μεταθεατρικότητα [ουσ. θηλ.]

"Only certain plays tell us at once that the happenings and characters in them are of the playwright's invention, and that insofar as they were discovered... they were found by the playwright's imagining rather than by his observing the world. Such plays have truth in them, not because they convince us of real occurrences or existing persons, but because they show the reality of the dramatic imagination, instanced by the playwright's and also by that of his characters. Of such plays, it may be said: 'The play's the thing'. Plays of this type, it seems to me, belong to a special genre and deserve a distinctive name... […] I call metaplays, works of metatheatre."

«Λίγα μόνο έργα μας λένε αμέσως ότι τα δρώμενα και οι χαρακτήρες σε αυτά είναι επινόησης του θεατρικού συγγραφέα και ότι στον βαθμό που ανακαλύφθηκαν… βρέθηκαν περισσότερο από τη φαντασία του θεατρικού συγγραφέα παρά από την παρατήρηση του κόσμου. Τέτοια έργα έχουν την αλήθεια μέσα τους, όχι γιατί μας πείθουν για πραγματικά γεγονότα ή υπαρκτά πρόσωπα, αλλά γιατί δείχνουν την πραγματικότητα της δραματικής φαντασίας, όπως αυτή του θεατρικού συγγραφέα αλλά και των χαρακτήρων του. Για τέτοια έργα, μπορεί να ειπωθεί: "Το ίδιο το έργο είναι το ζητούμενο". Τα έργα αυτού του τύπου, μου φαίνεται, ανήκουν σε ένα ιδιαίτερο είδος και αξίζουν ένα χαρακτηριστικό όνομα… [ … ] Θα τα ονομάσω μεταέργα, έργα του μεταθεάτρου.»

Βάτραχοι του Αριστοφάνη (στ. 52–97)

«ΔΙΟΝΥΣΟΣ. Στο πλοίο λοιπόν, ενώ την Αντρομέδα

διάβαζα σιωπηλός, ξάφνου ένας πόθος

τάραξε δυνατά τα σωθικά μου.

ΗΡΑΚΛΗΣ. Πόθος; Και πόσος; ΔΙΟ. Με το Μόλωνα ίσος.

ΗΡΑ. Γυναίκας; ΔΙΟ. Όχι. ΗΡΑ. Τί; παιδιού; ΔΙΟ. Καθόλου.

ΗΡΑ. Γι᾽ άντρα; ΔΙΟ. Όχι δα. ΗΡΑ. Μην έσμιξες κανέναν

Κλεισθένη; ΔΙΟ. Α αδερφέ, μη με πειράζεις·

μου φτάνει το κακό μου· αχ τί λαχτάρα

με τρώει! ΗΡΑ. Σαν ποιά, αδερφάκι; ΔΙΟ. Με τα λόγια

δε λέγεται· με παρομοίωση μόνο.

Σου ᾽ρθε όρεξη ποτέ άξαφνα για φάβα;

ΗΡΑ. Για φάβα; Μια και δυο φορές; Χιλιάδες.

ΔΙΟ. Ξηγιέμαι καθαρά ή να συνεχίσω;

ΗΡΑ. Όσο για φάβα, αρκεί· βαθιά σε νιώθω.

ΔΙΟ. Νά, για τον Ευριπίδη τέτοιος πόθος

με βασανίζει. ΗΡΑ. Για έναν πεθαμένο;

ΔΙΟ. Κι ας μη μου πει κανείς ν᾽ αλλάξω γνώμη·

θα πάω και θα τον βρω. ΗΡΑ. Στον Άδη κάτω;

ΔΙΟ. Ναι, μα το Δία, κι αν είναι και πιο κάτω.

ΗΡΑ. Και τί τον θες; ΔΙΟ. Ποιητής μού χρειάζεται άξιος.

Όσοι άξιοι, πάνε· οι ζωντανοί είν᾽ ανάξιοι.

ΗΡΑ. Ο Ιοφώντας; Δε ζει; ΔΙΟ. Ναι, η μόνη αξία

που ᾽χει απομείνει ακόμα, αν είναι κιόλας·

πόσο ακριβώς βαραίνει δεν το ξέρω.

ΗΡΑ. Μα αν απ᾽ τον Άδη πρέπει, πώς δε φέρνεις

το Σοφοκλή; Γιατί τον Ευριπίδη;

ΔΙΟ. Θέλω να δοκιμάσω τον Ιοφώντα,

χωρίς το Σοφοκλή, τί κάνει μόνος.

Εξάλλου ο πονηρός μας ο Ευριπίδης

μπορεί και να πασκίσει, αν είναι ανάγκη,

μαζί μου να το σκάσει· ο Σοφοκλής,

όπως εδώ, κι εκεί ᾽ναι βολεμένος.

ΗΡΑ. Κι ο Αγάθωνας; ΔΙΟ. Α, μ᾽ άφησε και πάει·

καλός ποιητής, και ποθητός στους φίλους.

ΗΡΑ. Πού, ο δόλιος; ΔΙΟ. Στο συμπόσιο των μακάρων.

ΗΡΑ. Κι ο Ξενοκλής; ΔΙΟ. Α, στην οργή να πάει.

ΗΡΑ. Κι ο Πυθάγγελος;

Ο Διόνυσος κάνει μια περιφρονητική χειρονομία.

ΞΑΝ., μέσα του. Όχ! Για μένα ωστόσο,

που ο ώμος μου πονεί, κανένας λόγος.

ΗΡΑ. Και τραγωδίες δε φτιάνουν χίλιοι τόσοι

νεαροί, που ξεπερνούνε στη φλυαρία

τον Ευριπίδη πάνω από ᾽να στάδιο;

ΔΙΟ. Αυτοί είναι αποτρυγίδια, φαφλατάδες,

χελιδονολαλιές, χαλασοτέχνες·

αν η άδεια τούς δοθεί να παίξουν κάτι,

πετούν μια κατουρλιά στην τραγωδία

για μια φορά, κι από δω πάνε κι άλλοι.

Μα γόνιμος ποιητής δε βρίσκεται ένας,

μια φράση να μπορεί να πει γενναία.»

«Το μεταθεατρικό είναι ένας σύγχρονος όρος που, ωστόσο, δηλώνει ένα φαινόμενο πολύ παλιό, το οποίο χρονολογείται τουλάχιστον από την εποχή του Αριστοφάνη. Το μεταθεατρικό σημαίνει εναλλακτικά α) το θέατρο εν θεάτρω και β) την αυτοπαρουσίαση του θεάτρου.»