Thymele Logo
Search

θυριδοσκόπιο [ουσ. ουδ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Μέσο οπτικής ψυχαγωγίας και είδος επιτελεστικής πρακτικής που βασίζεται στη θέαση εικόνων, αντικειμένων ή δράσεων μέσα από μια μικρή οπή ή μεγεθυντικό φακό, εστιάζοντας στην πρόκληση της περιέργειας και στη δημιουργία χωρικής ψευδαίσθησης.

Ανάπτυξη

Το θυριδοσκόπιο έχει τις ρίζες του στην Αναγέννηση και στη διεγερμένη περιέργεια για την παρατήρηση και την αναπαραγωγή της ορατής πραγματικότητας. Ήδη από τον 15ο αιώνα, θεωρητικοί όπως ο Leon Battista Alberti [Λέων Μπαττίστα Αλμπέρτι] επινόησαν συσκευές για την προβολή εικόνων που ακολουθούσαν τους κανόνες της προοπτικής. Κατά τον 17ο και 18ο αιώνα, τα «μαγικά κουτιά» αποτέλεσαν βασικό στοιχείο των «ερμαρίων παραδοξοτήτων» [cabinets of curiosities] και συνδέθηκαν με την «κατοπτρική μαγεία». Μέσω της χρήσης γωνιακών κατόπτρων και φακών, μικροσκοπικές σκηνές με μαριονέτες ή ζωγραφισμένες φιγούρες «εικονοποιούνταν», δημιουργώντας την ψευδαίσθηση ενός τρισδιάστατου κόσμου που υπερέβαινε τα όρια του κλειστού κουτιού.


Τον 18ο αιώνα, το είδος μετατράπηκε σε δημοφιλές λαϊκό αξιοθέατο. Οι περιοδεύοντες διασκεδαστές, συχνά γνωστοί στην Ευρώπη ως Savoyards [Σαβογιάρδοι], μετέφεραν τα θυριδοσκόπια στην πλάτη τους σε πανηγύρια και πλατείες. Στην Ιταλία, η συσκευή ονομάστηκε Il Mondo Nuovo [Ο Νέος Κόσμος], καθώς προσέφερε στους θεατές και τις θεάτριες τη δυνατότητα να δουν απόψεις μακρινών χωρών, ιστορικά γεγονότα, όπως οι δημόσιες θανατικές εκτελέσεις της Γαλλικής Επανάστασης, ή μυθολογικές σκηνές. Ο ρόλος του διασκεδαστή ήταν καθοριστικός: χρησιμοποιώντας τραγούδια ή όργανα όπως η τρομπέτα και το οργανέτο [hurdy-gurdy], λειτουργούσε ως κράχτης και αφηγητής, συγχρονίζοντας τον ρυθμό της αφήγησής του με την αλλαγή των εικόνων στο εσωτερικό της συσκευής. Η επιτυχία της επιτέλεσης βασιζόταν στην οικονομική συναλλαγή για την ικανοποίηση της περιέργειας: η πρόσβαση στον «νέο κόσμο» επιτρεπόταν μόνο μετά την καταβολή αντιτίμου.


Κατά τον 19ο αιώνα, το θυριδοσκόπιο εξελίχθηκε μέσω της εισαγωγής μηχανικών συσκευών που προοιωνίζονταν τη γέννηση του κινηματογράφου. Συσκευές όπως το κινητοσκόπιο [Kinetoscope] του Thomas Edison [Θωμάς Έντισον] και το μουτοσκόπιο [Mutoscope] επέτρεψαν τη θέαση κινούμενων εικόνων από έναν μόνο θεατή / μία μόνο θεάτρια τη φορά. Αυτή η μετάβαση σηματοδότησε μια αλλαγή στην κοινωνική εμπειρία: από το συλλογικό τελετουργικό του δρόμου, η θέαση έγινε μια ιδιωτική πράξη, όπου ο χρήστης ένιωθε «μόνος μαζί» με άλλους σε στοές ψυχαγωγίας [penny arcades]. Σταδιακά, το περιεχόμενο αυτών των συσκευών άρχισε να ερωτικοποιείται, οδηγώντας στην επικράτηση της σύγχρονης έννοιας του πηπ-σόου με την έννοια του κρυπτοθεάματος ως χώρου προβολής πορνογραφικού υλικού σε ατομικούς θαλάμους.


Παράλληλα με την εμπορική του χρήση, το θυριδοσκόπιο επηρέασε τη μοντέρνα τέχνη και τη σκηνοθεσία. Το 1942, ο αρχιτέκτονας Frederick Kiesler [Φρέντερικ Κήσλερ] σχεδίασε την γκαλερί «Art of This Century» για την Peggy Guggenheim [Πέγκυ Γκούγκενχαϊμ], ενσωματώνοντας έργα σε θυριδοσκόπια για να προκαλέσει τη συμμετοχή του κοινού μέσω της πράξης του κρυφοκοιτάγματος. Στη σύγχρονη τέχνη της επιτέλεσης και στις σαδομαζοχιστικές πρακτικές, το θυριδοσκόπιο ως μέσον και η θυριδοσκοπία ως επιτελεστική πρακτική χρησιμοποιείται συχνά για να σχολιάσει τη σχέση εξουσίας μεταξύ παρατηρητή/παρατηρήτριας και παρατηρούμενου/παρατηρούμενης, τη φιλοπερίεργη φύση του βλέμματος και τα όρια μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου χώρου. Το είδος παραμένει μια ισχυρή μεταφορά για την ανθρώπινη επιθυμία να διεισδύσει σε απαγορευμένους ή άγνωστους κόσμους, καθιστώντας την οπή το οριακό σημείο μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας.

Εναλλακτικές Εκδοχές

θέαμα θυριδοσκοπίας
Αγγλικά
peep show
Γαλλικά
optique, la / boîte à vues d'optique, la / peep-show, le
Γερμανικά
Guckkasten, der / Peepshow, die
Ιταλικά
mondo nuovo, il / camera ottica, la

Συνώνυμα

διά οπής θέαμα, σόου κλειδαρότρυπας, κρυπτοθεάμα

Σχετικοί όροι

νούμερο, γυμνό, σόου, βλέμμα, μαγικός φανός, μαριονέτα, διασκεδαστής / διασκεδάστρια,

Μη προτεινόμενοι όροι

πηπ-σόου, πιπ-σόου

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

Peep shows and other forms of commercialized sexual displays are a major way we as a culture sanction —and control— the act of watching.


«Τα θεάματα θυριδοσκοπίας / κρυπτοθεάματα και άλλες μορφές εμπορευματοποιημένων σεξουαλικών επιδείξεων συνιστούν έναν κύριο τρόπο με τον οποίο εμείς, ως πολιτισμός, επιτρέπουμε —και ταυτόχρονα ελέγχουμε— την πράξη της θέασης.»

Το απόσπασμα αναφέρεται στη λειτουργία του θεάματος θυριδοσκοπίας / κρυπτοθεάματος ως μηχανισμού ρύθμισης της ανθρώπινης επιθυμίας για θέαση. Επισημαίνεται ότι η εμπορευματοποίηση τέτοιων προβολών δεν αποτελεί απλώς μια μορφή διασκέδασης, αλλά συνιστά μια θεσμοθετημένη διαδικασία με την οποία ο πολιτισμός νομιμοποιεί και ταυτόχρονα πλαισιώνει (περιορίζει) την πράξη της θέασης. Με αυτόν τον τρόπο, το βλέμμα μετατρέπεται από μια αυθόρμητη παρόρμηση σε μια ελεγχόμενη κοινωνική συνθήκη, αναδεικνύοντας τη σχέση εξουσίας που διέπει τις επιτελεστικές πρακτικές της σύγχρονης κουλτούρας.

Krammer-Bussel, R. (ed. 2009). Peep Show. Erotic tales of voyeurs and exhibitionists. San Francisco: Cleis Press, σ. 5.

Quote Icon

Michael Todd’s Peep Show opened in June, days after the Korean War began, and offered soldiers and tourists “girly, womanly, female, feminine dames.” [...] It updated the formula of “tall dames and low comedy” for the cool fifties by combining parody of striptease with nostalgia for the Jazz Age. The revue’s title number drew its inspiration from pinup magazines. An aquamarine tarp with forty-eight holes and a giant rhinestone keyhole allowed the audience to “peep” through to see hordes of women cavorting in a giant bubble bath. “Violins from Nowhere” began with a parade of women weaving around the stage playing string instruments. But then a nude male violinist —perhaps the first onstage male nude— appeared upstage behind the scrim. Peep Show starred Lili Christine in several numbers [...] The tall, blonde New Orleans stripper brought “animality” to Todd’s show. She had already become infamous for the umbrella number — a version of the fan dance in which she entered nude and opened and closed a lace umbrella. Variety would later review her as “having feline grace.” Another newspaper described her as though she were a tiger: “Miss Christine holds nothing back. Everything moves. And her control is amazing.”


«Το θέαμα με τίτλο Peep Show του Michael Todd [Μάικλ Τοντ] έκανε πρεμιέρα τον Ιούνιο, λίγες ημέρες μετά την έναρξη του Πολέμου της Κορέας, προσφέροντας σε στρατιώτες και τουρίστες θηλυκές υπάρξεις για κάθε γούστο. [...] Το έργο επικαιροποιούσε τη συνταγή των "εντυπωσιακών γυναικών και της λαϊκής κωμωδίας" για τη δεκαετία του 1950, συνδυάζοντας την παρωδία του στριπτήζ με τη νοσταλγία για την εποχή της τζαζ [Jazz Age]. Το ομώνυμο νούμερο της επιθεώρησης αντλούσε την έμπνευσή του από τα περιοδικά τύπου πιν-απ. Ένας γαλαζοπράσινος μουσαμάς με σαράντα οκτώ οπές και μια γιγαντιαία κλειδαρότρυπα διακοσμημένη με στρας επέτρεπε στο κοινό να «κρυφοκοιτάξει» (peep) πλήθη γυναικών που διασκέδαζαν σε ένα υπερμέγεθες αφρόλουτρο. Το νούμερο «Violins from Nowhere» [Βιολιά από το πουθενά] ξεκινούσε με μια παρέλαση γυναικών που περιφέρονταν στη σκηνή παίζοντας έγχορδα όργανα· στη συνέχεια, ένας γυμνός άνδρας βιολιστής (ενδεχομένως ο πρώτος άνδρας που εμφανίστηκε γυμνός επί σκηνής) παρουσιάστηκε στο βάθος, πίσω από το τούλι. Στο Peep Show πρωταγωνιστούσε η Lili Christine [Λίλι Κριστίν] σε διάφορα νούμερα [...]. Η πανύψηλη, ξανθή αρτίστα από τη Νέα Ορλεάνη προσέδωσε μια αίσθηση "ζωώδους ενέργειας" στο θέαμα του Todd. Είχε ήδη γίνει πασίγνωστη για το νούμερο με την ομπρέλα (μια παραλλαγή του χορού με βεντάλιες) κατά το οποίο εισερχόταν γυμνή στη σκηνή ανοιγοκλείνοντας μια δαντελένια ομπρέλα. Το περιοδικό Variety περιέγραψε αργότερα την ερμηνεία της ως διακρινόμενη από "αιλουροειδή χάρη", ενώ άλλη εφημερίδα την παρομοίασε με τίγρη, σημειώνοντας: "Η δεσποινίς Christine δεν αφήνει τίποτα ακάλυπτο. Το κορμί της είναι όλο κίνηση, τρέμουλο και ένταση, τα πάντα πάλλονται, τα πάντα δονούνται. Κι όμως, δαμάζει κάθε λίκνισμα με εκπληκτική δεξιοτεχνία.".»

Το απόσπασμα περιγράφει την επιθεώρηση Peep Show του Michael Todd [Μάικλ Τοντ] (1950), αναδεικνύοντας τον τρόπο με τον οποίο η παραστασιακή πρακτική του «κρυφοκοιτάγματος» μεταφέρθηκε από τη μικρή κλίμακα του κουτιού στη μεγάλη θεατρική σκηνή. Μέσω της χρήσης σκηνογραφικών τεχνασμάτων, όπως ο διάτρητος μουσαμάς και η γιγαντιαία κλειδαρότρυπα, η παράσταση μετέτρεψε το κοινό σε έναν συλλογικό παρατηρητή (peeper), ερωτικοποιώντας το θέαμα και συνδυάζοντας την αισθητική των περιοδικών pinup με την παράδοση του βωντβίλ και του στριπτίζ. Το σχόλιο υπογραμμίζει την εξέλιξη του θυριδοσκοπίου σε κρυπτοθέαμα, δηλαδή σε ένα σύνθετο ψυχαγωγικό και αισθησιακό προϊόν της μαζικής κουλτούρας των μέσων του 20ού αιώνα.

Shteir, R. (2004). Striptease: The untold history of the girlie show. Oxford: Oxford University Press, σ. 265.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Το μουσικό βίντεο για το τραγούδι «Open Your Heart» (1986) της Madonna [Μαντόννα], σε…

Η VALIE EXPORT [Βάλι Έξπορτ] στην επιτέλεση του εμβληματικού έργου της Tapp- und Tastkino [Κινηματογράφος…

Το μουσικό βίντεο για το τραγούδι «Peek-A-Boo», το οποίο περιλαμβάνεται στο άλμπουμ Peepshow (1988) των

Μια σύγχρονη καλλιτεχνική πρόταση που αναβιώνει την παράδοση του θυριδοσκοπίου στον 21ο αιώνα, υιοθετώντας μια…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Απεικόνιση από το περιοδικό Harper’s Monthly Magazine (Οκτώβριος 1854), η οποία καταγράφει την παρουσία περιοδεύοντων…

Στιγμιότυπο από αμερικανικό πανηγύρι [carnival] της δεκαετίας του 1940, στο οποίο ένα αγόρι παρακολουθεί ένα…

Η εξωτερική όψη του κλαμπ The Lusty Lady στο Σαν Φρανσίσκο το 2007. Ο συγκεκριμένος…

Χαρακτικό του 1799, βασισμένο σε σχέδιο του Pu-Qua από την Καντόνα [Canton] και χαραγμένο από…

βασική

Altick, R. D. (1978). The shows of London. The Belknap Press of Harvard University Press. Cambridge, Massachusetts and London.

Bernardi, S. (2020). L'avventura del cinematografo: Storia di un'arte e di un linguaggio. Marsilio. Venezia.

Chanan, M. (2005). The dream that kicks: The prehistory and early years of cinema in Britain (2η έκδ.). Taylor & Francis e-Library.

Huhtamo, E. (2004). The Pleasures of the Peephole: An Archaelogical Exploration of Peep Media. Στο Kluitenberg, E. (Επιμ.). (2006). The book of imaginery media: Excavating the dream of the ultimate communication medium. NAi Publishers.

Huhtamo, E. (2011). Natural Magic: A Short Cultural history of moving images. Στο Guynn, W. (Επιμ.) The Routledge Companion to film history. Routledge.

Huhtamo, E. (2013). Illusions in motion: Media archaeology of the moving panorama and related spectacles. The MIT Press.

Korbel, B. (2016). Peep Shows on Display: Mounting Paper Theatres for Exhibitions. De Gruyter.

Mannoni, L. (2000). The great art of light and shadow: Archaeology of the cinema (R. Crangle, Trans. & Ed.). University of Exeter Press.

McNamara, R. R. (1995). Dramaturgy and the social organization of peep shows. In R. R. McNamara (Ed.), Sex, scams, street life: The sociology of New York City’s Times Square (pp. 57–66). Praeger Publishers.

Nasaw, D. (1999). Going out: The rise and fall of public amusements. Harvard University Press.

Plunkett, J. (2015). Peepshows for All: Performing Words and the Travelling Showman. De Grutyer, 63(1). σσ. 7-30.

συμπληρωματική

Krammer-Bussel, R. (ed. 2009). Peep Show. Erotic tales of voyeurs and exhibitionists. San Francisco: Cleis Press.

McNair, B. (2005). Η κουλτούρα του στριπτίζ. Σεξ, μέσα ενημέρωσης και ο εκδημοκρατισμός της επιθυμίας. Αθήνα: Σαββάλας.

Shteir, R. (2004). Striptease: The untold history of the girlie show. Oxford: Oxford University Press

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. θυριδοσκόπιο. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/θυριδοσκόπιο

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «θυριδοσκόπιο». Ανακτήθηκε 14 August 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/θυριδοσκόπιο.

MLA

«θυριδοσκόπιο». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 14 August 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/θυριδοσκόπιο.

1733