Thymele Logo
Search

τρίο [καλλιτεχνικό έργο] [ουσ. ουδ.]

Articles Icon 1
Videos Icon 12
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Σύνθεση ή αυτοτελές τμήμα μουσικού, μουσικοθεατρικού ή χορευτικού έργου που προορίζεται για τρεις φωνές, τρία όργανα ή τρεις χορευτές / χορεύτριες· στη μουσική, επίσης, το αντιθετικό μεσαίο τμήμα του μενουέτου ή του σκέρτσου.

Ανάπτυξη

Ο όρος τρίο προέρχεται από το ιταλικό trio, που σχηματίστηκε από το αριθμητικό tre (τρία) κατ' αναλογία προς το duo, και δηλώνει πρωτίστως το έργο ή το τμήμα έργου για τρία εκτελεστικά μέρη. Ο όρος υιοθετήθηκε αμετάβλητος στα γαλλικά, στα γερμανικά και στα αγγλικά, ενώ για τα φωνητικά έργα χρησιμοποιείται συχνά ο ιταλικός όρος terzetto, στα ελληνικά «τερτσέτο». Στη μουσική ο όρος δηλώνει επίσης το αντιθετικό μεσαίο τμήμα του μενουέτου και αργότερα του σκέρτσου. Η σημασία αυτή ανάγεται στη γαλλική ορχηστρική πρακτική του 17ου αιώνα, όπου το δεύτερο από δύο διαδοχικούς χορούς ανατίθετο συχνά σε τρία μόνο όργανα, συνήθως δύο όμποε και φαγκόττο, όπως στα έργα του Jean-Baptiste Lully [Ζαν-Μπατίστ Λυλλύ]. Το τρίο εισάγει λιτότερη υφή και διαφορετικό χαρακτήρα πριν από την επανάληψη του πρώτου τμήματος. Ο όρος τρίο δηλώνει κατ' επέκταση και το σχήμα τριών ερμηνευτών / ερμηνευτριών.


Στην οργανική μουσική το τρίο εμφανίστηκε αρχικά με τη μορφή της τρίο-σονάτας του Μπαρόκ, για δύο μελωδικά όργανα και συνεχές βάσιμο (basso continuo). Επειδή το συνεχές βάσιμο εκτελείται συνήθως από ένα χαμηλό έγχορδο και ένα πληκτροφόρο, η τρίο-σονάτα απαιτεί συχνά τέσσερις μουσικούς· ο όρος αφορά τα τρία μέρη της γραφής και όχι τον αριθμό των μουσικών. Υποδειγματικές είναι οι τέσσερις συλλογές τρίο-σονατών, op. 1–4 (1681–1694), του Arcangelo Corelli [Αρκάντζελο Κορέλλι]. Από τα μέσα του 18ου αιώνα εδραιώθηκε το τρίο εγχόρδων, κυρίως για βιολί, βιόλα και βιολοντσέλο, όπως το Divertimento [Ντιβερτιμέντο] σε μι ύφεση μείζονα, K. 563 (1788), του Wolfgang Amadeus Mozart [Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ]. Το τρίο με πιάνο, βιολί και βιολοντσέλο ξεκίνησε ως μουσική για πληκτροφόρο με συνοδεία, όπως στα έργα του Joseph Haydn [Γιόζεφ Χάυντν], και εξελίχθηκε σε σύνθεση ισότιμων μερών με τα τρία τρίο op. 1 (1795) και το Erzherzog-Trio [Τρίο του Αρχιδούκα], op. 97 (1811), του Ludwig van Beethoven [Λούντβιχ βαν Μπετόβεν], καθώς και με τα δύο ώριμα τρίο του Franz Schubert [Φραντς Σούμπερτ], D. 898 και D. 929. Το σχήμα ενσωμάτωσε και πνευστά, όπως στα τρίο του Johannes Brahms [Γιοχάννες Μπραμς] για κόρνο, βιολί και πιάνο, op. 40 (1865), και για κλαρινέτο, βιολοντσέλο και πιάνο, op. 114 (1891). Στην ελληνική μουσική τρίο με πιάνο συνέθεσαν, μεταξύ άλλων, ο Νίκος Σκαλκώτας [Nikos Skalkottas] (1936) και ο Μίκης Θεοδωράκης [Mikis Theodorakis] (1947).


Στη φωνητική μουσική η τρίφωνη γραφή απαντά ήδη στη μεσαιωνική και αναγεννησιακή πολυφωνία: το γαλλικό σανσόν του 14ου και του 15ου αιώνα οργανωνόταν συχνά σε τρία μέρη (cantus, tenor, contratenor), ενώ τρίφωνες είναι πολλές καντσονέττες και βιλλανέλλες του 16ου αιώνα. Στην όπερα το τρίο επιτρέπει σε τρία πρόσωπα να εκφράσουν ταυτόχρονα κοινά ή συγκρουόμενα συναισθήματα για το ίδιο δραματικό γεγονός. Στο "Soave sia il vento" [«Απαλός ας είναι ο άνεμος»] από την πρώτη πράξη του Così fan tutte [Έτσι κάνουν όλες, 1790] του Mozart, η Φιορντιλίτζι, η Ντοραμπέλλα και ο Δον Αλφόνσο αποχαιρετούν με κοινή ευχή τους δύο αρραβωνιαστικούς που αναχωρούν, και η δραματική δράση αναστέλλεται. Στο τρίο που κλείνει το πρώτο μέρος του Il trovatore [Ο τροβαδούρος, 1853] του Giuseppe Verdi [Τζουζέππε Βέρντι], η Λεονόρα, ο Μανρίκο και ο Κόμης ντι Λούνα εκφράζουν συγκρουόμενα πάθη. Στην τρίτη πράξη του Der Rosenkavalier [Ο ιππότης με το ρόδο, 1911] του Richard Strauss [Ρίχαρντ Στράους], το τρίο "Hab' mir's gelobt" [«Το υποσχέθηκα»] συμπλέκει δύο υψιφώνους και μία μεσόφωνο. Το είδος καλλιεργήθηκε επίσης στην οπερέττα, όπως στο κωμικό "Nein, mit solchen Advokaten" [«Όχι, με τέτοιους δικηγόρους»] από τη Νυχτερίδα [Die Fledermaus, 1874] του Johann Strauss II [Γιόχαν Στράους ο νεότερος], και στο μιούζικαλ, όπως στο "Belle" [«Ωραία»] από την Παναγία των Παρισίων [Notre-Dame de Paris, 1998] των Riccardo Cocciante [Ρικκάρντο Κοτσιάντε] και Luc Plamondon [Λυκ Πλαμοντόν]. Στη δημοφιλή μουσική ο όρος δηλώνει το τραγούδι για τρεις τραγουδιστές / τραγουδίστριες, συχνά ως περιστασιακή σύμπραξη καλλιτεχνών με αυτόνομη πορεία, όπως στο άλμπουμ Trio [Τρίο, 1987] των Dolly Parton [Ντόλλυ Πάρτον], Linda Ronstadt [Λίντα Ρόνσταντ] και Emmylou Harris [Έμμυλου Χάρρις].


Στον χορό το τρίο αντιστοιχεί στο pas de trois [πα ντε τρουά] του κλασσικού μπαλέτου, το οποίο διαρθρώνεται συνήθως σε είσοδο (entrée), κοινό τμήμα των τριών χορευτών / χορευτριών, παραλλαγές για τον καθένα / την καθεμία και καταληκτική coda. Γνωστά παραδείγματα είναι το pas de trois της πρώτης πράξης της Λίμνης των κύκνων [Lebedinoye ozero], σε μουσική του Πιοτρ Ίλιτς Τσαϊκόφσκι [Pyotr Ilyich Tchaikovsky], στην εκδοχή των Marius Petipa [Μαριύς Πετιπά] και Λεβ Ιβάνοφ [Lev Ivanov] (1895), και το pas de trois της Paquita [Πακίτα] στη χορογραφία του Petipa. Τον 20ό αιώνα ο George Balanchine [Τζωρτζ Μπαλανσίν] ενέταξε δύο pas de trois στο Agon [Αγών, 1957], σε μουσική του Ιγκόρ Στραβίνσκι [Igor Stravinsky]. Στον μεταμοντέρνο χορό το Trio A [Τρίο Α, 1966] της Yvonne Rainer [Ιβόν Ρέινερ] παρουσιάστηκε αρχικά από την ίδια και δύο χορευτές, που εκτελούσαν ταυτόχρονα αλλά όχι συγχρονισμένα την ίδια ακολουθία κινήσεων. Στο θέατρο ο όρος χρησιμοποιείται κατ' αναλογία για τη σκηνή τριών προσώπων και για τα νούμερα τριών ερμηνευτών / ερμηνευτριών στην επιθεώρηση, στο βαριετέ και στο βωντβίλ.

Αγγλικά
trio
Γαλλικά
trio, le
Γερμανικά
Trio, das
Ιταλικά
trio, il

Συνώνυμα

τερτσέτο

Σχετικοί όροι

ντουέτο, κουαρτέτο, κουιντέτο, άρια, ρετσιτατίβο, αντίστιξη, σουίτα

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"The bass was thin and weak, the sustaining power was poor. The piano trio was the solution to all the mechanical difficulties, with the cello reinforcing the bass and the melodies that most needed singing power given to the violin. In this way Haydn's fantasy was set free, and the performer, too, had the chance at virtuoso effects impossible for a piano alone […]."


«Το μπάσο ήταν ισχνό και αδύναμο, η διάρκεια του ήχου περιορισμένη. Το τρίο με πιάνο έλυσε όλες τις μηχανικές δυσκολίες: το βιολοντσέλο ενίσχυε το μπάσο, ενώ οι μελωδίες που χρειάζονταν περισσότερη τραγουδιστική δύναμη ανατίθεντο στο βιολί. Έτσι απελευθερώθηκε η φαντασία του Haydn, και ο εκτελεστής αποκτούσε κι αυτός τη δυνατότητα για δεξιοτεχνικά εφέ, ανέφικτα για το πιάνο μόνο του […].»

Ο πιανίστας και μουσικολόγος Charles Rosen [Τσαρλς Ρόουζεν] εξηγεί ότι το τρίο με πιάνο αντιστάθμισε τις αδυναμίες του πιάνου: το βιολοντσέλο ενίσχυε το αδύναμο μπάσο και το βιολί ανελάμβανε τις μελωδίες που χρειάζονταν τραγουδιστική δύναμη. Η κατανομή αυτή απελευθέρωσε τη συνθετική φαντασία του Joseph Haydn [Γιόζεφ Χάυντν] και άνοιξε στον εκτελεστή / στην εκτελέστρια τον δρόμο προς τη δεξιοτεχνία.

Rosen, C. (1997). The classical style: Haydn, Mozart, Beethoven (Διευρυμένη έκδ.). New York: W. W. Norton. Βλ. σ. 353.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Ο Eugene Istomin [Γιουτζίν Ιστόμιν] (πιάνο), ο Isaac Stern [Άιζακ Στερν] (βιολί) και ο Leonard…

Η Μαρία Αστεριάδου (πιάνο), ο Γεώργιος Δεμερτζής (βιολί) και η Maria Kitsopoulos [Μαρία Κιτσόπουλος] (βιολοντσέλο)…

Η Evelyn Tubb [Έβελυν Ταμπ], η Mary Nichols [Μαίρη Νίκολς] και ο Alan Ewing…

Η Elisabeth Schwarzkopf [Ελίζαμπετ Σβαρτσκόπφ], η Sena Jurinac [Σένα Γιούρινατς] και η Anneliese Rothenberger…

Ο Fritz Wunderlich [Φριτς Βούντερλιχ] (Άιζενσταϊν), η Antonia Fahberg [Αντόνια Φάμπεργκ] (Ροζαλίντε) και ο Willy…

Ο Gene Kelly [Τζην Κέλλυ], η Debbie Reynolds [Ντέμπυ Ρέυνολντς] και ο Donald O'Connor…

Ο Joel Grey [Τζόελ Γκρέυ] ως Κομπέρ με δύο χορεύτριες του κλαμπ Kit Kat στο…

Ο Garou [Γκαρού], ο Daniel Lavoie [Ντανιέλ Λαβουά] και ο Patrick Fiori [Πατρίκ Φιορί]

Η Meryl Streep [Μέρυλ Στριπ], η Julie Walters [Τζούλη Γουόλτερς] και η Christine Baranski…

Η Yuhui Choe [Γιουχούι Τσόι], η Francesca Hayward [Φραντσέσκα Χέυγουορντ] και ο Alexander Campbell…

Η Dolly Parton [Ντόλλυ Πάρτον], η Linda Ronstadt [Λίντα Ρόνσταντ] και η Emmylou Harris…

Η Jessie J [Τζέσσυ Τζέυ], η Ariana Grande [Αριάνα Γκράντε] και η Nicki Minaj…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Franz Schubert [Φραντς Σούμπερτ], Terzetto σε σι ύφεση μείζονα, D. deest (1812), για υψίφωνο,…

Εξώφυλλο έκδοσης για φωνή και πιάνο με αποσπάσματα της οπερέττας La petite princesse [Η…

Η Έλσα Βιλ [Elsa Vill], η Ελιζαβέτα Γκερντ [Elizaveta Gerdt] και ο Πιερ Βλαντιμίροφ…

Πρόγραμμα της επιθεώρησης Βιολέττα των Βασίλη Σπυρόπουλου και Παναγιώτη Παπαδούκα, σε μουσική του Κώστα…

βασική

Allsop, P. (1992). The Italian 'trio' sonata: From its origins until Corelli. Oxford: Clarendon Press.

Banes, S. (1987). Terpsichore in sneakers: Post-modern dance (2η έκδ.). Middletown, CT: Wesleyan University Press.

Rosen, C. (1997). The classical style: Haydn, Mozart, Beethoven (Διευρυμένη έκδ.). New York: W. W. Norton.

Smallman, B. (1990). The piano trio: Its history, technique, and repertoire. Oxford: Clarendon Press.

συμπληρωματική

Craine, D., & Mackrell, J. (2010). The Oxford dictionary of dance (2η έκδ.). Oxford: Oxford University Press.

McClymonds, M. P., Cook, E., & Budden, J. (2002). Trio. Στο Grove Music Online. Oxford University Press. doi.org...

Michels, U. (1999). Άτλας της μουσικής: Τόμ. 2. Ιστορικό μέρος: Από το Μπαρόκ έως σήμερα. Αθήνα: Νάκας.

Michels, U. (2005). Άτλας της μουσικής: Τόμ. 1. Συστηματικό μέρος: Ακουστική, φυσιολογία, οργανολογία, μουσική θεωρία, είδη και μορφές, σημειογραφία. Ιστορικό μέρος: Από τους προϊστορικούς χρόνους έως την Αναγέννηση (Π. Αδάμ, Επιμ.). Αθήνα: Νάκας.

Moore, F. L., & Varchaver, M. (2000). Dictionary of the performing arts. Chicago: Contemporary Books.

Rutherford-Johnson, T., Kennedy, M., & Kennedy, J. (Επιμ.). (2013). Trio. Στο The Oxford dictionary of music (6η έκδ., σ. 866). Oxford: Oxford University Press.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. τρίο [καλλιτεχνικό έργο]. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/τρίο-[καλλιτεχνικό-έργο]

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «τρίο [καλλιτεχνικό έργο]». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/τρίο-[καλλιτεχνικό-έργο].

MLA

«τρίο [καλλιτεχνικό έργο]». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/τρίο-[καλλιτεχνικό-έργο].

1388