους εκπροσώπους τους Hans Robert Jauss [Χανς Ρόμπερτ Γιάους] και Wolfgang Iser [Βόλφγκανγκ Ίζερ], σχεδόν παράλληλα με τη διακήρυξη του Roland Barthes [Ρολάν Μπαρτ] για τον «θάνατο του συγγραφέα» ("La mort de l'auteur" [«Ο θάνατος του συγγραφέα»], 1968). Στην εναρκτήρια διάλεξή του στο νεοσύστατο Πανεπιστήμιο της Κωνσταντίας (Literaturgeschichte als Provokation der Literaturwissenschaft [Η ιστορία της λογοτεχνίας ως πρόκληση για την επιστήμη της λογοτεχνίας], 1967), ο Jauss υποστήριξε ότι η ιστορία της λογοτεχνίας οφείλει να απαλλαγεί από τις βιογραφικές μεθόδους και να πάψει να εξετάζει τα έργα αποκλειστικά από την οπτική του/της δημιουργού.
Ο Jauss όρισε την πρόσληψη ως διπλή πράξη, η οποία περιλαμβάνει την επίδραση [Wirkung] που ασκεί το ίδιο το έργο και τον τρόπο με τον οποίο το προσλαμβάνει ο αποδέκτης / η αποδέκτρια [Rezeption]. Κάθε πρόσληψη προκύπτει από τη διαμεσολάβηση δύο οριζόντων: του ορίζοντα προσδοκιών [Erwartungshorizont], τον οποίο προδιαγράφει το έργο μέσω του είδους, της μορφής και της θεματικής του, και του ορίζοντα εμπειριών [Erfahrungshorizont], τον οποίο κομίζει ο αποδέκτης / η αποδέκτρια από το γνωσιακό, κοινωνικό και πολιτισμικό του/της υπόβαθρο. Το έργο δεν φέρει, επομένως, παγιωμένο νόημα, αλλά νοηματοδοτείται διαφορετικά από εποχή σε εποχή. Όταν διαψεύδει τον ορίζοντα προσδοκιών του κοινού του, η «αισθητική απόσταση» [ästhetische Distanz] που προκύπτει αποτελεί, κατά τον Jauss, μέτρο της καινοτομίας του.
Από διαφορετική φαινομενολογική αφετηρία, ο Iser, στο Der Akt des Lesens [Η πράξη της ανάγνωσης] (1976), εξέτασε την ίδια την αναγνωστική διαδικασία. Κατά τον Iser, το λογοτεχνικό έργο δεν συμπίπτει ούτε με το κείμενο ούτε με την υποκειμενική του πραγμάτωση, αλλά συγκροτείται στη μεταξύ τους συνάντηση: ο αναγνώστης / η αναγνώστρια παράγει νόημα προλαμβάνοντας, συμπεραίνοντας και συμπληρώνοντας τα «κενά» [Leerstellen] του κειμένου. Τη συμμετοχή του αποδέκτη / της αποδέκτριας οδήγησε στα άκρα ο Αμερικανός θεωρητικός Stanley Fish [Στάνλεϋ Φις], εκπρόσωπος της κριτικής της αναγνωστικής ανταπόκρισης [reader-response criticism], ο οποίος στο Is There a Text in This Class? [Υπάρχει κείμενο σε αυτή την τάξη;] (1980) απέδωσε το νόημα στο προσλαμβάνον υποκείμενο και στις «ερμηνευτικές κοινότητες» [interpretive communities] στις οποίες αυτό ανήκει. Εμπλουτισμένη με μεταδομιστικές, μαρξιστικές και φεμινιστικές προσεγγίσεις, η θεωρία της πρόσληψης αναδείχθηκε σε κυρίαρχη τάση του τελευταίου τρίτου του 20ού αιώνα και επεκτάθηκε σε όλα τα πεδία των τεχνών.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα της ιστορικής μεταβλητότητας της πρόσληψης προσφέρει η Ιεροτελεστία της άνοιξης [Le Sacre du printemps] του Ιγκόρ Στραβίνσκι [Igor Stravinsky], σε χορογραφία Βάτσλαβ Νιζίνσκι [Vaslav Nijinsky] για τα <a href="Ρωσικά Μπαλέτα" target="_blank">Ρωσικά Μπαλέτα</a> [Ballets Russes]. Στην πρεμιέρα της, στο Théâtre des Champs-Élysées του Παρισιού στις 29 Μαΐου 1913, η Ιεροτελεστία προκάλεσε θύελλα αποδοκιμασιών, καθώς η μουσική και η γωνιώδης, αντικλασσική κινησιολογία διέψευδαν τον ορίζοντα προσδοκιών ενός κοινού διαπαιδαγωγημένου στο κλασσικό μπαλέτο. Το ίδιο έργο καθιερώθηκε στη συνέχεια ως ορόσημο του μουσικού και χορευτικού μοντερνισμού. Η μεταστροφή αυτή καταδεικνύει ότι ο ορίζοντας προσδοκιών μεταβάλλεται ιστορικά και μετασχηματίζει την πρόσληψη του ίδιου έργου από σκάνδαλο σε κλασσικό.
Οι θεωρητικοί / οι θεωρητικές των παραστατικών τεχνών επέκτειναν το σχήμα αυτό στη ζωντανή παράσταση. Στο θέατρο, στον χορό ή στη μουσική, η πρόσληψη προκύπτει από τη συνδυαστική δράση αισθητηριακής εμπειρίας και γνωστικής επεξεργασίας: ο θεατής / η θεάτρια αντιλαμβάνεται τα σκηνικά στοιχεία και τους κώδικες που τα συνδέουν, ώστε να νοηματοδοτήσει το παραστασιακό γεγονός. Σε συλλογικό επίπεδο, οι σπουδές πρόσληψης [reception studies] εξετάζουν, μεταξύ άλλων, τις μεταγενέστερες σκηνικές αναβιώσεις του αρχαίου δράματος ως διαδοχικές αναγνώσεις του ίδιου έργου από διαφορετικές εποχές και κοινότητες.
Οι σύγχρονες θεωρήσεις, στο πλαίσιο της θεωρίας της επιτέλεσης, απομακρύνθηκαν από την πρωτοκαθεδρία της γνωστικής λειτουργίας και στράφηκαν σε μια ενσώματη αντίληψη της πρόσληψης. Ο Herbert Blau [Χέρμπερτ Μπλάου], στο The Audience [Το κοινό] (1990), υποστήριξε ότι το κοινό δεν προϋπάρχει της παράστασης, αλλά συγκροτείται κάθε φορά από αυτήν. Ο Jacques Rancière [Ζακ Ρανσιέρ], στο Le Spectateur émancipé [Ο χειραφετημένος θεατής] (2008), αμφισβήτησε την αντίθεση ανάμεσα στη δράση της σκηνής και στην υποτιθέμενη παθητικότητα της πλατείας: κατά τον Rancière, η πρόσληψη συνιστά ενεργή πράξη, καθώς ο θεατής / η θεάτρια παρατηρεί, επιλέγει, συγκρίνει και ερμηνεύει, συνδέοντας όσα βλέπει με όσα έχει δει, ακούσει ή βιώσει αλλού. Η Erika Fischer-Lichte [Έρικα Φίσερ-Λίχτε], στην Ästhetik des Performativen [Αισθητική του επιτελεστικού] (2004), εισήγαγε την έννοια του αυτοποιητικού βρόχου ανάδρασης [autopoietische Feedback-Schleife]: η σωματική συμπαρουσία ερμηνευτών / ερμηνευτριών και θεατών / θεατριών παράγει μια δυναμική και μη ελέγξιμη αλληλεπίδραση σκηνής και πλατείας. Πρόσφατα, οι γνωσιακές επιστήμες και η νευροαισθητική προσέγγισαν την πρόσληψη ως πρωτίστως ενσώματη και εν μέρει ασυνείδητη ανταπόκριση του θεατή / της θεάτριας στη σκηνική δράση.