Thymele Logo
Search

σουρεαλισμός [ουσ. αρσ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Διεθνές πρωτοποριακό καλλιτεχνικό και διανοητικό κίνημα, το οποίο συγκροτήθηκε στο Παρίσι το 1924 με κεντρική μορφή τον André Breton [Αντρέ Μπρετόν] και επιδίωξε την απελευθέρωση του πνεύματος από τις λογικές, ηθικές και αισθητικές συμβάσεις, αξιοποιώντας το ασυνείδητο, το όνειρο, την τυχαιότητα και τον ψυχικό αυτοματισμό, με σκοπό τη συγχώνευση ονείρου και πραγματικότητας σε μια ανώτερη, «υπερπραγματική» τάξη [surréalité].

Ανάπτυξη

Ο σουρεαλισμός συγκροτήθηκε επισήμως στο Παρίσι το 1924, όταν ο ποιητής André Breton [Αντρέ Μπρετόν] δημοσίευσε το Μανιφέστο του σουρεαλισμού [Manifeste du surréalisme] και όρισε το κίνημα ως «καθαρό ψυχικό αυτοματισμό», δηλαδή ως διαδικασία δημιουργίας απαλλαγμένη από τον έλεγχο της λογικής και από κάθε ηθική ή αισθητική μέριμνα. Τον όρο είχε πλάσει το 1917 ο Guillaume Apollinaire [Γκιγιώμ Απολλιναίρ], αρχικά στο σημείωμα προγράμματος του μπαλέτου Parade [Παρέλαση] και έπειτα ως υπότιτλο («σουρεαλιστικό δράμα») του έργου του Οι μαστοί του Τειρεσία [Les Mamelles de Tirésias]. Το κίνημα αναδύθηκε από το έδαφος του ντανταϊσμού αι τροφοδοτήθηκε θεωρητικά από τις ψυχαναλυτικές θέσεις του Sigmund Freud [Ζίγκμουντ Φρόυντ] για το ασυνείδητο και το όνειρο, καθώς και από τον μαρξισμό, με τον οποίο ο Breton επιδίωξε να συνδέσει την καλλιτεχνική με την κοινωνική επανάσταση.


Η ποίηση υπήρξε το κέντρο βάρους του κινήματος. Ήδη το 1919 ο Breton και ο Philippe Soupault [Φιλίπ Σουπώ] είχαν συνθέσει τα Μαγνητικά πεδία [Les Champs magnétiques], πρώτο δείγμα αυτόματης γραφής, τεχνικής η οποία, μαζί με την καταγραφή ονείρων και το συλλογικό παίγνιο του «εκλεκτού πτώματος» [cadavre exquis], όρισε την καθημερινή πρακτική των σουρεαλιστών. Γύρω από τον Breton συσπειρώθηκαν ο Paul Éluard [Πωλ Ελυάρ], ο Louis Aragon [Λουί Αραγκόν], ο Robert Desnos [Ρομπέρ Ντεσνός] και ο Benjamin Péret [Μπενζαμέν Περέ], ενώ τα περιοδικά Littérature [Λογοτεχνία] και La Révolution surréaliste [Η σουρεαλιστική επανάσταση] λειτούργησαν ως όργανα της ομάδας. Οι σουρεαλιστές αναγνώρισαν ως προδρόμους του κινήματος τον Novalis [Νοβάλις], τον Lautréamont [Λωτρεαμόν] και τον Arthur Rimbaud [Αρτύρ Ρεμπώ]. Πέρα από την τεχνική διάσταση, ο σουρεαλισμός διεκδίκησε μια συνολική στάση ζωής, με κεντρικές έννοιες το θαυμαστό [le merveilleux], το μαύρο χιούμορ και την αντικειμενική τύχη [hasard objectif], δηλαδή την απρόβλεπτη σύμπτωση που αποκαλύπτει μια κρυφή επιθυμία. Το Δεύτερο μανιφέστο του σουρεαλισμού [Second Manifeste du surréalisme] (1929) σφράγισε την πολιτικοποίηση και τις εσωτερικές ρήξεις, με χαρακτηριστικότερη την αποχώρηση του Aragon (1932), ο οποίος προέκρινε την κομματική πειθαρχία του Γαλλικού Κομμουνιστικού Κόμματος έναντι της αυτονομίας της ομάδας. Το κίνημα ακτινοβόλησε διεθνώς και παρέμεινε ενεργό ως τον θάνατο του Breton (1966), ενώ η παρισινή ομάδα διαλύθηκε επισήμως το 1969.


Στη ζωγραφική η εξερεύνηση του ασυνειδήτου ακολούθησε δύο κατευθύνσεις. Η πρώτη, του αυτοματισμού, οδήγησε τον André Masson [Αντρέ Μασσόν] και τον Joan Miró [Χοάν Μιρό] σε αφαιρετικές, οργανικές φόρμες. Η δεύτερη, της ονειρικής αναπαράστασης, ώθησε τον Salvador Dalí [Σαλβαδόρ Νταλί], τον René Magritte [Ρενέ Μαγκρίτ] και τον Max Ernst [Μαξ Ερνστ] να αποδίδουν με σχολαστικό ρεαλισμό παράλογες σκηνές που προκαλούν ανοικείωση. Καθοριστική επίδραση στην κατεύθυνση αυτή άσκησε η μεταφυσική ζωγραφική του Giorgio de Chirico [Τζώρτζιο ντε Κίρικο]. Στον κινηματογράφο η σουρεαλιστική ποιητική βρήκε την πληρέστερη έκφρασή της στις ταινίες Ένας ανδαλουσιανός σκύλος [Un chien andalou] (1929) και Η χρυσή εποχή [L'Âge d'or] (1930) του Luis Buñuel [Λουίς Μπουνιουέλ], σε συνεργασία με τον Dalí, όπου η διαδοχή ασύνδετων, βίαιων εικόνων υπάκουε στη λογική του ονείρου.


Στο θέατρο οι σουρεαλιστές αναγνώρισαν ως πρόδρομό τους τον Alfred Jarry [Αλφρέ Ζαρρύ] και τον Υμπύ Τύραννο [Ubu Roi] (1896), έργο που διέλυε τη λογική της γλώσσας και της σκηνικής δράσης. Το Théâtre Alfred Jarry (1926 – 1930), που ίδρυσαν ο Antonin Artaud [Αντονέν Αρτώ], ο Roger Vitrac [Ροζέ Βιτράκ] και ο Robert Aron [Ρομπέρ Αρόν], αποτέλεσε την οργανωμένη σκηνική στέγη της σουρεαλιστικής δραματουργίας, με κορυφαίο δείγμα το Βικτώρ ή Τα παιδιά στην εξουσία [Victor ou les Enfants au pouvoir] (1928) του Vitrac. Ο Artaud συμπορεύτηκε με την ομάδα του Breton για σύντομο διάστημα και διαγράφηκε στα τέλη του 1926· το μεταγενέστερο όραμά του για το θέατρο της σκληρότητας διαμορφώθηκε αυτόνομα. Στον χορό η σουρεαλιστική αισθητική προαναγγέλθηκε στο Relâche [Απόψε το θέατρο αργεί] (1924) του Francis Picabia [Φρανσίς Πικαμπιά], με μουσική του Erik Satie [Ερίκ Σατί] για τα Σουηδικά Μπαλέτα, και εκφράστηκε ρητά στο Bacchanale [Βακχανάλια] (1939), με λιμπρέτο, σκηνικά και κοστούμια του Dalí και χορογραφία του Λεονίντ Μασσίν [Léonide Massine]. Η μουσική έμεινε στο περιθώριο των θεωρητικών ενδιαφερόντων του Breton, ο οποίος τη θεωρούσε ακατάλληλη για την αυτόματη έκφραση. Η σουρεαλιστική αισθητική μεταγγίστηκε στο λυρικό θέατρο με την όπερα Julietta (1938) του Bohuslav Martinů [Μπόχουσλαβ Μαρτινού], βασισμένη στο θεατρικό Juliette ou la Clé des songes [Ζυλιέτ ή Το κλειδί των ονείρων] (1930) του Georges Neveux [Ζωρζ Νεβέ], και με τους Μαστούς του Τειρεσία (1947) του Francis Poulenc [Φρανσίς Πουλένκ].


Στην Ελλάδα ο σουρεαλισμός ρίζωσε τη δεκαετία του 1930 με την ονομασία «υπερρεαλισμός» και ανανέωσε ριζικά την ποιητική γλώσσα. Ο Ανδρέας Εμπειρίκος [Andreas Embirikos] εισήγαγε την αυτόματη γραφή στα ελληνικά γράμματα με την Υψικάμινο (1935), ενώ ο Νικόλαος Κάλας [Nicolas Calas] συνομίλησε θεωρητικά με τον παρισινό πυρήνα του κινήματος. Ο Οδυσσέας Ελύτης [Odysseas Elytis], ο Νίκος Εγγονόπουλος [Nikos Engonopoulos], ποιητής και ζωγράφος, και ο Νίκος Γκάτσος [Nikos Gatsos] με την Αμοργό (1943) αφομοίωσαν δημιουργικά τις σουρεαλιστικές αρχές, συνθέτοντας μια προσωπική εκδοχή που συνδυάζει το όνειρο με την ελληνική παράδοση και ιστορία. Στο θέατρο, υπερρεαλιστικά στοιχεία διακρίνονται κυρίως στο πρώιμο έργο του Βασίλη Ζιώγα.

Αγγλικά
surrealism
Γαλλικά
surréalisme, le
Γερμανικά
Surrealismus, der
Ιταλικά
surrealismo, il

Συνώνυμα

υπερρεαλισμός

Σχετικοί όροι

σουρεαλιστικό θέατρο, ιστορική πρωτοπορία, παταφυσική, κολλάζ, θέατρο του παραλόγου, ψυχαναλυτική θεωρία

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Στα δύο μανιφέστα του σουρεαλισμού (1924 και 1929), ο André Breton είναι αρκετά σαφής όσον αφορά τη φιλοσοφική εμπλοκή του κινήματος έτσι ώστε να μην το περιορίσουν απλώς σε ένα λογοτεχνικό και καλλιτεχνικό ρεύμα. Η “σουρεαλιστική επανάσταση”, η οποία συγκεντρώνεται γύρω από τους Pierre Naville, Benjamin Peret, Louis Aragon, Philippe Soupault, διατυπώνει το πρόγραμμα μιας φιλοσοφίας της αλλαγής: αλλαγή της ζωής και, αργότερα, αλλαγή της πολιτικής, στο βαθμό που ο σουρεαλισμός θα μπορέσει να τεθεί στην υπηρεσία της (κομμουνιστικής) επανάστασης. Έχοντας ως πνευματικούς πατέρες τον Novalis, τον Lautreamont και τον Rimbaud, και με τη βοήθεια του Nietzsche και του Freud, το ζήτημα για τους σουρεαλιστές είναι, σύμφωνα με τα λόγια του ίδιου του Breton, να θέσουν τέλος “στην κακία, στο μίσος και στη ρηχή οίηση” του διανοουμενίστικου ορθολογισμού και της θετικιστικής λογικής».

Ο φιλόσοφος της τέχνης Marc Jimenez [Μαρκ Ζιμενέζ] συνοψίζει την ιδεολογική και φιλοσοφική θεμελίωση του σουρεαλισμού, όπως αποτυπώθηκε στα δύο μανιφέστα του André Breton [Αντρέ Μπρετόν] (1924 και 1929). Κατά τον Jimenez, το κίνημα δεν περιορίστηκε σε λογοτεχνικό και καλλιτεχνικό ρεύμα, αλλά διατύπωσε μια «φιλοσοφία της αλλαγής», η οποία επιδίωξε να τεθεί στην υπηρεσία της κομμουνιστικής επανάστασης. Καταγράφονται, τέλος, οι πνευματικοί πρόγονοι του κινήματος, οι Novalis [Νοβάλις], Lautréamont [Λωτρεαμόν] και Arthur Rimbaud [Αρτύρ Ρεμπώ], και οι καθοριστικές επιδράσεις των Friedrich Nietzsche [Φρήντριχ Νίτσε] και Sigmund Freud [Ζίγκμουντ Φρόυντ].

Jimenez, M. (2014). Τι είναι η αισθητική; (Μ. Καρρά, Μετ.· Γ. Ράπτη, Επιμ.). Αθήνα: Νεφέλη. (Πρωτότυπη έκδοση 1997). Βλ. σ. 234.

Quote Icon

Η επίσημη ημερομηνία ίδρυσης του κινήματος του σουρεαλισμού τοποθετείται στο 1924, όταν δημοσιεύτηκε το «Μανιφέστο του Σουρεαλισμού». Ως τον Δεκέμβριο της ίδιας χρονιάς είχε ήδη κυκλοφορήσει και το πρώτο τεύχος του περιοδικού του κινήματος, La Révolution Surréaliste. Τη βασική τεχνική του κινήματος, την αυτόματη γραφή, την είχαν ήδη υιοθετήσει ο Breton και ο Soupault από το 1921, στο σουρεαλιστικό τους ποίημα «Les Champs magnétiques». Παρόλο που εκείνη την εποχή χαρακτήριζε κάθε τους δράση, πολλές παραστάσεις είχαν σαφή σουρεαλιστικά χαρακτηριστικά και, ανεξάρτητα από την επίσημη ίδρυση του κινήματος, ορίζεται ως τέτοια.

Η ιστορικός της τέχνης Βίκυ Καραΐσκου επισημαίνει ότι, αν και η επίσημη ίδρυση του σουρεαλισμού τοποθετείται στο 1924, η αυτόματη γραφή, βασική τεχνική του κινήματος, εφαρμοζόταν ήδη από τους André Breton [Αντρέ Μπρετόν] και Philippe Soupault [Φιλίπ Σουπώ] στα Μαγνητικά πεδία [Les Champs magnétiques], που γράφτηκαν το 1919 και εκδόθηκαν το 1920 (η μελετήτρια τα χρονολογεί στο 1921). Υποστηρίζει επίσης ότι πολλές παραστάσεις πριν από το 1924 φέρουν σαφή σουρεαλιστικά χαρακτηριστικά, ανεξάρτητα από την επίσημη ίδρυση του κινήματος. Ο σουρεαλισμός αναδεικνύεται έτσι σε σκηνική και λογοτεχνική πρακτική που προηγήθηκε της θεωρητικής του κωδικοποίησης.

Καραΐσκου, Β. (2009). Εικαστικές και σκηνικές πρωτοπορίες στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Αθήνα: Παπασωτηρίου. Βλ. σ. 162.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

La Coquille et le Clergyman [Το κοχύλι και ο κληρικός] (1928) της Germaine…

Quelques airs de Clarisse Juranville [Μερικά τραγούδια της Κλαρίς Ζυρανβίλ] (1928) του Βέλγου…

Un chien andalou [Ένας ανδαλουσιανός σκύλος] (1929) των Luis Buñuel [Λουίς Μπουνιουέλ] και

Το ποίημα "Liberté" [«Ελευθερία»] (1942) του Paul Éluard [Πωλ Ελυάρ], κορυφαίου ποιητή του σουρεαλισμού

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

André Masson [Αντρέ Μασσόν], Dessin automatique [Αυτόματο σχέδιο] (1924), μελάνι σε χαρτί, Museum…

Max Ernst [Μαξ Ερνστ], Deux enfants sont menacés par un rossignol [Δύο παιδιά απειλούνται…

René Magritte [Ρενέ Μαγκρίτ], La condition humaine [Η ανθρώπινη κατάσταση] (1933), λάδι σε…

Meret Oppenheim [Μέρετ Όπενχαϊμ], Ma gouvernante – My Nurse – Mein Kindermädchen [Η γκουβερνάντα…

βασική

Adamowicz, E. (2004). Ceci n'est pas un tableau: Les écrits surréalistes sur l'art. Lausanne: L'Âge d'Homme.

Balakian, A. (1970). Surrealism: The road to the absolute (Αναθ. έκδ.). New York: E. P. Dutton.

Bigsby, C. W. E. (1989). Νταντά και σουρρεαλισμός (Ε. Μοσχονά, Μετ.). Αθήνα: Ερμής. (Πρωτότυπη έκδοση 1972)

Breton, A. (1969). Manifestoes of surrealism (R. Seaver & H. R. Lane, Μετ.). Ann Arbor, MI: University of Michigan Press.

Breton, A. (1983). Μανιφέστα του σουρρεαλισμού (Ε. Μοσχονά, Εισ., Μετ. & Σχόλ.). Αθήνα – Γιάννινα: Δωδώνη. (α΄ έκδ. 1972)

Caws, M. A. (Επιμ.). (2001). Surrealist painters and poets: An anthology. Cambridge, MA: MIT Press.

Jimenez, M. (2014). Τι είναι η αισθητική; (Μ. Καρρά, Μετ.· Γ. Ράπτη, Επιμ.). Αθήνα: Νεφέλη. (Πρωτότυπη έκδοση 1997)

Matheson, N. (Επιμ.). (2006). The sources of surrealism: Art in context. Aldershot: Lund Humphries.

Matthews, J. H. (1974). Theatre in Dada and surrealism. Syracuse, NY: Syracuse University Press.

Melzer, A. H. (1994). Dada and surrealist performance. Baltimore, MD: Johns Hopkins University Press. (α΄ έκδ. 1980)

Nadeau, M. (1965). The history of surrealism (R. Howard, Μετ.). New York: Macmillan. (Πρωτότυπη έκδοση 1945)

Αμπατζοπούλου, Φ. (Επιμ.). (1980). …δεν άνθησαν ματαίως: Ανθολογία υπερρεαλισμού. Αθήνα: Νεφέλη.

Καραΐσκου, Β. (2009). Εικαστικές και σκηνικές πρωτοπορίες στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Αθήνα: Παπασωτηρίου.

συμπληρωματική

Hopkins, D. (2004). Dada and surrealism: A very short introduction. Oxford: Oxford University Press.

Richardson, M., Ades, D., Fijałkowski, K., Harris, S., & Sebbag, G. (Επιμ.). (2019). The international encyclopedia of surrealism (3 τόμ.). London: Bloomsbury Visual Arts.

Strom, K. (Επιμ.). (2023). The Routledge companion to surrealism. New York: Routledge.

Βίττι, Μ. (1987). Η γενιά του τριάντα: Ιδεολογία και μορφή. Αθήνα: Ερμής. (α΄ έκδ. 1977)

Στάγκος, Ν. (Επιμ.). (2003). Έννοιες της μοντέρνας τέχνης: Από τον φωβισμό στον μεταμοντερνισμό (Α. Παππάς, Μετ.). Αθήνα: ΜΙΕΤ. (Πρωτότυπη έκδοση 1974).

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. σουρεαλισμός. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/σουρεαλισμός

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «σουρεαλισμός». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/σουρεαλισμός.

MLA

«σουρεαλισμός». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/σουρεαλισμός.

1388