Thymele Logo
Search

φαντασμαγορία [υπερθέαμα] [ουσ. θηλ.]

Articles Icon 4
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Είδος εντυπωσιακού καλλιτεχνικού θεάματος που χαρακτηρίζεται από τη διαδοχή ή εναλλαγή ψευδαισθητικών, φανταστικών ή οπτασιακών εικόνων, οι οποίες δημιουργούν ονειρώδη ατμόσφαιρα. Συχνά συνοδεύεται από έντονα ή πληθωρικά σκηνικά στοιχεία που ασκούν ισχυρή αισθητηριακή επίδραση στο κοινό. Κατ’ επέκταση, δηλώνει και το αντίστοιχο δραματικό είδος, δηλαδή το κείμενο που ενσωματώνει τα παραπάνω χαρακτηριστικά και προορίζεται συνήθως για σκηνική παρουσίαση.

Ανάπτυξη

Ο νεολογισμός φαντασμαγορία, που εμφανίστηκε στα τέλη του 18ου αιώνα, απέκτησε σταδιακά ευρύτερη σημασία και, από το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, εντάχθηκε στη σφαίρα της φαντασίας. Έπαψε να δηλώνει ένα εξωτερικό θέαμα φαντασμάτων και άρχισε να αναφέρεται σε ένα εσωτερικό, υποκειμενικό και συχνά παραισθησιογόνο «θέατρο του νου». Η μεταφορική αυτή χρήση κατέστη έκτοτε κοινός τόπος αισθητικών και θεωρητικών αναζητήσεων.


Ιδιαίτερα σημαντική υπήρξε η επίδραση της φαντασμαγορίας στη διαμόρφωση της όπερας του 19ου αιώνα, ιδίως της γκραντ-οπερά, ως πεδίου οπτικών ψευδαισθήσεων και έντονων πολυαισθητηριακών εμπειριών. Χαρακτηριστική είναι και η σύνδεση του όρου από τον Theodor W. Adorno [Τέοντορ Β. Αντόρνο] (Versuch über Wagner [Δοκίμιο για τον Βάγκνερ], 1952) με την αισθητική και τα έργα του Richard Wagner [Ρίχαρντ Βάγκνερ], σε διάλογο με την έννοια της φαντασμαγορίας που ανέπτυξε ο Walter Benjamin [Βάλτερ Μπένγιαμιν] στο Das Passagen-Werk [Το έργο για τις στοές, 1927–1940].


Σήμερα, παρά τις αμφισημίες του, ο όρος συνδέεται με μια μοντερνιστική αντίληψη της τέχνης, εκφράζοντας τη διαλεκτική αλήθειας και ψευδαίσθησης και δίνοντας έμφαση στον χειρισμό των αισθήσεων. Από τη δεκαετία του 1960 παρατηρήθηκε ανανεωμένο ενδιαφέρον, με την εμφάνιση πολυμεσικών και υβριδικών έργων, χαρακτηριζόμενων ως «προοδευτικών φαντασμαγοριών». Ενδεικτικά παραδείγματα αποτελούν τα μπαλέτα EJM 1 και EJM 2 (1998) του χορογράφου Frédéric Flamand [Φρεντερίκ Φλαμάν], σε συνεργασία με τους Elizabeth Diller [Ελίζαμπεθ Ντίλλερ] και Ricardo Scofidio [Ρικάρντο Σκοφίντιο], ο κύκλος Fantasmagories technologiques [Τεχνολογικές φαντασμαγορίες] (2002, 2004) του Denis Marleau [Ντενίς Μαρλώ] και η παράσταση Hamlet [Άμλετ] (2006) της σκηνοθέτριας Elizabeth LeCompte [Ελίζαμπεθ Λεκόμπτ]. Στην ίδια γραμμή εντάχθηκε η έκθεση Fantasmagoria Callas [Φαντασμαγορία Κάλλας] (17 Νοεμβρίου 2023 – 16 Σεπτεμβρίου 2024), που παρουσιάστηκε στο Museo Teatrale alla Scala [Θεατρικό Μουσείο της Σκάλας], σε επιμέλεια του Francesco Stocchi [Φραντσέσκο Στόκκι] και σκηνική διαμόρφωση της Margherita Palli [Μαργκερίτα Πάλλι].


Στην Ελλάδα, ο όρος εμφανίστηκε ήδη από τον 19ο αιώνα στη θεατρική γραμματεία και εδραιώθηκε τον 20ό, κυρίως στο ελαφρό μουσικό θέατρο, όπου συνδέθηκε με το υπερθέαμα. Κατά τον Μεσοπόλεμο, το φαντασμαγορικό στοιχείο συγχωνεύθηκε με τη σάτιρα στην επιθεώρηση, συμβάλλοντας στην ακμή της, ενώ εμφανίστηκε και στην οπερέττα. Σημαντική υπήρξε η συμβολή του Ανδρέα Μακέδου και του Αλέξη Αρντάτωφ, ιδίως με την εισαγωγή της φαντασμαγορικής υπερεπιθεώρησης [revue-féerie] που είχε επικρατήσει στο εξωτερικό, μέσω της παράστασης του έργου Σαπουνόφουσκες (1926). Μεταπολεμικά, η φαντασμαγορία κυριάρχησε στην επιθεώρηση, δίνοντας έμφαση στο θέαμα και την κίνηση, ενώ, παρά τον κορεσμό της, δεν εξέλιπε. Αντίθετα, αναβίωσε έντονα από τη δεκαετία του 1990 στην ελληνική τηλεόραση, μέσα από ποικίλα ψυχαγωγικά και διαγωνιστικά σόου, με ευρεία απήχηση.

Αγγλικά
phantasmagoria
Γαλλικά
fantasmagorie, la
Γερμανικά
Phantasmagorie, die
Ιταλικά
fantasmagoria, la

Συνώνυμα

υπερθέαμα, εξτραβαγκάντσα

Σχετικοί όροι

φαντασμαγορία [μεταφυσικές αναπαραστάσεις], ρομαντικό δράμα, ρομαντικό μπαλέτο, λευκό μπαλέτο, ολοτέχνημα, αποθέωση, φανταιζίστας / φανταιζίστα

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Ἀξίζει ν’ ἀναγνωσθῇ ἀπ’ ὅλους ἡ τελευταία δραματικὴ φαντασμαγορία τοῦ κ. Πολ. Δημητρακοπούλου, τὸ μεγαλόπνευστον αὐτὸ Κριτήριον, τὸ ὁποῖον, ἀφοῦ ἐπαίχθη τὸν παρελθόντα Μάρτιον μὲ τόσην ἐπιτυχίαν ἀπὸ τὸν Μυράτ, ἐξεδόθη καὶ εἰς τεῦχος ὑπὸ τοῦ κ. Δημητράκου. Τὸ ἔργον τοῦτο [...] ἀποτελεῖ καὶ μίαν παγκόσμιον, οὕτως εἰπεῖν, θεατρικὴν πρωτοτυπίαν. Δὲν ἔχει, ὡς γνωστόν, παρὰ ἕν μόνον πρόσωπον, τὸ ὁποῖον παίζει εἰς τρεῖς ὁλοκλήρους πράξεις. Τ’ ἄλλα δύο, ὁ Θεὸς καὶ ὁ Διάβολος, εἶνε ἀθέατα καὶ ὁμιλοῦν καὶ αὐτὰ διὰ τοῦ πρωταγωνιστοῦ, ὁ ὁποῖος ἀκροᾶται κάθε τόσον καί, βαθυφώνως, ἐπαναλαμβάνει τὰ ἐρωτήματά των, διὰ ν’ ἀπαντήσῃ ὑψηλοφώνως. Κατὰ τὴν πρώτην παράστασιν τοῦ Κριτηρίου, ἡ ἐντύπωσις τοῦ κοινοῦ εἶνε καταπληκτική.»

Απόσπασμα από δημοσίευμα αθηναϊκής εφημερίδας σχετικά με την παράσταση και τη μετέπειτα εκδοτική κυκλοφορία σε μορφή βιβλίου της δραματικής φαντασμαγορίας με τον τίτλο Το Κριτήριον του Έλληνα θεατρικού συγγραφέα και διανοούμενου Πολύβιου Δημητρακόπουλου. Το συγκεκριμένο έργο, το οποίο αποτέλεσε το «κύκνειο άσμα» του, παραστάθηκε για πρώτη φορά το 1922 στην αθηναϊκή πρωτεύουσα, με την παρουσία σε αυτό μονάχα ενός ηθοποιού, του Μήτσου Μυράτ.

«Τὸ Κριτήριον». (1922, Απρίλιος 23). Αθήναι, 11/185, σ. 1.

Quote Icon

«Ὁ Ὄμπερον δὲν εἶναι καθαυτὸ μιὰ ὄπερα, εἶναι μιὰ σκηνικὴ μουσική, δηλαδὴ μιὰ μουσικὴ ποὺ συνοδεύει τὸ θεατρικὸ ἔργο, ἕνα ἔργο τοῦ Ἄγγλου ποιητῆ Τζαίημς Ρόμπσον [sic] Πλανσέ [...]. Ἡ ρομαντικὴ μεγαλοφυΐα τοῦ Βέμπερ μᾶς ὁδηγεῖ κι’ αὐτὴ τὴ φορὰ στὸν φανταστικὸ κόσμο καὶ ἤδη ἡ Εἰσαγωγή, ἀπὸ τὶς πρῶτες της νότες, μᾶς μαγεύει καὶ μᾶς συνεπαίρνει. Εἶναι μιὰ μουσικὴ φαντασμαγορία, εἶναι μιὰ ἀπ’ τὶς τέλειες ἐκεῖνες δημιουργίες ποὺ προκαλοῦν τὸν θαυμασμὸ καὶ βάζουν τοὺς μεταγενέστερους καλλιτέχνες στὸν πειρασμὸ νὰ δοκιμάσουν ν’ ἀκολουθήσουν τὰ ἴχνη της. Καὶ πρῶτος εἶναι ὁ Βάγκνερ ποὺ τ’ ἀκολούθησε. Τρεῖς νότες μονάχα στὴν ἀρχὴ τῆς Εἰσαγωγῆς, τρεῖς νότες ὅλο μυστήριο μᾶς μπάζουν ἀμέσως στὸν φανταστικὸ κόσμο: τὸ κόρνο, τὸ μαγικὸ κόρνο τοῦ Ὄμπερον, τοῦ βασιληᾶ [sic] τῶν πνευμάτων, μᾶς καλεῖ [...].»

Άρθρο της μουσικοκριτικού Αλεξάνδρας Λαλαούνη σε γυναικείο περιοδικό με θέμα τη γερμανική όπερα, το οποίο περιλαμβάνει αναφορά στη ρομαντική, με φαντασμαγορικό χαρακτήρα, όπερα Oberon [Όμπερον, 1825-1826] των Carl Maria von Weber [Καρλ Μαρία φον Βέμπερ] και James Robinson Planché [Τζέιμς Ρόμπινσον Πλανσέ].

Λαλαούνη, Α. (1961, Φεβρουάριος 1–14). Ἡ γερμανικὴ ὄπερα. Γυναίκα, 288, σσ. 6–8. Βλ. σ. 8.

Quote Icon

«Σήμερον ἡ σατιρικὴ φαντασμαγορία, τὸ πολύκροτον ἔργον τοῦ Σακελλαρίδη, τὸ ὁποῖον ἐν Ἀθήναις παρήλασαν καὶ εἶδον 1.000.000.000 θεαταί, Σατανερί, εἰς δύο μεγάλα μέρη μετὰ προλόγου.»

Θεατρική είδηση σχετικά με το μεσοπολεμικό ανέβασμα της επιτυχημένης φαντασμαγορικής οπερέττας Σατανερί του Έλληνα συνθέτη Θεόφραστου Σακελλαρίδη στη Θεσσαλονίκη, δημοσιευμένη σε εγχώρια τοπική εφημερίδα της εποχής.

Θεατρικά. Θέατρον «Μ. Ἀλέξανδρος». Ὀπερέττα Οἰκονόμου. (1931, Αύγουστος 7). Μακεδονία, 6.848, σ. 2. efimeris.nlg.gr...

Quote Icon

«Ἡ κωμικοτραγικὴ φαντασμαγορία Ὁ Ἄσωτος τοῦ αὐστριακοῦ [sic] ποιητοῦ Φερδινάνδου Ράϊμουνδ [sic], τὴν ὁποίαν μᾶς δίδει αὔριον τὸ "Βασιλικὸ", εἶνε [sic] ἀπὸ τὰ ὡραιότερα λαϊκὰ θεάματα ποῦ εἴδαμε εἰς τὰς Ἀθήνας. Δὲν εἶνε [sic] μόνον ὡς θέαμα ὡραῖον ἔργον, ἀλλὰ καὶ ὡς δραματικὴ περιπέτεια θεωρεῖται ἀπὸ τὰς καλλιτέρας ἐπιτυχίας τοῦ βιεννέζου ποιητοῦ [...]. Ὅ,τι ὅμως ἀποτελεῖ ἕνα ἀπὸ τὰ μεγαλήτερα θέλγητρα τῆς παραστάσεως τοῦ Ἀσώτου, παρὰ τὴν κυρίαν ὑπόθεσιν καὶ τὰς ἀλλεπαλλήλους φαντασμαγορικὰς μεταλλαγὰς τῆς σκηνῆς, εἶνε ἡ ὅλη ἐξέλιξις τοῦ ἔργου μὲ τὰ διάφορα φαιδρὰ ἐπεισόδιά του καὶ τὰ κωμικά του πρόσωπα. [...]. Ὅσον δὲ ἀφορᾷ τὴν θεαματικὴν ἐπιβολὴν καὶ τὴν κίνησιν ἐπὶ τῆς σκηνῆς, ὅπου ἐμφανίζονται ὑπὲρ τὰ 40 πρόσωπα (εἰς τὴ Γερμανίαν ἐμφανίζονται ἐπὶ τῆς σκηνῆς ὑπὲρ τὰ 100), Ὁ Ἄσωτος θὰ εἶνε [sic] ἕνα πρωτοφανὲς θέαμα δεκαπλασίως ἐπιβλητικώτερον (εἴπαμε, ἀπὸ ἔποψιν θεάματος σκηνικοῦ) τοῦ Ὀνείρου τῆς καλοκαιρινῆς νύχτας.»

Θεατρικό σημείωμα παλαιάς εφημερίδας με επίκεντρο την υπόθεση της κωμικοτραγικής φαντασμαγορίας Ο Άσωτος (Der Verschwender, 1834) του Αυστριακού θεατρικού συγγραφέα και ηθοποιού Ferdinand Raimund [Φέρντιναντ Ράιμουντ], εν όψει του ανεβάσματός της στην αθηναϊκή σκηνή στις αρχές του 20ού αιώνα.

Ὁ καθημερινός. (1903, Φεβρουάριος 22). Βασιλικὸν Θέατρον. Ὁ Ἄσωτος. Ἡ κωμικοτραγικὴ φαντασμαγορία τοῦ Φερδ. Ράϊμουνδ [sic]. Ἡ ὑπόθεσις τοῦ ἔργου. Σκριπ, 7/2702, σ. 1. efimeris.nlg.gr/ns/pdfwin.asp?c=123&dc=22&db=2&da=1903

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Η ταινία κινουμένων σχεδίων Fantasmagorie [Φαντασμαγορία] του Émile Cohl [Εμίλ Κολ], από…

Αποσπάσματα από το Les Aveugles [Οι τυφλοί] του Maurice Maeterlinck [Μωρίς Μαίτερλινκ],…

Προωθητικό βίντεο της Fantasmagoria [Φαντασμαγορία] του σκηνοθέτη και σκηνογράφου Philippe Quesne [Φιλίπ Κεν]

Προωθητικό βίντεο της έκθεσης Fantasmagoria Callas [Φαντασμαγορία Κάλλας], σε επιμέλεια του Francesco Stocchi…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Edgar Degas [Εντγκάρ Ντεγκά], Le Ballet de Robert le Diable [Το μπαλέτο από…

Απεικόνιση παράστασης του Das Rheingold [Ο χρυσός του Ρήνου] του Richard Wagner [Ρίχαρντ…

Salvador Dalí [Σαλβαντόρ Νταλί], Phantasmagoria [Φαντασμαγορία], π. 1930, ελαιογραφία σε ξύλο. Ο…

Σκηνή από το Le Voyage dans la Lune [Το ταξίδι στη Σελήνη, 1875]…

βασική

Adorno, T. W. (1952). Versuch über Wagner. Berlin & Frankfurt am Main: Suhrkamp.

Benjamin, W. (1982). Das Passagen-Werk (R. Tiedemann, Επιμ.). Frankfurt am Main: Suhrkamp.

Castle, T. (1995). The female thermometer: Eighteenth-century culture and the invention of the uncanny (σσ. 140–167). New York, NY: Oxford University Press. doi.org...

Cruz, G. (2020). Grand illusion: Phantasmagoria in nineteenth-century opera. New York, NY: Oxford University Press.

Elcott, N. M. (2020). The phantasmagoric dispositif: An assembly of bodies and images in real time and space. Στο S. Ø. Sæther & S. T. Bull (Επιμ.), Screen space reconfigured (σσ. 283–315). Amsterdam: Amsterdam University Press. doi.org...

Grau, O. (2007). Remember the phantasmagoria! Illusion politics of the eighteenth century and its multimedia afterlife. Στο O. Grau (Επιμ.), MediaArtHistories (σσ. 137–161). Cambridge, MA: The MIT Press.

Gunning, T. (2005, 29 Σεπτεμβρίου – 1 Οκτωβρίου). Illusions past and future: The phantasmagoria and its specters [Παρουσίαση συνεδρίου]. Refresh! First International Conference on the Histories of Art, Science and Technology, Banff New Media Institute, Banff. www.mediaarthistory.org...

Spence, C. (2022). The phantasmagoria: From ghostly apparitions to multisensory fairground entertainment. Frontiers in Communication, 7, 894078. doi.org...

Θεατρικά. Θέατρον «Μ. Ἀλέξανδρος». Ὀπερέττα Οἰκονόμου. (1931, 7 Αυγούστου). Μακεδονία, 6848, σ. 2. efimeris.nlg.gr...

Ὁ καθημερινός. (1903, 22 Φεβρουαρίου). Βασιλικὸν Θέατρον. Ὁ Ἄσωτος. Ἡ κωμικοτραγικὴ φαντασμαγορία τοῦ Φερδ. Ράϊμουνδ. Ἡ ὑπόθεσις τοῦ ἔργου. Σκρίπ, 7/2702, σ. 1. efimeris.nlg.gr...

Τὸ Κριτήριον. (1922, 23 Απριλίου). Ἀθῆναι, 11/185, σ. 1.

Λαλαούνη, Α. (1961, 1–14 Φεβρουαρίου). Ἡ γερμανικὴ ὄπερα. Γυναῖκα, 288, σσ. 6–8.

συμπληρωματική

Fantasmagoria Callas. (χ.χ.). Museo Teatrale alla Scala. www.museoscala.org...

Manuel, P. (2011). Olhos nos olhos: O teatro sem actores de Fantasmagories Technologiques. Στο Imagens de uma ausência: Modos de (re)conhecimento do teatro através da imagem. Actas do Colóquio Internacional, 2.º Encontro OPSIS – Base Iconográfica de Teatro em Portugal (σσ. 183–192). Lisboa: Colibri & Centro de Estudos de Teatro da Faculdade de Letras da Universidade de Lisboa.

Palma, M. (2023). Five artists for Maria Callas (A. Ahern, Μετ.). La Scala Magazine. Teatro alla Scala. www.teatroallascala.org...

Βασιλάκου, Χ. (2002). Ελληνική βιβλιογραφία μονόπρακτων έργων του 19ου αιώνα: Α΄ συμβολή. Παράβασις, 4, σσ. 87–219.

Γεωργακάκη, Κ. (2005). Από τη «διονυσιακή» Λίντα Άλμα στην «αγαλματώδη» Χρυσούλα Ζώκα: Το μπαλέτο στην αθηναϊκή επιθεώρηση στη δεκαετία του 1950. Παράβασις, 6/1, σσ. 57–94.

Σειραγάκης, Μ. (2009). Το ελαφρό μουσικό θέατρο στη μεσοπολεμική Αθήνα (Τόμ. 1). Αθήνα: Καστανιώτης.

Τάντου, Ό. (2020, 27 Απριλίου). Ant1: 30 χρόνια show – Εσείς πόσα θυμάστε; Dnews. www.dnews.gr...

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. φαντασμαγορία [υπερθέαμα]. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/φαντασμαγορία-[υπερθέαμα]

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «φαντασμαγορία [υπερθέαμα]». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/φαντασμαγορία-[υπερθέαμα].

MLA

«φαντασμαγορία [υπερθέαμα]». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/φαντασμαγορία-[υπερθέαμα].

1388