παρωδία [ουσ. θηλ.]

Η παρωδία συνίσταται στην κωμική παραποίηση ενός παλαιότερου ή σύγχρονου, καθιερωμένου, επιδραστικού και ευρείας αναγνωρισιμότητας λογοτεχνικού/καλλιτεχνικού έργου ή είδους ή επιμέρους στοιχείων αυτών. H δημιουργία και η χρήση του όρου ανάγεται στην ελληνική αρχαιότητα, καθώς ο Αριστοτέλης [Aristotle] τον χρησιμοποιεί (Ποιητ. 1448a. 12: ὁ τὰς παρῳδίας πρῶτος ποιὴσας) για να χαρακτηρίσει το έργο του Ηγήμονα του Θάσιου [Hegemon Thasius] (c. τέλη 5ου αι. π.Χ.), ο οποίος είχε ενδεχομένως καταστήσει την παρωδία αυθύπαρκτο καλλιτεχνικό είδος, συμμετέχοντας συστηματικά σε αγώνες απαγγελιών που περιέγραφαν σκηνές της καθημερινής ζωής με ύφος, μέτρο και λεκτικό δανεισμένο από την ηρωική επική ποίηση. Στο πλαίσιο της παρωδίας κινείται και η αβέβαιης χρονολόγησης και πατρότητας Βατραχομυομαχία, γραμμένη με την ομηρική τεχνοτροπία και μετρική. Εκτός από τις πρώιμες αυτές λογοτεχνικές εκδηλώσεις της, η παρωδία βρήκε ήδη από την αρχαιότητα ιδιαίτερα πρόσφορο έδαφος να αναπτυχθεί στο θέατρο. Πολλοί τίτλοι και αποσπάσματα της Σικελικής, της Αρχαίας, της Μέσης και της Νέας Κωμωδίας, αλλά και της κατωιταλικής κωμωδίας των Φλυάκων, παραπέμπουν σε παρωδίες μυθικών επεισοδίων.

Η παρωδία μπορεί να περιορίζεται στη γελοιογραφική παραμόρφωση του υπο-κείμενου προτύπου προς χάριν του γέλιου και της παιδείας, αλλά συχνά μπορεί να συνδυάζεται με την πολιτική και πολιτιστική κριτική και την αναμορφωτική-διδακτική πρόθεση, οπότε επεκτείνεται στα εδάφη της ειρωνείας ή της σάτιρας. Η παρωδία έχει τροφοδοτήσει στη νεότερη εποχή αθρόα τη λογοτεχνία, τη δραματουργία, τη σκηνική πράξη, τη μουσική δημιουργία, την όπερα, το μουσικό θέατρο και την επιθεώρηση, αργότερα τον κινηματογράφο, τις τηλεοπτικές σειρές και τα κόμικς. Σε επίπεδο δραματουργίας, χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το Όνειρο Θερινής Νυκτός [Midsummer Night’s Dream] του William Shakespeare [Ουίλλιαμ Σαίξπηρ] όπου η παρωδία αξιοποιείται για να σατιρίσει και να χλευάσει τον ανυποψίαστο παρωδό ή τον ανεπαρκή συγγραφέα, ενώ παράλληλα δημιουργεί έναν άλλο, ειρωνικό και πιο σύνθετο κάτοπτρο για την ίδια την κωμωδία μέσα στην οποία τοποθετείται. Στο νεότερο και σύγχρονο ρεπερτόριο ο Alfred Jarry [Αλφρέ Ζαρρύ] καινοτομεί με την παρωδία (του Οιδίποδος) Υμπύ Τύραννος [Ubu Roi], καταλύοντας τα στεγανά της δραματικής γραφής σε μία δημιουργική ταλάντωση μεταξύ των αισθητικών κινημάτων του φεν-ντε-σιέκλ [fin de siècle], ενώ ο Τom Stoppard [Τομ Στόππαρντ], στο έργο του Ο Ρόζενκραντς και ο Γκίλντενστερν είναι νεκροί [Rosencrantz & Guildenstern are Dead], παρωδεί τον σαιξπηρικό Άμλετ [Hamlet] ενώ παράλληλα πραγματεύεται με χιούμορ αλλά και φιλοσοφική ενόραση το ζήτημα της μοίρας.

Σε επίπεδο σκηνικής πράξης, αναφέρεται η «βέβηλη», για μία μερίδα θεατών και κριτικών της εποχής, παρωδία της βυζαντινής λειτουργίας στην εμβληματική παράσταση των Ορνίθων του Αριστοφάνη [Aristophanes]από το Θέατρο Τέχνης Καρόλου Κουν [Greek Art Theatre Karolos Koun] σε σκηνοθεσία Καρόλου Κουν [Karolos Koun] (1959), το θέατρο της γελοιότητας ως αυτόνομο είδος σκηνικής έκφρασης, βασιζόμενο στην παρωδία, καθώς και ένα πλήθος μουσικοθεατρικών ή και παραθεατρικών θεαμάτων, από το τσίρκο έως το μπουρλέσκ, το καμπαρέ και την στάντ-απ κωμωδία.

Στη μουσική, οι αναγεννησιακές λειτουργικές παρωδίες [Parody Masses] αποτελούν ακριβές παράδειγμα μουσικής παρωδίας, στο πλαίσιο της οποίας συνθέτες όπως ο Giovanni Pierluigi da Palestrina [Τζοβάννι Πιερλουίτζι ντα Παλεστρίνα] επαναχρησιμοποιούσαν υλικό από δημοφιλή κοσμικά τραγούδια σε λειτουργικές συνθέσεις, με σκοπό έναν ευφυή διάλογο μεταξύ κοσμικής και θρησκευτικής μουσικής.

Στον χώρο του λυρικού και του μουσικού θεάτρου διακρίνεται η όπερα του Richard Strauss [Ρίχαρντ Στράους] Η Αριάδνη στη Νάξο [Ariadne auf Naxos], όπου η υψηλή κλασσική λυρική παράδοση συνυφαίνεται με την παρωδία, ειδικά μέσα από την εισαγωγή λαϊκών χαρακτήρων που φέρνουν σε αντιπαράθεση την υψηλή και τη δημοφιλή κουλτούρα. Επίσης αναφέρεται η δημοφιλής οπερέτα του Jacques Offenbach [Ζακ Όφφενμπαχ] Ο Ορφέας στον Άδη [Orphée aux Enfers], που παρωδεί την κλασσική αρχαιότητα, κυρίως όμως την όπερα σέρια του νεοκλασσικισμού και δη τον Ορφέα και Ευρυδίκη [Orfeo ed Euridice] του Christoph Willibald Gluck [Κρίστοφ Βίλιμπαλντ Γκλουκ], καθώς και το μιούζικαλ Αυτοί οι τρελοί τρελοί παραγωγοί [The Producers] του Mel Brooks [Μελ Μπρουκς], όπου η παρωδία χρησιμεύει για να σχολιάσει τη ναζιστική ιδεολογία αλλά και την ίδια την βιομηχανία του θεάματος μέσω παραμορφωμένων χαρακτήρων και υπερβολικών σκηνών. Άλλα ενδεικτικά παραδείγματα είναι τα Les Ballets Trockadero de Monte Carlo [Μπαλέτα του Τροκαντερό], μια ανδρική ομάδα που παρωδεί κλασσικά μπαλέτα με χιουμοριστικό τρόπο, αλλά και τα ντραγκ θεάματα, στα οποία η παρωδία της έμφυλης έκφρασης αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό μέσω της οποίας οι καλλιτέχνες υπερτονίζουν στερεότυπα της θηλυκότητας ή της αρρενωπότητας. Στον χώρο της δημοφιλούς και λαϊκής κουλτούρας, τα τραγούδια και τα μουσικά βίντεο του «Weird Al» Yankovic [Άλφρεντ Μάθιου Γιάνκοβιτς], επίσης αποτελούν παρωδία, καθώς παίζουν με γνωστά τραγούδια, αλλάζοντας στίχους και συχνά υπερβάλλοντας τα μουσικά στυλ των πρωτοτύπων.