Thymele Logo
Search

σουμπρέτα [ουσ. θηλ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 6
Videos Icon 5
[1]

Ορισμός

Τυποποιημένος γυναικείος χαρακτήρας της κωμωδίας, της κωμικής όπερας και της οπερέτας, συνήθως έξυπνη, ζωηρή και πνευματώδης υπηρέτρια ή φίλη της κεντρικής ηρωίδας, η οποία, μολονότι κατά κανόνα δευτερεύουσα μορφή, επηρεάζει καθοριστικά την εξέλιξη της πλοκής μέσω ευστροφίας, σαρκασμού ή παρεμβατικών ενεργειών· στην όπερα, ο όρος δηλώνει παράλληλα φωνητικό τύπο ελαφριάς λυρικής υψιφώνου [soprano leggero] και, κατ' επέκταση, την ερμηνεύτρια που ειδικεύεται σε ρόλους αυτού του τύπου.

Ανάπτυξη

Ο γαλλικής προελεύσεως όρος σουμπρέτα [soubrette] κατάγεται απώτερα από το προβηγκιανό επίθετο soubret, θηλ. soubreto = ναζιάρης, ναζιάρα, και καθιερώθηκε ως κατηγορία τυποποιημένου ρόλου [emploi] στην Comédie-Française [Κομεντί Φρανσαίζ] κατά τον 17ο αιώνα. Ως δραματικός τύπος έχει τις καταβολές του στην Κολομπίνα [Colombina] της κομμέντια ντελλ άρτε: τον εύστροφο γυναικείο χαρακτήρα που λειτουργούσε ως αντίβαρο στα ζεύγη των ερωτευμένων και τους κωμικούς γέρους. Το πρότυπο μεταφέρθηκε στο γαλλικό θέατρο μέσω του Μολιέρου [Molière], με χαρακτηριστικά παραδείγματα τη Ντορίνα [Dorine] στον Ταρτούφο [Tartuffe, ou l'Imposteur, 1664] και την Τουανέττα [Toinette] στον Κατά φαντασίαν ασθενή [Le Malade imaginaire, 1673]. Η Μαρτόν [Marton] στις Ψευδοεξομολογήσεις [Les Fausses Confidences, 1737] του Pierre de Marivaux [Πιέρ ντε Μαριβώ] και η Σουζάννα [Suzanne] στον Γάμο του Φίγκαρο [Le Mariage de Figaro, 1778] του Pierre-Augustin Caron de Beaumarchais [Πιερ-Ωγκυστέν Καρόν ντε Μπωμαρσαί] εξελίσσουν τον τύπο, προσδίδοντάς του κοσμικότητα και κοινωνική οξύτητα. Ο Carlo Goldoni [Κάρλο Γκολντόνι] την ανάγει σε πρωταγωνίστρια στην Λοκαντιέρα [La locandiera, 1753].


Δραματουργικά, η σουμπρέτα συνδυάζει χιούμορ, ευστροφία και σκηνική ζωντάνια και αποδεικνύεται συχνά πνευματικά ανώτερη από τους κυρίους της. Λειτουργεί ως μεσολαβήτρια ερωτικών υποθέσεων, ηθικός καταλύτης ή κρυφή ρυθμίστρια της πλοκής· η σχέση της με την οικογένεια που υπηρετεί υπερβαίνει τον υπηρετικό ρόλο, καθώς εμφανίζεται ως έμπιστη, σχεδόν μέλος του οικιακού κύκλου.


Κατά τον 18ο αιώνα, ο τύπος μεταφέρθηκε στο μουσικό θέατρο. Η Σερπίνα [Serpina] στο ιντερμέδιο La serva padrona [Η δούλα και κυρά, 1733] του Giovanni Battista Pergolesi [Τζοβάννι Μπαττίστα Περγκολέζι] αποτελεί ένα από τα πρωιμότερα οπερατικά παραδείγματα: η πανούργα υπηρέτρια υποτάσσει τον κύριό της μέσω τεχνασμάτων. Ο Wolfgang Amadeus Mozart [Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ] αξιοποίησε τον τύπο σε κεντρικούς ρόλους, προσδίδοντάς του δραματουργικό βάθος. Στο λυρικό θέατρο, ο όρος καθιερώθηκε παράλληλα ως φωνητική κατηγορία [Fach]: ελαφρά λυρική υψίφωνος με καθαρή άρθρωση, ευελιξία και φωτεινή νεανική χροιά. Στην οπερέττα, ο τύπος διατηρεί τη ζωτικότητά του· στην Νυχτερίδα [Die Fledermaus, 1874] του Johann Strauß II [Γιόχαν Στράους Β΄], η φιλόδοξη καμαριέρα Αντέλε [Adele] και η αδελφή της Ίντα [Ida] αντιπροσωπεύουν τον τύπο της σουμπρέτας στο πλαίσιο της βιεννέζικης οπερέττας.


Γνωστές ερμηνεύτριες ρόλων σουμπρέτας υπήρξαν η Louise Contat [Λουίζ Κοντά], μέλος της Comédie-Française, η Adèle Isaac [Αντέλ Ιζάκ], η Adele Kern [Αντέλ Κερν], η υψίφωνος Lily Pons [Λίλυ Πονς], που ταυτίστηκε με το ελαφρύ ρεπερτόριο της κολορατούρας, καθώς και η Wanda Osiris [Ουάντα Οσίρις].


Στην Ελλάδα, πρώιμες εκδοχές της σουμπρέτας εμφανίζονται στο κρητικό θέατρο (16ος-17ος αι.), που τελούσε υπό την άμεση επίδραση της ιταλικής δραματουργίας. Η Αγουστίνα στον Φορτουνάτο (π. 1655) του Μάρκου Αντωνίου Φόσκολου αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Στα τέλη του 19ου αιώνα η σουμπρέτα γνώρισε ιδιαίτερη άνθηση στο κωμειδύλλιο, στην οπερέτα και την επιθεώρηση, αποκτώντας εντονότερα λαϊκά και σατιρικά χαρακτηριστικά, συχνά με στοιχεία κοινωνικού σχολιασμού και σκηνικής τόλμης. Στο θέατρο πρόζας, ο τύπος απογειώνεται στον Πειρασμό του Γρηγορίου Ξενόπουλου. Στο μουσικό θέατρο και την επιθεώρηση διακρίθηκαν ερμηνεύτριες όπως η Άννα Καλουτά, η Μπέμπα Δόξα, η Κούλα Γκιουζέππε, η Έλλη Αφεντάκη και η Σεβασμία Παναγιωτοπούλου, οι οποίες συνέβαλαν στη διαμόρφωση ενός ιδιαίτερου ελληνικού τύπου σουμπρέτας. Η Δέσποινα Στυλιανοπούλου αντιπροσωπεύει, μέσω της σκηνικής και κινηματογραφικής της παρουσίας, μια λαϊκότερη εκδοχή, με εγγενές κωμικό ταλέντο και αμεσότητα στην επικοινωνία με το κοινό.

Εναλλακτικές Εκδοχές

σουμπρέττα
Αγγλικά
soubrette / lady's maid
Γαλλικά
soubrette, la
Γερμανικά
Soubrette, die
Ιταλικά
soubretta, la

Σχετικοί όροι

στερεότυπος χαρακτήρας, ενζενύ, ζεν πρεμιέ, καρατερίστας/καρατερίστα, δευτεραγωνιστής/δευτεραγωνίστρια, κομεντί

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"Goethe’s aesthetics has recently come under feminist attack: Lesley Ferris qualifies it as a ‘checklist’ of patriarchal attitudes to femininity. She finds that Goethe misunderstood La Locandiera’s heroine, Mirandolina, seeing her as a typical crafty minx, and himself as the Cavaliere di Rippafratta, an inveterate woman-hater. However, as Goldoni makes clear in his memoirs, it was a carnival comedy written ‘for the Soubrette’, a set line of business which requires pert coquettry; he suggests as an appropriate French title for the play La Femme adroite, which seconds Goethe’s interpretation.

Mirandolina trains her battery against the gruff Cavaliere even though ‘she does not love him, but she is piqued and wishes, out of amourpropre and for the honour of her sex, to subdue him, humiliate him and punish him’. It is her middle-class morbin or common sense that adds a new substratum of reality."


«Η αισθητική του Goethe έχει πρόσφατα δεχτεί φεμινιστική κριτική: η Lesley Ferris τη χαρακτηρίζει ως μια "λίστα" πατριαρχικών αντιλήψεων για τη θηλυκότητα. Υποστηρίζει ότι ο Goethe παρερμήνευσε την ηρωίδα της Λοκαντιέρας, Μιραντολίνα, θεωρώντας την ως ένα τυπικό πανούργο θηλυκό, και τον εαυτό του ως τον Καβαλιέρε ντι Ριππαφράτα, έναν αδιόρθωτο μισογύνη. Ωστόσο, όπως διευκρινίζει ο Goldoni στα απομνημονεύματά του, πρόκειται για μια αποκριάτικη κωμωδία γραμμένη "για τη Σουμπρέτα", έναν καθιερωμένο τύπο ρόλου που απαιτεί προκλητική φιλαρέσκεια· μάλιστα προτείνει ως κατάλληλο γαλλικό τίτλο του έργου το La Femme adroite [Η επιδέξια γυναίκα], τίτλος που ενισχύει την ερμηνεία του Goethe.

Η Μιραντολίνα στρέφει συνειδητά τα "πυρά" της ενάντια στον τραχύ Καβαλιέρε, παρότι "δεν τον αγαπά, είναι όμως θιγμένη και επιθυμεί, από προσωπικό πείσμα και για την τιμή του φύλου της, να τον υποτάξει, να τον ταπεινώσει και να τον τιμωρήσει". Αυτό που προσδίδει ρεαλιστικό βάθος στον χαρακτήρα της είναι η μεσοαστική της κοινή λογική.»

Αναφορά στη σχέση της Λοκαντιέρας του Goldoni με το πρότυπο της σουμπρέτας.

Senelick, L. (2000). The changing room: Sex, drag and theatre. London, New York: Routledge, σ. 180.

Quote Icon

«[...] Τα εντελώς αναγκαία πρόσωπα για τη συγκρότηση ενός θιάσου στο μεσοπολεμικό Πειραιά ήταν η πρωταγωνίστρια, ο κωμικός, η σουμπρέτα (α΄ και β΄ συνήθως), ένας και μια καρατερίστα· και, αν ο θίασος ήταν κατά βάση μουσικός, προστίθεντο ένας τενόρος, κορίστες, μουσικοί (το λιγότερο ένας πιανίστας κι ένας βιολιστής) και λίγοι χορευτές.»

Η σουμπρέτα συγκαταλεγόταν στους απαραίτητους ρόλους για τη συγκρότηση ενός θιάσου στα εγχώρια λαϊκά θεάματα του Μεσοπολέμου.

Γλυτζουρής, Α. (2024). «Εις τα κέντρα της λησμονιάς». Θέατρο και σινεμά στους προσφυγικούς συνοικισμούς του μεσοπολεμικού Πειραιά. Μια πρώτη επίσκεψη. Ρέθυμνο: Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών/Ι.Τ.Ε., σ. 294.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Μουσική σύνθεση του Josef Strauss με τίτλο Die Soubrette [Η σουμπρέτα, 1861], Polka schnell, Op.…

Tρέιλερ της ταινίας Όλοι οι άνδρες είναι ίδιοι (1966) του Αλέκου Σακελλάριου, βασισμένης στο θεατρικό…

Η Edita Gruberová [Εντίτα Γκρουμπερόβα] σε μια σπινθηροβόλα ερμηνεία της άριας «Mein Herr Marquis» [Κύριέ…

Η Beatriz Lanza [Μπεατρίς Λάνθα] ερμηνεύει το «Tango de la Menegilda» [Το τανγκό της υπηρέτριας],…

Η υψίφωνος Kathleen Battle [Καθλήν Μπάτλ] στον ρόλο της σουμπρέτας Despina στην κωμική όπερα Έτσι…

Η Sofie Asplund [Σόφι Άσπλουντ] στον ρόλο της σουμπρέτας Zerbinetta, ερμηνεύει την άρια "Großmächtige Prinzessin"…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Η Κολομπίνα της κομμέντια ντελ άρτε θεωρείται το δραματουργικό πρότυπο του χαρακτήρα της σουμπρέτας.

Η Lily Pons διακρίθηκε ως σουμπρέτα σοπράνο σε κολορατούρα ρεπερτόριο.

Η Σμυρνιά σουμπρέτα Κούλα Γκιουζέππε μεσουράνησε στο μουσικό θέατρο του Μεσοπολέμου.

Η Δέσποινα Στυλιανοπούλου, εμβληματική «εθνική υπηρέτρια» μετέτρεψε τον τύπο της κλασικής σουμπρέτας σε μια αυθεντική,…

Ο Γιάννης Φέρτης ως Ιππότης Ριπαφράτα, ο μισογύνης αριστοκράτης που υποκύπτει στη γοητεία της ξενοδόχου,…

βασική

Boldrey, R. (1994). Guide to operatic roles and arias. Dallas: Pst.

Clark, M. R. (2007). Guide to the aria repertoire. Bloomington: Indiana University Press.

Drinker, S. (1948). Music and women. New York: Coward McCann.

Grout, D. J., & Williams, H. W. (2003). A short history of opera. New York: Columbia University Press.

Letellier, R. I. (2015). Operetta: A sourcebook, Volume I. Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing.

Parker, R. (Ed.). (1994). The Oxford illustrated history of opera. Oxford: Oxford University Press.

Schrader, V.L. (2016). Defining the soubrette archetype in classic and contemporary musical theatre. New Theatre Quarterly 32(01), 78-96.

Senici, E. (2005). Landscape and gender in Italian opera: The alpine virgin from Bellini to Puccini. Cambridge: Cambridge University Press.

Somerset-Ward, R. (1998). The story of opera. New York: Harry N. Abrams.

Strang, L. C. (1900). Prima donnas and soubrettes of light opera and musical comedy in America. Boston: L. C. Page & Company.

Waeber, J. (Επιμ.). (2022). The Cambridge companion to seventeenth-century opera. Cambridge: Cambridge University Press.

συμπληρωματική

Boldrey, R., Bookspan, J. (1993). Singers’ edition operatic arias: Soubrette. New York: Caldwell Pub Co.

Dent, E. J. (1991). Mozart’s operas: A critical study. Oxford: Oxford University Press.

Heartz, D. (2009). Mozart, Haydn and early Beethoven: 1781–1802. New York: W. W. Norton & Company.

Osborn, E. (2020). The clever maid: A lecture recital on the soubrette soprano role in Mozart's operas. IdeaFest, 103. red.library.usd.edu...

Γλυτζουρής, Α. (2024). «Εις τα κέντρα της λησμονιάς». Θέατρο και σινεμά στους προσφυγικούς συνοικισμούς του μεσοπολεμικού Πειραιά. Μια πρώτη επίσκεψη. Ρέθυμνο: Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών/Ι.Τ.Ε.

Έξαρχος, Θ. (1995). Έλληνες ηθοποιοί. «Αναζητώντας τις ρίζες»: Από τα τέλη του 18ου αιώνα μέχρι το 1899. Αθήνα-Γιάννινα: Δωδώνη.

Έξαρχος, Θ. (1996). Έλληνες ηθοποιοί. Αναζητώντας τις ρίζες: Έτος γέννησης από 1900 μέχρι 1925. Αθήνα-Γιάννινα: Δωδώνη.

Έξαρχος, Θ. (2000). Έλληνες ηθοποιοί. «Η γενιά μας». Έτος γέννησης από 1926 μέχρι 1940. Αθήνα: Δωδώνη.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. σουμπρέτα. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/σουμπρέτα

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «σουμπρέτα». Ανακτήθηκε 14 August 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/σουμπρέτα.

MLA

«σουμπρέτα». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 14 August 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/σουμπρέτα.

1733