διάλειμμα [ουσ. ουδ.]

Κύριος σκοπός του διαλείμματος είναι η ανάπαυση των ερμηνευτών/ερμηνευτριών και του κοινού, ειδικά σε παραστάσεις μεγάλης διάρκειας, καθώς και η εξυπηρέτηση τεχνικών αναγκών, όπως οι αλλαγές σκηνικού. Ενίοτε εξυπηρετεί και εμπορικούς σκοπούς, όπως προωθητικές δράσεις και πώληση προϊόντων, ενώ διευκολύνει την κοινωνική συναναστροφή. Από δραματουργική άποψη, η λειτουργία του διαλείμματος είναι σύνθετη: άλλοτε υποδηλώνει κατά σύμβασιν τη συνέχιση της δράσης εκτός σκηνής, άλλοτε λειτουργεί ως μέσο επίτασης της αγωνίας του κοινού και άλλοτε ως μέσο διάρρηξης της θεατρικής ψευδαίσθησης. Το διάλειμμα, με τη μορφή που το γνωρίζουμε σήμερα, άρχισε να υιοθετείται ως πρακτική στα μέσα του 19ου αιώνα και καθιερώθηκε τον 20ό αιώνα. Στο πλαίσιο αυτό, ακόμα και έργα που αρχικά δεν προέβλεπαν κάποιας μορφής παύση, όπως το ρεπερτόριο των υπαίθριων ελισαβετιανών θεάτρων, συχνά παρουσιάζονται με διάλειμμα σε επιλεγμένα σημεία, έπειτα από απόφαση του/της σκηνοθέτη/σκηνοθέτριας.

Διαχρονικά, το διάλειμμα δεν ήταν πάντα μια παύση κενή περιεχομένου, αλλά συχνά αποτελούσε αυτόνομο καλλιτεχνικό γεγονός. Κατά την Αναγέννηση, ανάμεσα στις πράξεις των έργων της κλασσικίζουσας δραματουργίας παρεμβάλλονταν φαντασμαγορικά μουσικοχορευτικά θεάματα, τα ιντερμέδια [intermezzi]. Αντίστοιχα, στην Ισπανία του 16ου και 17ου αιώνα, παρουσιάζονταν μονόπρακτα κωμικά έργα, τα εντρεμές [entremés]. Με παρόμοιο τρόπο, ιντερμέδια παρεμβάλλονταν και ανάμεσα στις πράξεις των έργων του κρητικού θεάτρου της Ενετοκρατίας. Τον 18ο αιώνα στην Ιταλία, στα διαλείμματα μιας όπερα σέρια, παρουσιαζόταν μια πλήρης όπερα μπούφα, λειτουργώντας ως δραματική αντίστιξη και συναισθηματική ανάπαυλα για το κοινό.

Σε μη-Δυτικές θεατρικές παραδόσεις, η διαχείριση του διαλείμματος διαφέρει σημαντικά. Στο ιαπωνικό θέατρο Καμπούκι, το διάλειμμα [makuai] μπορεί να έχει πολύ μεγαλύτερη διάρκεια από το συνηθισμένο, επιτρέποντας στο κοινό ακόμα και να γευματίσει. Αντίθετα, στο θέατρο Νο, η κύρια δράση δεν διακόπτεται με συμβατικό διάλειμμα. Κατά τη μετάβαση [nakairi] ανάμεσα στα δύο μέρη του έργου, όσο ο/η πρωταγωνιστής/πρωταγωνίστρια [shite] αλλάζει κοστούμι και μάσκα, ένας/μία ηθοποιός του Κιόγκεν αφηγείται το ιστορικό της υπόθεσης στο ενδιάμεσο ai-kyōgen, ενώ στο παραδοσιακό πρόγραμμα αυτοτελή κωμικά έργα Κιόγκεν παρεμβάλλονται ανάμεσα στα έργα Νο, δημιουργώντας μια ανάλαφρη ατμόσφαιρα.

Στη σύγχρονη σκηνική πρακτική, η αντιμετώπιση του διαλείμματος εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη δραματουργική και αισθητική στρατηγική του/της σκηνοθέτη/σκηνοθέτριας. Ο Bertolt Brecht [Μπέρτολτ Μπρεχτ] αξιοποίησε τη διακοπή της δράσης με τραγούδια, επιγραφές και προβολές, ως μέσο ανοικείωσης, ενθαρρύνοντας τον/τη θεατή/θεάτρια να αναστοχαστεί κριτικά πάνω στη δράση αντί να παρασυρθεί από τη θεατρική ψευδαίσθηση. Αντιθέτως, ο Peter Brook [Πήτερ Μπρουκ] στο Μαχαμπαράτα [Le Mahabharata, 1985], στις ολονύκτιες παραστάσεις του στο λατομείο της Boulbon [Μπουλμπόν], ενέταξε τα διαλείμματα στη συλλογική εμπειρία ενός εννεάωρου θεάματος, ενώ η Ariane Mnouchkine [Αριάν Μνουσκίν] στο Théâtre du Soleil [Θέατρο του Ήλιου] μετέβαλε το διάλειμμα σε κοινό γεύμα ηθοποιών και θεατών, δηλαδή σε τελετουργική πράξη συλλογικής συνύπαρξης. Η κατάργηση του διαλείμματος αποτελεί συχνή επιλογή, κυρίως σε παραστάσεις σύντομης ή μέσης διάρκειας, ώστε να διατηρείται αδιάσπαστη η ροή της δράσης. Παράλληλα, παραγωγές μεγάλης διάρκειας (π.χ. θεατρικοί μαραθώνιοι, κύκλοι έργων, ολονύχτιες παραστάσεις, επιτελέσεις αντοχής) επαναφέρουν τη συλλογική παύση ως αναπόσπαστο μέρος της θεατρικής εμπειρίας.

Στη μουσική ορολογία, το μουσικό διάλειμμα [entr'acte] δηλώνει ορχηστρικό κομμάτι που παρεμβάλλεται ανάμεσα στις πράξεις όπερας ή θεατρικού έργου. Πέρα από τη ζωντανή παράσταση, ο όρος αφορά σήμερα και τη διακοπή κινηματογραφικών ταινιών μεγάλης διάρκειας, καθώς και το διαφημιστικό διάλειμμα σε τηλεόραση και ραδιόφωνο.