3
3
Σύνολο τεχνικών μέσω των οποίων ένα θεατρικό έργο, είτε ως δραματικό κείμενο είτε ως παράσταση, εστιάζει —στο σύνολό του ή σε επιμέρους τμήματα— στην ίδια τη θεατρική διαδικασία, ενσωματώνει αυτοαναφορικά στοιχεία και σχολιάζει τη δραματουργία ή/και τη σκηνική πράξη.
Ο όρος μεταθεατρικότητα αναφέρεται σε ένα σύνολο δραματουργικών ή/και σκηνοθετικών τεχνικών με αυτοαναφορική λειτουργία, που σχολιάζουν τη φύση του θεάτρου. Μέσω αυτών, η θεατρική τέχνη αποκαλύπτει τα εργαλεία, τις συμβάσεις και την ψευδαισθητική της διάσταση, συχνά ενσωματώνοντας στοιχεία από προϋπάρχοντα θεατρικά ή λογοτεχνικά έργα και παραστάσεις. Ενεργοποιώντας την κριτική ανοικείωση και απομακρυνόμενη από τον ρεαλισμό, η μεταθεατρικότητα καλεί το κοινό να αναστοχαστεί τη θεατρικότητα της ζωής, καθώς και τις σχέσεις πραγματικότητας και αναπαράστασης.
Ο Lionel Abel [Λάιονελ Άμπελ] εισήγαγε τον όρο μεταθέατρο το 1963, στο βιβλίο Metatheatre: A new view of dramatic form, υποστηρίζοντας ότι πρόκειται για μορφή που υπερβαίνει τις συμβατικές δραματουργικές αρχές μέσω της σύμμειξης φαντασίας και πραγματικότητας. Στο μεταθέατρο, η σκηνή λειτουργεί όχι μόνο ως χώρος αναπαράστασης, αλλά και ως πεδίο προβληματισμού για την ίδια την αναπαράσταση.
Ωστόσο, η μεταθεατρικότητα εντοπίζεται ήδη προδρομικά στο αρχαίο ελληνικό θέατρο, ιδίως μέσω του Χορού, που λειτουργεί ως σχολιαστής της δράσης. Στις κωμωδίες του Αριστοφάνη [Aristophanes] —και ιδιαίτερα στις παραβάσεις— τα πρόσωπα συχνά απευθύνονται στο κοινό ή αναφέρονται στο ίδιο το έργο, καταλύοντας τον «τέταρτο τοίχο». Παράλληλα, ενεργοποιούνται τεχνικές όπως θέατρο εν θεάτρω, ρόλος μέσα στον ρόλο, άμεσες αποτάσεις προς το κοινό και παρωδία άλλων έργων. Ενδεικτικά, οι Θεσμοφοριάζουσες (411 π.Χ.) και οι Βάτραχοι (405 π.Χ.) μπορούν να θεωρηθούν κατεξοχήν μεταθεατρικά έργα.
Ανάλογα φαινόμενα εμφανίζονται και στη δραματουργία των William Shakespeare [Ουίλλιαμ Σαίξπηρ], Pedro Calderón [Πέδρο Καλντερόν] και Pierre Corneille [Πιερ Κορνέιγ/Πέτρος Κορνήλιος], μέσα από σκηνές θεάτρου εν θεάτρω, ονείρου ή ψευδαίσθησης. Η μεταθεατρικότητα συστηματοποιείται στον 20ό αιώνα, κυρίως μέσω του έργου του Bertolt Brecht [Μπέρτολτ Μπρεχτ], ο οποίος αξιοποίησε την τεχνική της ανοικείωσης [Verfremdungseffekt], ώστε να υπενθυμίζει στο κοινό ότι παρακολουθεί ένα κατασκευασμένο έργο τέχνης.
Χαρακτηριστικά παραδείγματα μεταθεατρικής δραματουργίας αποτελούν το Ο Ρόζενκραντζ και ο Γκίλντενστερν είναι νεκροί [Rosencrantz and Guildenstern are dead, 1966] του Tom Stoppard [Τομ Στόππαρντ], που επαναπροσεγγίζει τον Άμλετ [Hamlet, 1602] από την οπτική δευτερευόντων προσώπων και το Έξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα [Sei personaggi in cerca d'autore, 1921] του Luigi Pirandello [Λουίτζι Πιραντέλλο], όπου οι δραματικοί χαρακτήρες έχουν συνείδηση της θεατρικής τους υπόστασης. Συνολικά, το έργο του Pirandello ανέδειξε τη μεταθεατρικότητα σε υψηλό βαθμό δραματουργικής δεξιοτεχνίας.
Η μεταθεατρικότητα δεν περιορίζεται στη δραματουργία, αλλά εκτείνεται και στη σκηνοθεσία. Ενδεικτικά, στις παραστάσεις του Σπύρου Α. Ευαγγελάτου, όπως η Ιφιγένεια εν Ληξουρίω (1720) και στις παραστάσεις του Θεάτρου του Ήλιου [Théâtre du Soleil] σε σκηνοθεσία της Ariane Mnouchkine [Αριάν Μνουσκίν], η αποκάλυψη της «κατασκευασμένης» φύσης της παράστασης —μέσω της έκθεσης της σκηνικής μηχανής ή της ίδιας της διαδικασίας— ενισχύει την αυτοαναφορικότητα. Αντίστοιχα, στη σύγχρονη τέχνη της επιτέλεσης, οι δημιουργοί αξιοποιούν τον ίδιο τους τον ρόλο για να σχολιάσουν τις προσδοκίες του κοινού και τη διαδικασία της επιτέλεσης.
«Το μεταθεατρικό είναι ένας σύγχρονος όρος που, ωστόσο, δηλώνει ένα φαινόμενο πολύ παλιό, το οποίο χρονολογείται τουλάχιστον από την εποχή του Αριστοφάνη. Το μεταθεατρικό σημαίνει εναλλακτικά α) το θέατρο εν θεάτρω και β) την αυτοπαρουσίαση του θεάτρου.»
Η Χαρά Μπακονικόλα εξηγεί με απλά λόγια τη λειτουργία του μεταθεάτρου.
Μπακονικόλα-Γεωργοπούλου, Χ. (1998). Η τέχνη του θεάτρου. Αθήνα: Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς και Τμήμα Θεατρικών Σπουδών Πανεπιστημίου Αθηνών. Βλ. σ. 24.
"Only certain plays tell us at once that the happenings and characters in them are of the playwright's invention, and that insofar as they were discovered... they were found by the playwright's imagining rather than by his observing the world. Such plays have truth in them, not because they convince us of real occurrences or existing persons, but because they show the reality of the dramatic imagination, instanced by the playwright's and also by that of his characters. Of such plays, it may be said: 'The play's the thing'. Plays of this type, it seems to me, belong to a special genre and deserve a distinctive name... […] I call metaplays, works of metatheatre."
«Λίγα μόνο έργα μας λένε αμέσως ότι τα δρώμενα και οι χαρακτήρες σε αυτά είναι επινόησης του θεατρικού συγγραφέα και ότι στον βαθμό που ανακαλύφθηκαν… βρέθηκαν περισσότερο από τη φαντασία του θεατρικού συγγραφέα παρά από την παρατήρηση του κόσμου. Τέτοια έργα έχουν την αλήθεια μέσα τους, όχι γιατί μας πείθουν για πραγματικά γεγονότα ή υπαρκτά πρόσωπα, αλλά γιατί δείχνουν την πραγματικότητα της δραματικής φαντασίας, όπως αυτή του θεατρικού συγγραφέα αλλά και των χαρακτήρων του. Για τέτοια έργα, μπορεί να ειπωθεί: "Το ίδιο το έργο είναι το ζητούμενο". Τα έργα αυτού του τύπου, μου φαίνεται, ανήκουν σε ένα ιδιαίτερο είδος και αξίζουν ένα χαρακτηριστικό όνομα… [ … ] Θα τα ονομάσω μεταέργα, έργα του μεταθεάτρου.»
Abel, L. (2003). Tragedy and metatheatre (M. Puchner, Επιμ.). New York: Holmes and Meier. Βλ. σσ. 133–135.
Βάτραχοι του Αριστοφάνη (στ. 52–97)
«ΔΙΟΝΥΣΟΣ. Στο πλοίο λοιπόν, ενώ την Αντρομέδα
διάβαζα σιωπηλός, ξάφνου ένας πόθος
τάραξε δυνατά τα σωθικά μου.
ΗΡΑΚΛΗΣ. Πόθος; Και πόσος; ΔΙΟ. Με το Μόλωνα ίσος.
ΗΡΑ. Γυναίκας; ΔΙΟ. Όχι. ΗΡΑ. Τί; παιδιού; ΔΙΟ. Καθόλου.
ΗΡΑ. Γι᾽ άντρα; ΔΙΟ. Όχι δα. ΗΡΑ. Μην έσμιξες κανέναν
Κλεισθένη; ΔΙΟ. Α αδερφέ, μη με πειράζεις·
μου φτάνει το κακό μου· αχ τί λαχτάρα
με τρώει! ΗΡΑ. Σαν ποιά, αδερφάκι; ΔΙΟ. Με τα λόγια
δε λέγεται· με παρομοίωση μόνο.
Σου ᾽ρθε όρεξη ποτέ άξαφνα για φάβα;
ΗΡΑ. Για φάβα; Μια και δυο φορές; Χιλιάδες.
ΔΙΟ. Ξηγιέμαι καθαρά ή να συνεχίσω;
ΗΡΑ. Όσο για φάβα, αρκεί· βαθιά σε νιώθω.
ΔΙΟ. Νά, για τον Ευριπίδη τέτοιος πόθος
με βασανίζει. ΗΡΑ. Για έναν πεθαμένο;
ΔΙΟ. Κι ας μη μου πει κανείς ν᾽ αλλάξω γνώμη·
θα πάω και θα τον βρω. ΗΡΑ. Στον Άδη κάτω;
ΔΙΟ. Ναι, μα το Δία, κι αν είναι και πιο κάτω.
ΗΡΑ. Και τί τον θες; ΔΙΟ. Ποιητής μού χρειάζεται άξιος.
Όσοι άξιοι, πάνε· οι ζωντανοί είν᾽ ανάξιοι.
ΗΡΑ. Ο Ιοφώντας; Δε ζει; ΔΙΟ. Ναι, η μόνη αξία
που ᾽χει απομείνει ακόμα, αν είναι κιόλας·
πόσο ακριβώς βαραίνει δεν το ξέρω.
ΗΡΑ. Μα αν απ᾽ τον Άδη πρέπει, πώς δε φέρνεις
το Σοφοκλή; Γιατί τον Ευριπίδη;
ΔΙΟ. Θέλω να δοκιμάσω τον Ιοφώντα,
χωρίς το Σοφοκλή, τί κάνει μόνος.
Εξάλλου ο πονηρός μας ο Ευριπίδης
μπορεί και να πασκίσει, αν είναι ανάγκη,
μαζί μου να το σκάσει· ο Σοφοκλής,
όπως εδώ, κι εκεί ᾽ναι βολεμένος.
ΗΡΑ. Κι ο Αγάθωνας; ΔΙΟ. Α, μ᾽ άφησε και πάει·
καλός ποιητής, και ποθητός στους φίλους.
ΗΡΑ. Πού, ο δόλιος; ΔΙΟ. Στο συμπόσιο των μακάρων.
ΗΡΑ. Κι ο Ξενοκλής; ΔΙΟ. Α, στην οργή να πάει.
ΗΡΑ. Κι ο Πυθάγγελος;
Ο Διόνυσος κάνει μια περιφρονητική χειρονομία.
ΞΑΝ., μέσα του. Όχ! Για μένα ωστόσο,
που ο ώμος μου πονεί, κανένας λόγος.
ΗΡΑ. Και τραγωδίες δε φτιάνουν χίλιοι τόσοι
νεαροί, που ξεπερνούνε στη φλυαρία
τον Ευριπίδη πάνω από ᾽να στάδιο;
ΔΙΟ. Αυτοί είναι αποτρυγίδια, φαφλατάδες,
χελιδονολαλιές, χαλασοτέχνες·
αν η άδεια τούς δοθεί να παίξουν κάτι,
πετούν μια κατουρλιά στην τραγωδία
για μια φορά, κι από δω πάνε κι άλλοι.
Μα γόνιμος ποιητής δε βρίσκεται ένας,
μια φράση να μπορεί να πει γενναία.»
Αριστοφάνη, Βάτραχοι, στ. 52–97 (μετάφραση: Θρασύβουλου Σταύρου).
Στον πρόλογο της κωμωδίας ο θεός Διόνυσος πληροφορεί τον Ηρακλή, στο σπίτι του οποίου έχει μεταβεί με τον δούλο του Ξανθία, για ποιον (θεατρικό) λόγο θέλει να κατέβει στον Άδη, μεταμφιεσμένος στον δωρικό ήρωα.
Η Ιφιγένεια εν Ληξουρίω του Πέτρου Κατσαΐτη, σε δραματουργική επεξεργασία και σκηνοθεσία Σπύρου Α.…
Luigi Pirandello, Έξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα.
Ραδιοφωνικό θέατρο, σε ηχογράφηση του 1977. Προλογίζει ο Στέφανος…
Tom Stoppard, Rosencrantz and Guildenstern are dead, (1990).
Στιγμιότυπο από την παράσταση Έξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα του Luigi Pirandello, σε σκηνοθεσία Δημήτρη Μαυρίκιου
Στιγμιότυπο από την παράσταση Ο Αδαής και ο Παράφρων του Thomas Bernhard [Τόμας Μπέρνχαρντ],…
Στιγμιότυπο από την παράσταση Ο Ρόζενκραντζ και ο Γκίλντενστερν είναι νεκροί [Rosencrantz and Guildenstern…
Στιγμιότυπο από την παράσταση Οι γίγαντες του βουνού [I giganti della montagna] του…
Αφίσα για την παράσταση Mistero Buffo (1969) του Dario Fo [Ντάριο Φο], συγγραφέα και…
Abel, L. (1963). Metatheatre: A new view of dramatic form. New York: Hill and Wang.
Abel, L. (2003). Tragedy and metatheatre (M. Puchner, Επιμ.). New York: Holmes and Meier.
Duggan, P. & Peschel, L. (Επιμ.). (2016). Performing (for) survival: Theatre, crisis, extremity. London: Palgrave Macmillan.
Egginton, W. (2003). How the world became a stage. Albany: State University of New York.
Fischer-Lichte, E. (2008). The transformative power of performance: A new aesthetics. London & New York: Routledge.
Hornby, R. (1986). Drama, metadrama and perception. London: Associated University Presses.
Pérez-Simón, A. (2011). The concept of metatheatre: A functional approach. TRANS-. Revue de littérature générale et comparée, 11. doi.org...
Turner, C., & Behrndt, S. (2008). Dramaturgy and performance. Hampshire: Palgrave Macmillan.
Urbani, B. (2013). Théâtre dans le théâtre et métathéâtre. Στο Jongleurs des temps modernes. Aix-en-Provence: Presses universitaires de Provence.
Allain, P., & Harvie, J. (2014). The Routledge companion to theatre and performance. London & New York: Routledge.
Carlson, M. (2018). Performance: A critical introduction. London & New York: Routledge.
Lavender, A. (2016). Performance in the twenty-first century: Theatres of engagement. London & New York: Routledge.
Murray, S., & Keefe, J. (2007). Physical theatres: A critical reader. London & New York: Routledge.
Pavis, P. (2016). The Routledge dictionary of performance and contemporary theatre. London and New York: Routledge.
Phelan, P. (1993). Unmarked: The politics of performance. London & New York: Routledge.
Ridout, N. (2006). Stage fright, animals and other theatrical problems. Cambridge: Cambridge University Press.
Zarrilli, P., McConachie, B., Williams, G. J., & Sorgenfrei, C. F. (2013). Theatre histories: An introduction. London & New York: Routledge.
APA
Θυμέλη – Λεξικό Παραστατικών Τεχνών. (n.d.). μεταθεατρικότητα. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/μεταθεατρικότητα
Chicago
"μεταθεατρικότητα." Θυμέλη – Λεξικό Παραστατικών Τεχνών. Accessed 17 April 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/μεταθεατρικότητα.