Thymele Logo
Search

άγγελος [αγγελιαφόρος] [ουσ. αρσ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 5
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Δραματικό πρόσωπο του αρχαίου ελληνικού δράματος, του οποίου η λειτουργία συνίσταται στην αφηγηματική αναπαράσταση γεγονότων που συντελούνται εκτός του οπτικού πεδίου της σκηνής, συνήθως μέσω εκτενούς μονολογικής ρήσης, της λεγόμενης αγγελικής ρήσης ή ἀγγελίας.

Ανάπτυξη

Στην αρχαία ελληνική δραματουργία, ο άγγελος συγκαταλεγόταν στα παγιωμένα δραματικά πρόσωπα της τραγωδίας και του σατυρικού δράματος, αναλαμβάνοντας τον ρόλο του αυτόπτη μάρτυρα ο οποίος εισερχόταν στη σκηνή για να αναφέρει με ζωηρό και λεπτομερές ύφος γεγονότα που είχαν λάβει χώρα σε τόπο άλλον από αυτόν της σκηνικής δράσης. Η ετυμολογία της λέξης ανάγεται στο ρήμα ἀγγέλλω («αναγγέλλω», «μεταφέρω είδηση»). Στην αττική τραγωδία διακρίνονταν επίσης συγγενείς τύποι αγγελιαφόρου, όπως ο ἐξάγγελος, ο οποίος ανέφερε όσα συνέβαιναν εντός του οικιακού χώρου (παρασκηνίως, εντός του σκηνικοῦ οἴκου), σε αντιδιαστολή με τον συνήθη άγγελο, που ανήγγελλε συμβάντα από μακρινούς τόπους (πεδία μαχών, παλάτια, ιερά).


Η ύπαρξη του αγγέλου εξυπηρετούσε θεμελιώδεις δραματουργικές ανάγκες της αρχαίας σκηνικής σύμβασης. Πρώτη και κυριότερη ήταν η αρχή της ευπρέπειας, σύμφωνα με την οποία οι σκηνές βίας, φόνου, αυτοκτονίας, διαμελισμού ή θεοφάνειας δεν αναπαριστάνονταν οπτικά αλλά μεταφέρονταν λεκτικά. Δεύτερη ήταν ο περιορισμός των τριών υποκριτών, που καθιστούσε αδύνατη την ταυτόχρονη σκηνική παρουσίαση πολλαπλών χώρων δράσης. Τρίτη ήταν η ανάγκη συμπύκνωσης του δραματικού χρόνου, καθώς η αγγελική ρήση επέτρεπε την αφηγηματική σύμπτυξη γεγονότων εκτεταμένης χρονικής διάρκειας μέσα σε μια ενιαία θεατρική στιγμή. Με αυτή την έννοια, ο άγγελος λειτουργούσε ως γέφυρα ανάμεσα στο εμφανές σκηνικό παρόν και το αόρατο αλλά καθοριστικό «εκτός σκηνής».


Η αγγελική ρήση συγκροτούσε ένα αυτοτελές ρητορικό και ποιητικό είδος εντός της τραγωδίας, με συγκεκριμένες δομικές συμβάσεις. Χαρακτηριστικές εκδοχές συναντώνται στους Πέρσες του Αισχύλου [Aeschylus] με την αφήγηση της ναυμαχίας της Σαλαμίνας, στον Οἰδίποδα Τύραννον του Σοφοκλή [Sophocles] με την αναγγελία του θανάτου του Πολύβου και την περιγραφή της αυτοτύφλωσης, στην Ἀντιγόνη με την είδηση του θανάτου του Αίμονος και της Ευρυδίκης, καθώς και στις Βάκχες του Ευριπίδη [Euripides], όπου δύο διαδοχικές αγγελικές ρήσεις περιγράφουν τα διονυσιακά θαύματα και τον σπαραγμό του Πενθέως. Στις Βάκχες, μάλιστα, η αγγελική ρήση καθίσταται καταλύτης της δραματικής κορύφωσης και αναδεικνύει την τραγική ειρωνεία του έργου.


Από θεωρητική σκοπιά, ο άγγελος συνιστά παράδειγμα της μετάβασης από την επική στη δραματική αφήγηση, καθώς ενσωματώνει εντός του δράματος τη φωνή του ομηρικού αοιδού.


Η συμβατική φιγούρα του αγγέλου επιβίωσε και μετασχηματίστηκε στο νεότερο ευρωπαϊκό θέατρο. Στη γαλλική τραγωδία του Pierre Corneille [Πιερ Κορνέιγ / Κορνήλιος] και του Jean Racine [Ζαν Ρασίν / Ρακίνας], το récit (αφηγηματικός μονόλογος) λειτουργεί ως άμεσος κληρονόμος της αγγελικής ρήσης, διατηρώντας την αρχή της μη αναπαράστασης της βίας επί σκηνής, σύμφωνα με τις επιταγές του γαλλικού κλασσικισμού. Αντιπροσωπευτικό παραμένει το récit του Θηραμένους [Théramène] στην Φαίδρα [Phèdre] (1677) του Racine, που περιγράφει τον θάνατο του Ιππολύτου και θεωρείται από τις κορυφαίες στιγμές της τραγικής αφήγησης.

Εναλλακτικές Εκδοχές

αγγελιαφόρος, αγγελιοφόρος
Αγγλικά
messenger
Γαλλικά
messager tragique, le
Γερμανικά
Bote, der
Ιταλικά
messaggero, il

Συνώνυμα

μαντατοφόρος

Σχετικοί όροι

αναγνώρισις, μειωμένη σκηνική επικοινωνία, λύση του δράματος

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Σε σχέση με τους δευτεραγωνιστές του έργου, έγινε προσπάθεια να αναδειχθεί το γεγονός ότι οι μεν κατώτερης και μάλλον λαϊκής κοινωνικής τάξης ήρωες, όπως η Τροφός και ο Άγγελος, προσπαθούν να λειτουργήσουν συμβουλευτικά και βοηθητικά χρησιμοποιώντας ευθύ λόγο, που χαρακτηρίζεται από άμεση ειλικρίνεια και λαϊκή ευφυΐα, σαν να μην έχουν τίποτα να χάσουν, την ίδια στιγμή που ο Λίχας επιστρατεύει με δική του πρωτοβουλία τη σοφιστική ρητορική της απατηλής διαμεσολάβησης στην εκτέλεση της εντεταλμένης του υπηρεσίας, γεγονός που αποτελεί την τραγική αιτία της πτώσης και της καταστροφής του.»

Ο Αντώνης Γκρίτσης επισημαίνει την κοινωνική και ρητορική ιδιαιτερότητα του Αγγέλου στις Τραχίνιες του Σοφοκλή, αναδεικνύοντάς τον ως φορέα λαϊκής ευφυΐας και ειλικρίνειας. Σε αντίθεση με την απατηλή σοφιστική ρητορική του Λίχα, ο Άγγελος χρησιμοποιεί ευθύ λόγο με σκοπό να λειτουργήσει βοηθητικά, γεγονός που υπογραμμίζει την αντίθεση ανάμεσα στην άμεση αλήθεια και τη δόλια διαμεσολάβηση που οδηγεί στην καταστροφή.

Γκρίτσης, Α. (2024). Μεταφράζοντας τις Τραχίνιες του Σοφοκλή. Ζητήματα και διαδικασίες μετάφρασης προς ένα νέο κείμενο παράστασης. Στο Διαμαντάκου, Κ. (Επιμ.). Χαμένοι στη μετάφραση ή διερευνώντας τις αδημοσίευτες μεταφράσεις του αρχαίου δράματος. Αθήνα: Κάππα Εκδοτική, σσ. 213-220: 219.

Quote Icon

«Η επιτέλεση του ρόλου του Αγγέλου απαιτεί ηθοποιό με ιδιαίτερες ικανότητες και μεγάλη ευελιξία στον χειρισμό της φωνής και του σώματος ως εκφραστικού μέσου· εξ ου και οι ρόλοι αυτοί ήταν επίζηλοι, ιδιαίτερα από τον 4ο αιώνα και εξής, όταν ο υποκριτής αποκτά μεγαλύτερη επιφάνεια. Ο άγγελος, αν και συνήθως ανώνυμο πρόσωπο, του οποίου ο ρόλος εξαντλείται στην αγγελική ρήση (δεν λαμβάνει άλλο μέρος στη δράση), δεν είναι εντούτοις έξω από το έργο (κάποιος εξωτερικός αφηγητής, π.χ., όπως αυτός που ακούγεται συχνά στο σινεμά): είναι κι αυτός χαρακτήρας του έργου, έχει δηλαδή οπτική γωνία και προκαταλήψεις, όπως όλοι οι άλλοι χαρακτήρες. Παρόλα αυτά, η σύμβαση απαιτεί ότι η βασική αλήθεια των λεγομένων του δεν αμφισβητείται· τα γεγονότα που περιγράφει είναι ακριβή και αξιόπιστα.»

Η επιτέλεση του ρόλου του Αγγέλου από τη δημοσίευση του Αντώνη Πετρίδη «Ο ρόλος του Αγγέλου στην τραγωδία: δύο παραδείγματα (Πέρσες, Μήδεια)».

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Αισχύλος [Aeschylus], Πέρσαι (472 π.Χ.), παραγωγή του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος, παράσταση στο Αρχαίο Θέατρο…

Σοφοκλής [Sophocles], Αντιγόνη (περ. 441 π.Χ.), αγγελική ρήση σε αμερικανική διασκευή του Stephen Evans [Στήβεν…

Eυριπίδης [Euripides], Ἑλένη (412 π.Χ.), παράσταση στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου, 1977, σε σκηνοθεσία Αλέξη…

Hugo von Hofmannsthal [Χούγκο φον Χόφμανσταλ], Ηλέκτρα (1903), παραγωγή του Θιάσου Κανιγκούντα, σε σκηνοθεσία Γιάννη…

«Άγγελος εξάγγελος», τραγούδι σε μετάφραση και διασκευή του Διονύση Σαββόπουλου, από τον δίσκο Το ξενοδοχείο

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Ο Χάρης Χαραλάμπους ως άγγελος στους Πέρσες του Αισχύλου σε σκηνοθεσία Άρη Μπινιάρη το 2017…

Ο άγγελος από την παράσταση Οιδίπους τύραννος του Σοφοκλή μια συνεργασία του Εθνικού Θεάτρου και…

Παράσταση Μητρόπολη, σε σύλληψη και σκηνοθεσία Αργύρη Πανταζάρα, Μικρό Θέατρο Αρχαίας Επιδαύρου, με την…

Ευριπίδης, Βάκχαι (406 π.Χ.), παραγωγή του Εθνικού Θεάτρου, σε σκηνοθεσία Σωτήρη Χατζάκη, πρεμιέρα στο Θέατρο…

βασική

Barrett, J. (2002). Staged Narrative: Poetics and the Messenger in Greek Tragedy. University of California Press.

Easterling, P. E. (Επιμ). (1997). The Cambridge Companion to Greek Tragedy. Cambridge: Cambridge University Press.

Goldhill, S. (1986). Reading Greek Tragedy. Cambridge: Cambridge University Press.

Hall, E. (2016). Η αρχαία ελληνική τραγωδία: Μια εισαγωγή (Λ. Κουζέλη, Μετ.). Αθήνα: Πατάκης.

Hall, E. (2010). Greek Tragedy: Suffering Under the Sun. Oxford: Oxford University Press.

Vernant, J.-P. & Vidal-Naquet, P. (2008). Μύθος και Τραγωδία στην Αρχαία Ελλάδα (Δ. Δημηρούλης, Μετ.) Αθήνα: Κέδρος.

συμπληρωματική

Lloyd-Jones, H. (1971). The Justice of Zeus. Berkeley: University of California Press.

Mastronarde, D. (2010). The Art of Euripidean Stagecraft. Berkeley: University of California Press.

Rehm, R. (2003). Greek Tragic Theatre. London: Routledge.

Scodel, R. (2010). An Introduction to Greek Tragedy. Cambridge: Cambridge University Press.

Segal, Charles. (1999). Tragedy and Civilization: An Interpretation of Sophocles. Norman: University of Oklahoma Press.

Taplin, Oliver. (1978). Greek Tragedy in Action. London: Routledge.

Winnington-Ingram, R. P. (1980). Sophocles: An Interpretation. Cambridge: Cambridge University Press.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. άγγελος [αγγελιαφόρος]. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/άγγελος-[αγγελιαφόρος]

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «άγγελος [αγγελιαφόρος]». Ανακτήθηκε 14 August 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/άγγελος-[αγγελιαφόρος].

MLA

«άγγελος [αγγελιαφόρος]». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 14 August 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/άγγελος-[αγγελιαφόρος].

1733