Thymele Logo
Search

κουαρτέτο [καλλιτεχνικό έργο] [ουσ. ουδ.]

Articles Icon 1
Videos Icon 12
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Σύνθεση ή αυτοτελές τμήμα μουσικού, μουσικοθεατρικού ή χορευτικού έργου που προορίζεται για τέσσερις φωνές, τέσσερα όργανα ή τέσσερις χορευτές / χορεύτριες.

Ανάπτυξη

Ο όρος κουαρτέτο προέρχεται από το ιταλικό quartetto, υποκοριστικό του quarto (τέταρτος), και δηλώνει πρωτίστως το έργο ή το τμήμα έργου για τέσσερα εκτελεστικά μέρη. Στα γαλλικά αποδίδεται ως quatuor και στα γερμανικά ως Quartett. Η τετράφωνη γραφή εδραιώθηκε ήδη τον 15ο αιώνα ως πρότυπο της φωνητικής πολυφωνίας, με κατανομή των μερών σε superius, altus, tenor και bassus, όπως στο σανσόν "Mille regretz" [«Χίλιες λύπες»], που αποδίδεται στον Josquin des Prez [Ζοσκέν ντε Πρε]. Ο όρος κουαρτέτο δηλώνει κατ' επέκταση και το σχήμα τεσσάρων ερμηνευτών / ερμηνευτριών.


Στην οργανική μουσική το κουαρτέτο ταυτίστηκε με το κουαρτέτο εγχόρδων για δύο βιολιά, βιόλα και βιολοντσέλο. Το είδος διαμορφώθηκε στο δεύτερο μισό του 18ου αιώνα από το ντιβερτιμέντο και παγιώθηκε σε κύκλο τεσσάρων μερών: γρήγορο μέρος σε μορφή σονάτας, αργό μέρος, μενουέτο ή σκέρτσο και γρήγορο φινάλε. Ο Joseph Haydn [Γιόζεφ Χάυντν] έγραψε περίπου εξήντα οκτώ κουαρτέτα και με τη σειρά op. 33 (1781) καθιέρωσε την ισότιμη συμμετοχή των τεσσάρων οργάνων. Ο Wolfgang Amadeus Mozart [Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ] του αφιέρωσε έξι κουαρτέτα (1782–1785), ενώ τα όψιμα κουαρτέτα του Ludwig van Beethoven [Λούντβιχ βαν Μπετόβεν] (1825–1826) διεύρυναν τα μορφολογικά και αρμονικά όρια του είδους. Το είδος καλλιέργησαν στη συνέχεια οι Franz Schubert [Φραντς Σούμπερτ], Felix Mendelssohn [Φέλιξ Μέντελσον], Johannes Brahms [Γιοχάννες Μπραμς] και Antonín Dvořák [Αντονίν Ντβόρζακ], και τον 20ό αιώνα ο Béla Bartók [Μπέλα Μπάρτοκ], με έξι κουαρτέτα (1908–1939), και ο Ντμίτρι Σοστακόβιτς [Dmitri Shostakovich], με δεκαπέντε (1938–1974).


Παράλληλα εδραιώθηκε το κουαρτέτο με πιάνο, για πιάνο, βιολί, βιόλα και βιολοντσέλο, με υποδείγματα τα δύο κουαρτέτα του Mozart, K. 478 (1785) και K. 493 (1786), το op. 47 (1842) του Robert Schumann [Ρόμπερτ Σούμαν] και τα τρία κουαρτέτα του Brahms. Τον 20ό αιώνα αναπτύχθηκαν περαιτέρω τα κουαρτέτα για πνευστά, όπως το Quatuor [Κουαρτέτο, 1933] για φλάουτο, όμποε, κλαρινέτο και φαγκότο του Jean Françaix [Ζαν Φρανσαί]. Στην όπερα το κουαρτέτο συνδυάζει τα διαφορετικά συναισθήματα τεσσάρων προσώπων σε ενιαίο μουσικό σύνολο. Στο "Bella figlia dell'amore" [«Ωραία κόρη του έρωτα»] από την τρίτη πράξη του Ριγολέττου [Rigoletto, 1851] του Giuseppe Verdi [Τζουζέππε Βέρντι], ο Δούκας και η Μανταλένα φλερτάρουν, ενώ η Τζίλντα και ο Ριγολέττος τους παρακολουθούν κρυμμένοι. Στη δημοφιλή μουσική η γραφή για τέσσερις φωνές απαντά από τη στενή αρμονία [close harmony] των ανδρικών φωνητικών κουαρτέτων έως το ελαφρό τραγούδι.


Στο θέατρο και στις υβριδικές μορφές το κουαρτέτο εγχόρδων συνδέθηκε με τη σκηνική δράση. Το String Quartet No. 2 "Company" [Κουαρτέτο εγχόρδων αρ. 2 «Συντροφιά», 1983] του Philip Glass [Φίλιπ Γκλας] γράφτηκε για τη θεατρική διασκευή του πεζού κειμένου Company [Συντροφιά] του Samuel Beckett [Σάμιουελ Μπέκετ] από την ομάδα Mabou Mines [Μάμπου Μάινς]. Στο Black Angels [Μαύροι άγγελοι, 1970] του George Crumb [Τζωρτζ Κραμπ], για ηλεκτρικό κουαρτέτο εγχόρδων, οι μουσικοί φωνάζουν, ψιθυρίζουν και παίζουν κρυστάλλινα ποτήρια, γκονγκ και μαράκες. Το The Juliet Letters [Τα γράμματα στην Ιουλιέτα, 1993] του Elvis Costello [Έλβις Κοστέλλο] και του Brodsky Quartet [Κουαρτέτο Μπρόντσκυ] είναι κύκλος τραγουδιών για φωνή και κουαρτέτο εγχόρδων, εμπνευσμένος από επιστολές προς την Ιουλιέτα της Βερόνας.


Στον χορό το κουαρτέτο αντιστοιχεί στο pas de quatre [πα ντε κατρ] του κλασσικού μπαλέτου. Το γνωστότερο είναι το Pas de quatre [Πα ντε κατρ] του Jules Perrot [Ζυλ Περρό] σε μουσική του Cesare Pugni [Τσέζαρε Πούνι], που παρουσιάστηκε στο Λονδίνο το 1845 από τις τέσσερις πρίμες μπαλαρίνες της εποχής: τη Marie Taglioni [Μαρί Ταλιόνι], την Carlotta Grisi [Καρλόττα Γκρίζι], τη Fanny Cerrito [Φάννυ Τσερρίτο] και τη Lucile Grahn [Λυσίλ Γκραν]. Στον σύγχρονο χορό το κουαρτέτο παρέμεινε βασική χορογραφική δομή, όπως στο Rosas danst Rosas [Οι Ρόζας χορεύουν Ρόζας, 1983] της Anne Teresa De Keersmaeker [Αν Τερέζα ντε Κέερσμακερ], για τέσσερις χορεύτριες που επαναλαμβάνουν και παραλλάσσουν τις ίδιες καθημερινές χειρονομίες.

Εναλλακτικές Εκδοχές

κουαρτέττο
Αγγλικά
quartet
Γαλλικά
quatuor, le
Γερμανικά
Quartett, das
Ιταλικά
quartetto, il

Σχετικοί όροι

ντουέτο, τρίο, κουιντέτο, άρια, ρετσιτατίβο, σουίτα, συμφωνία

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Εφαρμοσμένα είδη
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Το Κουαρτέτο με πιάνο Έργο 47 του Σούμαν γράφτηκε το 1842 […]. Έργο που διέπεται από ευφορία και ενθουσιασμό τυπικά σουμανικό, βρίσκεται πολύ μακριά από τον δραματικό, τραγικό τόνο που χαρακτηρίζει το Πρώτο Κουαρτέτο Έργο 25 του Μπραμς, το πιο αγαπητό από τα τρία κουαρτέτα του συνθέτη, πράγμα το οποίο οφείλεται κατά ένα μεγάλο λόγο στο τελευταίο μέρος (Rondo alla Zingarese). Είναι επίσης γνωστή η μεταγραφή του συγκεκριμένου έργου για μεγάλη ορχήστρα από τον Arnold Schönberg.»

Το σημείωμα προγράμματος του Μεγάρου Μουσικής Θεσσαλονίκης (2014) αντιπαραβάλλει δύο κουαρτέτα με πιάνο του 19ου αιώνα: το op. 47 (1842) του Robert Schumann [Ρόμπερτ Σούμαν], με τον ευφορικό του χαρακτήρα, και το op. 25 του Johannes Brahms [Γιοχάννες Μπραμς], με τον δραματικό του τόνο. Η δημοτικότητα του έργου του Brahms οφείλεται κυρίως στο τσιγγάνικο φινάλε του. Ο Arnold Schönberg [Άρνολντ Σαίνμπεργκ] το μετέγραψε για μεγάλη ορχήστρα.

Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης. (2014, 20 Οκτωβρίου). Κουαρτέτα με πιάνο [Σημείωμα προγράμματος]. www.tch.gr...

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Η Giovanna Baviera [Τζοβάννα Μπαβιέρα], ο Doron Schleifer [Ντορόν Σλάιφερ], ο Jacob Lawrence…

Το Carmel Quartet [Κουαρτέτο Κάρμελ] ερμηνεύει το κουαρτέτο εγχόρδων op. 33 αρ. 2 σε μι…

Το St. Lawrence String Quartet [Κουαρτέτο Εγχόρδων Σαιντ Λώρενς] ερμηνεύει το Κουαρτέτο εγχόρδων αρ. 8

Ο Menahem Pressler [Μεναχέμ Πρέσλερ] (πιάνο), ο Salvatore Accardo [Σαλβατόρε Ακκάρντο] (βιολί), ο Antoine Tamestit…

Ο Mark Teplitsky [Μαρκ Τέπλιτσκυ] (φλάουτο), ο Paul Lueders [Πωλ Λούντερς] (όμποε), ο Ilya Shterenberg…

Η Amelita Galli-Curci [Αμελίτα Γκάλλι-Κούρτσι] (Τζίλντα), ο Enrico Caruso [Ενρίκο Καρούζο] (Δούκας), η Flora Perini…

Ο Δημήτρης Ψαριανός, ο Robert Williams [Ρόμπερτ Ουίλλιαμς], ο Κώστας Τουρνάς και ο

Το Brooklyn Rider [Μπρούκλιν Ράιντερ] ερμηνεύει το String Quartet No. 2 "Company" [Κουαρτέτο εγχόρδων…

Ο Curtis Macomber [Κέρτις Μακόμπερ] και ο Nathan Amaral [Νέιθαν Αμαράλ] (βιολιά), η Lara Albesano…

Ο Elvis Costello [Έλβις Κοστέλλο] και το Brodsky Quartet [Κουαρτέτο Μπρόντσκυ] ερμηνεύουν το "I Almost…

Η Alicia Alonso [Αλίσια Αλόνσο] (Taglioni), η Carla Fracci [Κάρλα Φράτσι] (Cerrito), η Ghislaine Thesmar…

Η ομάδα Rosas [Ρόζας] στο Rosas danst Rosas [Οι Ρόζας χορεύουν Ρόζας] της

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Σελίδα τίτλου του πρώτου τόμου των κουαρτέτων εγχόρδων του Ludwig van Beethoven [Λούντβιχ βαν Μπετόβεν]

Χειρόγραφο του Κουαρτέτου εγχόρδων αρ. 14 σε ρε ελάσσονα, D. 810, Der Tod und das…

Η αρχή του Κουαρτέτου εγχόρδων σε ντο μείζονα, K. 465 (1785), του Wolfgang Amadeus Mozart…

Η Carlotta Grisi [Καρλόττα Γκρίζι], η Marie Taglioni [Μαρί Ταλιόνι], η Lucile Grahn…

βασική

Griffiths, P. (1983).The string quartet: A history. New York: Thames & Hudson.

November, N. (2017). Cultivating string quartets in Beethoven's Vienna. Woodbridge: Boydell Press.

Smallman, B. (1996). The piano quartet and quintet: Style, structure, and scoring. Oxford: Clarendon Press.

Vernon, D. (2023). Beethoven: The string quartets. Edinburgh: Candle Row Press.

συμπληρωματική

Craine, D., & Mackrell, J. (2010). The Oxford dictionary of dance (2η έκδ.). Oxford: Oxford University Press.

Michels, U. (1999). Άτλας της μουσικής: Τόμ. 2. Ιστορικό μέρος: Από το Μπαρόκ έως σήμερα. Αθήνα: Νάκας.

Michels, U. (2005). Άτλας της μουσικής: Τόμ. 1. Συστηματικό μέρος: Ακουστική, φυσιολογία, οργανολογία, μουσική θεωρία, είδη και μορφές, σημειογραφία. Ιστορικό μέρος: Από τους προϊστορικούς χρόνους έως την Αναγέννηση (Π. Αδάμ, Επιμ.). Αθήνα: Νάκας.

Moore, F. L., & Varchaver, M. (2000). Dictionary of the performing arts. Chicago: Contemporary Books.

Rutherford-Johnson, T., Kennedy, M., & Kennedy, J. (Επιμ.). (2013). Quartet. Στο The Oxford dictionary of music (6η έκδ., σ. [;]). Oxford: Oxford University Press.

Stowell, R. (Επιμ.). (2003). The Cambridge companion to the string quartet. Cambridge: Cambridge University Press.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. κουαρτέτο [καλλιτεχνικό έργο]. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/κουαρτέτο-[καλλιτεχνικό-έργο]

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «κουαρτέτο [καλλιτεχνικό έργο]». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/κουαρτέτο-[καλλιτεχνικό-έργο].

MLA

«κουαρτέτο [καλλιτεχνικό έργο]». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/κουαρτέτο-[καλλιτεχνικό-έργο].

1388