Thymele Logo
Search

εμπόδιο [ουσ. ουδ.]

Articles Icon 4
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

  • Στη δραματουργία, κάθε παράγοντας, εσωτερικός ή εξωτερικός, που ανακόπτει την πορεία ενός χαρακτήρα προς τον στόχο του και γεννά τη σύγκρουση η οποία τροφοδοτεί την πλοκή.
  • Στην υποκριτική, και ιδίως στο σύστημα του Κωνσταντίν Στανισλάφσκι [Konstantin Stanislavski], συνειδητό αναλυτικό εργαλείο του/της ηθοποιού για την προσθήκη έντασης, αμεσότητας και σκηνικής αλήθειας στην ερμηνεία.

Ανάπτυξη

Το εμπόδιο συνιστά θεμελιώδη μηχανισμό της δραματικής οικονομίας: αναχαιτίζει την επιθυμία ενός χαρακτήρα και προκαλεί τη σύγκρουση, η οποία αποτελεί προϋπόθεση κάθε δραματικής εξέλιξης. Χωρίς την αντίσταση που προβάλλει το εμπόδιο, η επιθυμία θα ικανοποιούνταν άμεσα και η πλοκή δεν θα είχε λόγο ύπαρξης. Διακρίνεται σε εξωτερικό, όταν πηγάζει από τις πράξεις άλλου προσώπου, από θεσμικές απαγορεύσεις ή από κοινωνικές συνθήκες, και σε εσωτερικό, όταν εδράζεται στις ψυχολογικές ή ηθικές αναστολές του ίδιου του χαρακτήρα. Η παρουσία του δεν αποδυναμώνει τον δραματικό χαρακτήρα· αντιθέτως, καθιστά τον στόχο του επιτακτικότερο και αποκαλύπτει βαθύτερες πτυχές της ιδιοσυστασίας του.


Στη θεωρία της αφήγησης το εμπόδιο ενσαρκώνεται συχνά από τον αντίμαχο [opposant] και έχει τυποποιηθεί σε διάφορα δραματικά μοντέλα. Το γνωστότερο είναι το μοντέλο δράσης που διατύπωσε ο Algirdas Julien Greimas [Αλγκιρντάς Ζυλιέν Γκρεϊμάς] στο Sémantique structurale [Δομική σημασιολογία] (1966), όπου ο αντίμαχος λειτουργεί ως δρων που αντιτίθεται στην πορεία του υποκειμένου προς το αντικείμενο της επιθυμίας του. Χαρακτηριστικό εξωτερικό εμπόδιο αποτελεί το διάταγμα του Κρέοντα που απαγορεύει την ταφή του Πολυνείκη στην Αντιγόνη (περ. 441 π.Χ.) του Σοφοκλή [Sophocles], καθώς και η έχθρα των οίκων των Μοντέγων και των Καπουλέτων στην τραγωδία Romeo and Juliet [Ρωμαίος και Ιουλιέτα] (περ. 1595) του William Shakespeare [Ουίλλιαμ Σαίξπηρ]. Το εμβληματικότερο εσωτερικό εμπόδιο εντοπίζεται στο Hamlet [Άμλετ] (περ. 1600) του Shakespeare: η αναβλητικότητα και η υπαρξιακή αμφιβολία του ήρωα τον παραλύουν και ανακόπτουν την εκδίκησή του.


Ο τρόπος με τον οποίο αίρεται ή παραμένει το εμπόδιο καθορίζει το είδος και την έκβαση του έργου. Στην κωμωδία, αλλά και σε ορισμένες τραγωδίες του Ευριπίδη [Euripides], όπως στον Ορέστη (408 π.Χ.), το εμπόδιο υπερνικάται ή αίρεται τεχνητά, ενίοτε με την παρέμβαση του από μηχανής θεού. Όταν αποδεικνύεται ανυπέρβλητο, το έργο, κατά κανόνα η τραγωδία ή το δράμα, οδηγείται σε τραγική κατάληξη. Η αδυναμία υπέρβασης δεν συνιστά δραματουργική ατέλεια, αλλά τον ίδιο τον πυρήνα του τραγικού: ο ήρωας συγκρούεται με μια δύναμη ισχυρότερη από τη βούλησή του.


Στην υποκριτική το εμπόδιο μετατρέπεται από στοιχείο της πλοκής σε εργαλείο ανάλυσης του ρόλου. Ο Κωνσταντίν Στανισλάφσκι [Konstantin Stanislavski], στη Δουλειά του ηθοποιού με τον εαυτό του [Работа актёра над собой] (1938), συνέδεσε την αντίσταση που συναντά ο ρόλος με την αντενέργεια [контрсквозное действие], τη δύναμη που αντιτίθεται στη διαμπερή δράση [сквозное действие] του έργου. Το εμπόδιο υποχρεώνει τον/την ηθοποιό να ανακαλύψει νέες, απρόβλεπτες δράσεις, μέσα από τη διαδικασία που ο Στανισλάφσκι ονόμασε προσαρμογή [приспособление], και προσδίδει στην ερμηνεία ενέργεια και σκηνική αλήθεια. Η τριάδα στόχος (τι επιδιώκει ο χαρακτήρας) – εμπόδιο (τι τον ανακόπτει) – τακτική (τι πράττει για να το υπερβεί), όπως διδάσκεται σήμερα, αποτελεί μεταγενέστερη συστηματοποίηση της αγγλοαμερικανικής παιδαγωγικής της υποκριτικής, η οποία αντλεί από το σύστημά του. Την προσέγγιση ανέπτυξαν, με διαφορετικές εμφάσεις, ο Εβγκένι Βαχτάνγκοφ [Yevgeny Vakhtangov] στη Ρωσία και οι Lee Strasberg [Λη Στράσμπεργκ], Stella Adler [Στέλλα Άντλερ] και Uta Hagen [Ούτα Χάγκεν] στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η Hagen, στο Respect for Acting [Σεβασμός για την υποκριτική] (1973), ανέδειξε το εμπόδιο σε θεμελιώδες εργαλείο της ρεαλιστικής υποκριτικής.

Αγγλικά
obstacle
Γαλλικά
obstacle, l'[e]
Γερμανικά
Hindernis, das
Ιταλικά
ostacolo, l'[o]

Σχετικοί όροι

δεδομένες συνθήκες, υπερστόχος, μαγικό εάν, κίνητρο, αίσιον τέλος, ίντριγκα, αγωνία, ψυχολογικό παίξιμο

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Εφαρμοσμένα είδη

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Στις Τρεις αδελφές ο Στανισλάφσκι επινόησε εμπόδια για να παραμορφώσει τους μελωδικούς τονισμούς. Στην πρώτη πράξη, η Όλγα μπουκώνει το στόμα της Ιρίνα με μπισκότα. Η ηθοποιός υποχρεώθηκε να εκφέρει τον ενθουσιώδη μονόλογό της με μπουκωμένο στόμα, σκασμένη στο φαγητό και με φωνή τρεμάμενη. Ο απελπισμένος μονόλογος της τρίτης πράξης που οδηγεί στην κρίση της Ιρίνα, ειπώθηκε από την ηθοποιό, ενώ παράλληλα βούρτσιζε τα δόντια της. Αυτά τα δύο εργαλεία εμπόδισαν την καθαρή εκφορά και έσπρωξαν την πράξη της ομιλίας σε κραυγές και παύσεις που αντικατέστησαν το ίδιο το κείμενο».

Στο απόσπασμα αυτό ο Γιάννης Λεοντάρης περιγράφει πώς ο Στανισλάφσκι, στη σκηνοθεσία του για τις Τρεις αδελφές του Άντον Τσέχωφ [Anton Chekhov], επινόησε σωματικά εμπόδια (το μπουκωμένο στόμα, το βούρτσισμα των δοντιών) για να ανακόψει την ομαλή, μελωδική εκφορά του λόγου. Το εμπόδιο λειτουργεί εδώ ως πρακτικό σκηνοθετικό εργαλείο που υποχρεώνει την ηθοποιό να αναζητήσει νέες, απρόβλεπτες δράσεις, μετατρέποντας την ίδια την παρεμπόδιση της ομιλίας σε φορέα δραματικής αλήθειας.

Λεοντάρης, Γ. (2024). Κάτοικοι της σκηνής. Λεκτικές δράσεις και άλλα εργαλεία ηθοποιών. Αθήνα: ύψιλον, 140.

Quote Icon

"Here is a simple example of selections for the obstacle. You want to set the table for important guests. First, try to set the table without an obstacle, while you are observed, to discover how you have to fight for concentration, and how time drags, and how involvement becomes a major problem. Then test your objective against an obstacle coming from:

  1. Character: You are a perfectionist, but you are fearful of failure. Now try to set a perfect table.
  2. Your past: You have had a pampered life surrounded by servants, and have never set a table before. Or you come from a slum and have only recently joined the middle class. You aren’t certain of the proper placement of flatware, dishes, glasses and napkins.
  3. Time: You have only five minutes in which to do it.
  4. The objects: The dishes are elegant and borrowed. Or they are chipped, cheap, don’t match, or there aren’t enough to go around.
  5. Circumstances: Your husband is asleep in the next room. The dinner is a surprise, and you don’t want him to hear you.
  6. The relationship: The guests are your husband’s employers or relatives. They are very fussy, and you need to impress them.
  7. Place: The room is small, and the table hasn’t enough space for the number of settings you require.
  8. Weather: There’s a heat wave or a cold snap. No air conditioner. Broken furnace.
  9. Et cetera."


«Ιδού ένα απλό παράδειγμα περιπτώσεων για το εμπόδιο. Θέλεις να κάνεις το τραπέζι σε σημαντικούς καλεσμένους. Αρχικά, προσπάθησε να το στρώσεις χωρίς κανένα εμπόδιο, ενώ σε παρατηρούν, για να ανακαλύψεις πόση προσπάθεια χρειάζεται η αυτοσυγκέντρωση, και πόσο αργά περνά ο χρόνος, και πόσο η προσωπική εμπλοκή γίνεται μείζον πρόβλημα. Στη συνέχεια, θέσε σε δοκιμασία τον στόχο σου απέναντι σε ένα εμπόδιο που προέρχεται από:

  1. Τον χαρακτήρα: Είσαι τελειομανής, αλλά φοβάσαι την αποτυχία. Τώρα προσπάθησε να στρώσεις το τέλειο τραπέζι.
  2. Το παρελθόν σου: Έχεις ζήσει μια καλομαθημένη ζωή περιστοιχισμένος/η από υπηρέτες και δεν έχεις ξαναστρώσει ποτέ τραπέζι. Ή προέρχεσαι από μια φτωχογειτονιά και μόλις πρόσφατα μπήκες στην μεσαία τάξη. Δεν είσαι σίγουρος/η για την σωστή θέση των σερβίτσιων, των πιάτων, των ποτηριών και των πετσετών.
  3. Τον χρόνο: Έχεις μόλις πέντε λεπτά για το στρώσιμο του τραπεζιού.
  4. Τα αντικείμενα: Τα πιάτα είναι εύθραυστα και δανεικά. Ή είναι ραγισμένα, φτηνιάρικα, αταίριαστα ή ανεπαρκή στον αριθμό.
  5. Τις συνθήκες: Ο σύζυγός σου κοιμάται στο διπλανό δωμάτιο. Το δείπνο είναι έκπληξη και δεν θέλεις να σε ακούσει.
  6. Τη σχέση: Οι καλεσμένοι είναι εργοδότες ή συγγενείς του συζύγου σου. Είναι πολύ απαιτητικοί και πρέπει να τους εντυπωσιάσεις.
  7. Τον τόπο: Το δωμάτιο είναι πολύ μικρό και το τραπέζι δεν έχει αρκετό χώρο για το πλήθος των σερβίτσιων που χρειάζεσαι.
  8. Τον καιρό: Επικρατεί καύσωνας ή κύμα ψύχους. Δεν υπάρχει κλιματισμός. Έχει χαλάσει το καλοριφέρ.
  9. κλπ.»

Στο απόσπασμα αυτό η Uta Hagen [Ούτα Χάγκεν] παρουσιάζει το εμπόδιο ως πρακτική άσκηση του ηθοποιού: ξεκινώντας από μια απλή δράση (το στρώσιμο ενός τραπεζιού), δείχνει πώς η συστηματική εισαγωγή εμποδίων που πηγάζουν από τον χαρακτήρα, το παρελθόν, τον χρόνο, τα αντικείμενα, τις συνθήκες, τη σχέση, τον τόπο ή τον καιρό μετασχηματίζει μια ουδέτερη ενέργεια σε ζωντανή σκηνική δράση. Το εμπόδιο αναδεικνύεται εδώ ως συνειδητή αναλυτική επιλογή που υποχρεώνει τον/την ηθοποιό να παλέψει για τον στόχο του/της, προσδίδοντας στην ερμηνεία ένταση και σκηνική αλήθεια.

Hagen, U. (2008). Respect for Acting. New Jersey: John Wiley & Sons Inc, 181-182.

Quote Icon

«Συνήθως υπάρχει κάτι που αντιτίθεται στην ενέργεια. Ο ηθοποιός πρέπει να βρει αυτά τα εμπόδια που πρέπει να προσπαθήσει να υπερπηδήσει ο χαρακτήρας. Για παράδειγμα, στην περίπτωση του φίλου που έρχεται να διευθετήσει τη διαφορά μεταξύ των δύο συζύγων, ἡ «αντενέργεια» μπορεί να είναι το γεγονός του έρωτα του φίλου για τη νέα γυναίκα. Προσπαθώντας τίμια να βοηθήσει το γάμο, πρέπει να κρύψει το γεγονός του έρωτά του. Μπορεί να υπάρχουν και άλλα εμπόδια, όπως ο σύζυγος, που μπορεί να μη θέλει να ακούσει τον καλοπροαίρετο φίλο. Το ξεπέρασμα τέτοιων εμποδίων συγκρατεί τον ηθοποιό από το να γίνει απρόσεκτος και τον κάνει να φέρει σε πέρας την ενέργειά του πιο ζωντανά, με περισσότερη ενεργητικότητα και δύναμη».

Στο απόσπασμα αυτό η Sonia Moore [Σόνια Μουρ], εξηγώντας τη μέθοδο του Στανισλάφσκι, περιγράφει το εμπόδιο ως την αντενέργεια που ανακόπτει την επιδίωξη του χαρακτήρα και υποχρεώνει τον/την ηθοποιό να αναζητήσει τρόπους υπέρβασής της. Μέσα από το παράδειγμα του φίλου που κρύβει τον έρωτά του ενώ προσπαθεί να σώσει έναν γάμο, καταδεικνύεται πώς το εμπόδιο, εσωτερικό ή εξωτερικό, εντείνει τη σκηνική ενέργεια και προσδίδει ζωντάνια και αλήθεια στην ερμηνεία.

Μουρ, Σ. (2012). Το Σύστημα Στανισλάβσκι, η επαγγελματική εκπαίδευση ενός ηθοποιού (Α. Τσάκας, Μετ.). Αθήνα: Παρασκήνιο, 66.

Quote Icon

«[…] 1. les unes qui consistent à apporter l'aide en agissant dans le sens du désir, ou en facilitant la communication ; 2. les autres qui, au contraire, consistent à créer des obstacles, en s'opposant soit à la réalisation du désir, soit à la communication de l'objet.»


«[…] 1. οι μεν συνίστανται στην παροχή βοήθειας, με δράση προς την κατεύθυνση της επιθυμίας ή με τη διευκόλυνση της μεταβίβασης· 2. οι δε, αντιθέτως, συνίστανται στη δημιουργία εμποδίων, με την αντίθεση είτε στην πραγμάτωση της επιθυμίας είτε στη μεταβίβαση του αντικειμένου.»

Ο Algirdas Julien Greimas [Αλγκιρντάς Ζυλιέν Γκρεϊμάς] ορίζει στο μοντέλο δράσης δύο βοηθητικές λειτουργίες, του βοηθού [adjuvant] και του αντίμαχου [opposant]. Ο αντίμαχος δημιουργεί εμπόδια, αντιτιθέμενος είτε στην πραγμάτωση της επιθυμίας του υποκειμένου είτε στη μεταβίβαση του αντικειμένου από τον αποστολέα στον παραλήπτη. Το εμπόδιο νοείται εδώ ως δομική, αφηγηματική κατηγορία, ενταγμένη στο σύστημα των σχέσεων που οργανώνουν τη δράση.

Greimas, A. J. (1966). Sémantique structurale: Recherche de méthode. Paris: Larousse. Βλ. σσ. 178–179.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Ραδιοφωνική μετάδοση του Το μυστικό της Κοντέσσας Βαλέραινας (1904) του Γρηγορίου Ξενόπουλου, σε σκηνοθεσία

Η Uta Hagen [Ούτα Χάγκεν] σε μάθημα υποκριτικής (απόσπασμα από έκδοση DVD). Αναλύει τη σωματική…

Η δασκάλα υποκριτικής και σκηνικής παρουσίας Ευγενία Παπαγεωργίου συνοψίζει τα βασικά ερωτήματα που απαντά ο/η…

Ο σκηνοθέτης και εμψυχωτής εργαστηρίων Alex Packer [Άλεξ Πάκερ], που διδάσκει σε δραματικές σχολές…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Ελληνικό γραμματόσημο ονομαστικής αξίας 8,50 δραχμών, εκδοθέν το 1975 για το Διεθνές Έτος Γυναικών, με…

Eugène Delacroix [Εζέν Ντελακρουά], Hamlet et sa mère [Ο Άμλετ και η μητέρα του]

Οι τρεις αδελφές (Όλγα, Μάσα, Ιρίνα) σε παραγωγή του Τρεις αδελφές του Άντον Τσέχωφ [Anton…

Ένας ερμηνευτής παλεύει με τον «σισύφειο τοίχο» στο Still Life [Νεκρή φύση] του…

βασική

Carnicke, S. M. (2010). Stanislavsky's system: Pathways for the actor. Στο A. Hodge (Επιμ.), Actor training (2η έκδ., σσ. 1–25). London & New York: Routledge.

Greimas, A. J. (1966). Sémantique structurale: Recherche de méthode. Paris: Larousse.

Haft Bucs, H., & Clayman Pye, V. (Επιμ.). (2020). Objectives, obstacles, and tactics in practice: Perspectives on activating the actor. London & New York: Routledge.

Hagen, U., & Frankel, H. (2008). Respect for acting (2η έκδ.). Hoboken: John Wiley & Sons. (Πρωτότυπη έκδοση 1973)

Stanislavski, K. (2008). An actor's work: A student's diary (J. Benedetti, Μετ. & Επιμ.). London & New York: Routledge. (Πρωτότυπη έκδοση 1938)

Λεοντάρης, Γ. (2024). Κάτοικοι της σκηνής: Λεκτικές δράσεις και άλλα εργαλεία ηθοποιών. Αθήνα: Ύψιλον.

Μουρ, Σ. (2012). Το σύστημα Στανισλάβσκι: Η επαγγελματική εκπαίδευση ενός ηθοποιού (Α. Τσάκας, Μετ.). Αθήνα: Παρασκήνιο. (Πρωτότυπη έκδοση 1965).

Στανισλάφσκι, Κ. (2016). Η δουλειά του ηθοποιού με τον εαυτό του: 1. Το βίωμα (Β. Λιακοπούλου, Μετ.). Αθήνα: Πλέθρον. (Πρωτότυπη έκδοση 1938).

Στανισλάφσκι, Κ. (2016). Η δουλειά του ηθοποιού με τον εαυτό του: 2. Η ενσάρκωση (Χ. Μυγδάλη & Β. Ντζούνης, Μετ.). Αθήνα: Πλέθρον.

συμπληρωματική

Chemers, M. M. (2010). Ghost light: An introductory handbook for dramaturgy. Carbondale: Southern Illinois University Press.

Pickering, K. (2005). Key concepts in drama and performance. Basingstoke: Palgrave Macmillan.

Stanislavski, C. (1990). An actor's handbook: An alphabetical arrangement of concise statements on aspects of acting (E. R. Hapgood, Μετ. & Επιμ.). London: Methuen Drama. (Πρωτότυπη έκδοση 1963)

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. εμπόδιο. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/εμπόδιο

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «εμπόδιο». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/εμπόδιο.

MLA

«εμπόδιο». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/εμπόδιο.

1388