φαντασμαγορία [μεταφυσικές αναπαραστάσεις] [ουσ. θηλ.]

Ο γαλλικής καταγωγής όρος φαντασμαγορία [fantasmagorie] αποτελεί συμφυρμό των λέξεων "fantasme" [φάντασμα] και "allégorie" [αλληγορία] και δηλώνει την πλασματική, αλληγορική αναπαράσταση. Σύμφωνα με μια άλλη, λιγότερο πιθανή, ετυμολογική εκδοχή, προέρχεται από τη σύνθεση των αρχαιοελληνικών λέξεων «φάντασμα» και «αγορεύω», υποδηλώνοντας τη συγκέντρωση ή την επίκληση φαντασμάτων.

Η χρήση του όρου καθίσταται εμφανής στα τέλη του 18ου αιώνα και στις αρχές του 19ου αιώνα στην Ευρώπη, συνδεόμενη με την ανάπτυξη ενός μακάβριου, οιονεί νεκρομαντικού, θεάτρου, εμπνευσμένου από τελετές επίκλησης πνευμάτων [séances]. Το θέαμα συνίστατο στην έντεχνη προβολή άυλων, τρομακτικών ή μεταφυσικών μορφών (φαντάσματα, πνεύματα, σκελετοί, μορφές διάσημων νεκρών κ.ά.), αντλημένων κυρίως από τη γοτθική λογοτεχνία, σε κάποια επιφάνεια (π.χ. τοίχος, καπνός, αόρατη ημιδιάφανη οθόνη). Η ψευδαίσθηση επιτυγχανόταν μέσω αθέατων για το κοινό τεχνολογικών μέσων, όπως ο «μαγικός φανός» [lanterna/laterna magica] και αργότερα το «φαντασκόπιο» [fantascope], σε συνδυασμό με ηχητικά εφέ και άλλα αισθητηριακά ερεθίσματα. Στην ενίσχυση της υποβλητικής ατμόσφαιρας συνέβαλλαν η συσκότιση, ο μυστηριώδης διάκοσμος και η χρήση της γυάλινης αρμόνικας, ενός μουσικού οργάνου που παρήγαγε μια χαρακτηριστική απόκοσμη και ουράνια μελωδία.

Πρόδρομος της φαντασμαγορίας υπήρξε ο Johann Georg Schröpfer [Γιόχαν Γκέοργκ Σρέπφερ], ενώ κύριοι εισηγητές της θεωρούνται ο επίσης νεκρομάντης Paul de Philipsthal [Πωλ ντε Φιλιπστάλ] και ο εφευρέτης, μάγος και φυσικός Étienne-Gaspard Robert/Robertson [Ετιέν-Γκασπάρ Ρομπέρ/Ρόμπερτσον]. Ο τελευταίος παρουσίασε το θέαμα για πρώτη φορά το 1798 στην εγκαταλελειμμένη Μονή των Καπουτσίνων στο Παρίσι και το ανέπτυξε σε μια σύνθετη μορφή εμβυθιστικής παράστασης, με μεγάλη απήχηση. Η φαντασμαγορία διαδόθηκε ευρέως στην Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική, αλλά κατά τον 19ο αιώνα το ενδιαφέρον για αυτήν άρχισε να φθίνει, χωρίς ωστόσο να χαθεί πλήρως η σύνδεσή της με το υπερφυσικό.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη φαντασμαγορία επέδειξε ο Johann Wolfgang von Goethe [Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε], ιδίως ως προς την ένταξή της στον Faust ΙΙ [Φάουστ, Μέρος Δεύτερο ή Φάουστ ΙΙ]. Σημαντική υπήρξε επίσης η επίδρασή της στη ρομαντική και συμβολιστική δραματουργία, καθώς και στην εξέλιξη των σκηνικών τεχνολογιών ψευδαίσθησης, όπως αποτυπώνεται χαρακτηριστικά στη βικτωριανή εφεύρεση «Το φάντασμα του Πέπερ» [Pepper’s Ghost].