Thymele Logo
Search

φαντασμαγορία [μεταφυσικές αναπαραστάσεις] [ουσ. θηλ.]

Articles Icon 1
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Είδος ατμοσφαιρικού ψυχαγωγικού θεάματος που αφορά την καλλιτεχνική αναπαράσταση φαντασμάτων ή και απατηλών μεταφυσικών μορφών, μέσω της χρήσης της τεχνολογίας των ψευδαισθήσεων, και αναπτύχθηκε αρχικά στη Γαλλία στα τέλη του 18ου αιώνα, αποκτώντας ιδιαίτερη δημοφιλία στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα.

Ανάπτυξη

Ο γαλλικής καταγωγής όρος φαντασμαγορία [fantasmagorie] αποτελεί συμφυρμό των λέξεων "fantasme" [φάντασμα] και "allégorie" [αλληγορία] και δηλώνει την πλασματική, αλληγορική αναπαράσταση. Σύμφωνα με μια άλλη, λιγότερο πιθανή, ετυμολογική εκδοχή, προέρχεται από τη σύνθεση των αρχαιοελληνικών λέξεων «φάντασμα» και «αγορεύω», υποδηλώνοντας τη συγκέντρωση ή την επίκληση φαντασμάτων.


Η χρήση του όρου κατέστη εμφανής στα τέλη του 18ου αιώνα και στις αρχές του 19ου αιώνα στην Ευρώπη, συνδεόμενη με την ανάπτυξη ενός μακάβριου, οιονεί νεκρομαντικού, θεάτρου, εμπνευσμένου από τελετές επίκλησης πνευμάτων [séances]. Το θέαμα συνίστατο στην έντεχνη προβολή άυλων, τρομακτικών ή μεταφυσικών μορφών (φαντάσματα, πνεύματα, σκελετοί, μορφές διάσημων νεκρών κ.ά.), αντλημένων κυρίως από τη γοτθική λογοτεχνία, σε κάποια επιφάνεια (π.χ. τοίχος, καπνός, αόρατη ημιδιάφανη οθόνη). Η ψευδαίσθηση επιτυγχανόταν μέσω αθέατων για το κοινό τεχνολογικών μέσων, όπως ο «μαγικός φανός» [lanterna/laterna magica] και αργότερα το «φαντασκόπιο» [fantascope], σε συνδυασμό με ηχητικά εφέ και άλλα αισθητηριακά ερεθίσματα. Στην ενίσχυση της υποβλητικής ατμόσφαιρας συνέβαλαν η συσκότιση, ο μυστηριώδης διάκοσμος και η χρήση της γυάλινης αρμόνικας, ενός μουσικού οργάνου που παρήγαγε μια χαρακτηριστική απόκοσμη και ουράνια μελωδία.


Πρόδρομος της φαντασμαγορίας υπήρξε ο νεκρομάντης Johann Georg Schröpfer [Γιόχαν Γκέοργκ Σρέπφερ], ενώ κύριοι εισηγητές της θεωρούνται ο θαυματοποιός Paul de Philipsthal [Πωλ ντε Φιλιπστάλ] και ο εφευρέτης, μάγος και φυσικός Étienne-Gaspard Robert/Robertson [Ετιέν-Γκασπάρ Ρομπέρ/Ρόμπερτσον]. Ο Philipsthal ταυτίζεται κατά πάσα πιθανότητα με τον Paul Philidor [Πωλ Φιλιντόρ], ο οποίος χρησιμοποίησε πρώτος τον όρο φαντασμαγορία στις παραστάσεις του στο Παρίσι το 1792–1793. Ο Robertson παρουσίασε τη δική του φαντασμαγορία στο Παρίσι το 1798 και την ανέπτυξε στην εγκαταλελειμμένη Μονή των Καπουτσίνων σε μια σύνθετη μορφή εμβυθιστικής παράστασης, με μεγάλη απήχηση. Η φαντασμαγορία διαδόθηκε ευρέως στην Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική, αλλά από τα μέσα του 19ου αιώνα το ενδιαφέρον για αυτήν άρχισε να φθίνει, χωρίς ωστόσο να χαθεί πλήρως η σύνδεσή της με το υπερφυσικό.


Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη φαντασμαγορία επέδειξε ο Johann Wolfgang von Goethe [Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε], ιδίως ως προς την ένταξή της στον Faust. Der Tragödie zweiter Teil [Φάουστ. Δεύτερο μέρος της τραγωδίας, 1832]. Σημαντική υπήρξε επίσης η επίδρασή της στη ρομαντική και συμβολιστική δραματουργία, καθώς και στην εξέλιξη των σκηνικών τεχνολογιών ψευδαίσθησης, όπως αποτυπώνεται χαρακτηριστικά στη βικτωριανή τεχνική του φαντάσματος Πέππερ [Pepper's ghost].

Αγγλικά
phantasmagoria
Γαλλικά
fantasmagorie, la
Γερμανικά
Phantasmagorie, die
Ιταλικά
fantasmagoria, la

Σχετικοί όροι

είδωλο, γκραν-γκινιόλ, ολόγραμμα, θέατρο σκιών, μαύρο θέατρο, πανόραμα, εικονική πραγματικότητα

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Goethe χρησιμοποιεί τον όρο "κλασικορομαντικός" για να συνοψίσει τα τεκταινόμενα στην τρίτη πράξη του δεύτερου Φάουστ. Ο συγγραφέας δημοσίευσε αυτοτελώς το 1827 την τρίτη πράξη με τον τίτλο Ελένη, κλασικορομαντική φαντασμαγορία· έκτοτε η πράξη είναι γνωστή και ως Ελένη (Helena-Akt). Στη γλώσσα της εποχής του Goethe η λέξη "κλασικό" παραπέμπει στην αρχαιότητα και η λέξη "ρομαντικό" στη μεσαιωνική εποχή, που είναι η εποχή αναφοράς των Γερμανών ρομαντικών συγγραφέων, ενώ η "φαντασμαγορία" (fantasmagorie) είναι λέξη που δημιουργήθηκε αρχικά στη Γαλλία στα τέλη του 18ου αιώνα για να ονομάσει την τεχνητή προβολή επί της θεατρικής σκηνής οπτασιών (πνευμάτων, φαντασμάτων) μέσω ενός μηχανήματος που είχε κατασκευάσει ο φυσικός Etienne-Gaspard Robertson, εξελίσσοντας τη laterna magica.»

Η ερευνήτρια Αικατερίνη Μητραλέξη εξηγεί ότι ο Johann Wolfgang von Goethe [Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε] δημοσίευσε το 1827 την τρίτη πράξη του δεύτερου Φάουστ ως «κλασικορομαντική φαντασμαγορία». Σύμφωνα με τη μελετήτρια, ο όρος ονόμαζε αρχικά την τεχνητή προβολή οπτασιών στη σκηνή με το μηχάνημα του Étienne-Gaspard Robertson [Ετιέν-Γκασπάρ Ρόμπερτσον]. Ο Goethe τον μετέφερε στη δραματουργία, για να δηλώσει την ονειρική συνύπαρξη της αρχαιότητας και του Μεσαίωνα πάνω στη σκηνή.

Μητραλέξη, Α. (2016). Η Βαϊμάρη στην Αθήνα: Όψεις της πρόσληψης του γερμανικού κλασικισμού στην Ελλάδα του 19ου αιώνα. Στο Ά. Ταμπάκη & Ο. Πολυκανδριώτη (Επιμ.), Ελληνικότητα και ετερότητα: Πολιτισμικές διαμεσολαβήσεις και «εθνικός χαρακτήρας» στον 19ο αιώνα. Πρακτικά συμποσίου (Τόμ. 1, σσ. 323–335). Αθήνα: Τμήμα Θεατρικών Σπουδών ΕΚΠΑ & ΕΙΕ. Βλ. σσ. 327–328, υποσ. 12. www.eens.org...

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Εικονική περιήγηση της συνεπιμελήτριας Candice Runderkamp-Dollé [Καντίς Ρούντερκαμπ-Ντολλέ] στην έκθεση Fantasmagorie. Les lanternes de peur…

Διάλεξη του συγγραφέα Jérôme Prieur [Ζερώμ Πριέρ] στη Cinémathèque française [Γαλλική Ταινιοθήκη] για τον Étienne-Gaspard…

Επίσημο προωθητικό βίντεο του βιντεοπαιχνιδιού τρόμου Phantasmagoria [Φαντασμαγορία], σε σενάριο της Roberta Williams…

Προωθητικό βίντεο του ψυχολογικού δράματος τρόμου Phantasmagoria [Φαντασμαγορία] της θεατρικής συγγραφέως Ντιπίκα Άρβιντ…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Άγνωστος καλλιτέχνης, Ausrufer mit Laterna magica [Τελάλης με μαγικό φανό], 18ος αιώνας, ελαιογραφία.…

Lejeune [Λεζέν], Fantasmagorie de Robertson dans la cour des Capucines en 1797 [Η…

Αναπαράσταση της φαντασμαγορίας του Robertson, χαρακτικό από το L'Optique [Η οπτική] του Fulgence…

Bertrand [Μπερτράν], σκηνική διάταξη του φαντάσματος Πέππερ [Pepper's ghost], 1865. Η τεχνική οπτικής ψευδαίσθησης,…

βασική

Castle, T. (1995). The female thermometer: Eighteenth-century culture and the invention of the uncanny (σσ. 140–167). New York, NY: Oxford University Press. doi.org...

Corcoran, M., & Di Carlo, A. (2022). "Pseudonecromantic specters": Dark media and the technological sublime in eighteenth-century phantasmagoria. Arrêt sur scène / Scene Focus, 11. doi.org...

Grau, O. (2007). Remember the phantasmagoria! Illusion politics of the eighteenth century and its multimedia afterlife. Στο O. Grau (Επιμ.), MediaArtHistories (σσ. 137–161). Cambridge, MA: The MIT Press.

Gunning, T. (2005, 29 Σεπτεμβρίου – 1 Οκτωβρίου). Illusions past and future: The phantasmagoria and its specters [Παρουσίαση συνεδρίου]. Refresh! First International Conference on the Histories of Art, Science and Technology, Banff New Media Institute, Banff. www.mediaarthistory.org...

Spence, C. (2022). The phantasmagoria: From ghostly apparitions to multisensory fairground entertainment. Frontiers in Communication, 7, 894078. doi.org...

Μητραλέξη, Α. (2016). Η Βαϊμάρη στην Αθήνα: Όψεις της πρόσληψης του γερμανικού κλασικισμού στην Ελλάδα του 19ου αιώνα. Στο Ά. Ταμπάκη & Ο. Πολυκανδριώτη (Επιμ.), Ελληνικότητα και ετερότητα: Πολιτισμικές διαμεσολαβήσεις και «εθνικός χαρακτήρας» στον 19ο αιώνα. Πρακτικά συμποσίου (Τόμ. 1, σσ. 323–335). Αθήνα: Τμήμα Θεατρικών Σπουδών ΕΚΠΑ & ΕΙΕ. www.eens.org...

συμπληρωματική

Burdekin, R. (2015). Pepper's ghost at the opera. Theatre Notebook, 69/3, σσ. 152–164.

Charles, M. (2012). Faust on film: Walter Benjamin and the cinematic ontology of Goethe's Faust 2. Radical Philosophy, 172, σσ. 18–29. www.radicalphilosophy.com...

Fantasmagorie. (χ.χ.). Trésor de la langue française informatisé. ATILF, CNRS & Université de Lorraine. www.atilf.fr...

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. φαντασμαγορία [μεταφυσικές αναπαραστάσεις]. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/φαντασμαγορία-[μεταφυσικές-αναπαραστάσεις]

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «φαντασμαγορία [μεταφυσικές αναπαραστάσεις]». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/φαντασμαγορία-[μεταφυσικές-αναπαραστάσεις].

MLA

«φαντασμαγορία [μεταφυσικές αναπαραστάσεις]». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/φαντασμαγορία-[μεταφυσικές-αναπαραστάσεις].

1388