Οι διαβατήριες τελετές συνοδεύουν τις κρίσιμες μεταβάσεις του ατομικού και του συλλογικού βίου, όπως η γέννηση, η ενηλικίωση, ο γάμος και ο θάνατος. Τον όρο εισήγαγε ο εθνογράφος Arnold van Gennep [Αρνόλντ βαν Γκεννέπ] στο Les rites de passage [Τελετουργίες διάβασης, 1909]. Ο βαν Γκεννέπ διέκρινε μια σταθερή τριμερή δομή: τις τελετές αποχωρισμού [rites de séparation]· τις τελετές της μεθοριακής φάσης [rites de marge], κατά την οποία το άτομο βρίσκεται ανάμεσα σε δύο καταστάσεις· και τις τελετές επανένταξης [rites d'agrégation] στη νέα θέση. Για τη μεσαία φάση αξιοποίησε τη λατινική λέξη limen (κατώφλι), συνδέοντας τη συμβολική μετάβαση με το πέρασμα ενός ορίου. Στις διαβατήριες τελετές εντάσσονται και οι ταφικές, οι οποίες συνοδεύουν τη μετάβαση του νεκρού στον άλλο κόσμο.
Ο ανθρωπολόγος Victor Turner [Βίκτορ Τέρνερ] επανέφερε τη θεωρία στο προσκήνιο μετά την αγγλική μετάφραση του βιβλίου (1960). Στο δοκίμιο "Betwixt and Between: The Liminal Period in Rites de Passage" [«Ανάμεσα και μεταξύ: Η μεθοριακή περίοδος στις διαβατήριες τελετές»], στο The Forest of Symbols [Το δάσος των συμβόλων, 1967], εστίασε στη μεσαία φάση ως πεδίο αμφισημίας και συμβολικής αντιστροφής· από την ανάλυση αυτή προέκυψε η έννοια της μεθοριακότητας [liminality], την οποία επέκτεινε αργότερα στο θέατρο. Στο ίδιο έργο ο Τέρνερ συνέδεσε την τελετουργία με τις κοινωνικές μεταβάσεις και την τελετή με τις σταθερές κοινωνικές καταστάσεις. Με αυτή την έννοια η διαβατήρια τελετή συνιστά κατεξοχήν τελετουργία· ο όρος διατηρείται ως καθιερωμένος στην ελληνική βιβλιογραφία.
Οι διαβατήριες τελετές αξιοποιούν εξαρχής παραστατικά μέσα: πομπές, τραγούδια, χορούς, μεταμφιέσεις, προσωπίδες και ειδική σκευή. Στην αρχαία Αθήνα ο γάμος κορυφωνόταν με τη νυφική πομπή προς τον οίκο του γαμπρού, υπό τους ήχους του υμεναίου. Το σχήμα του βαν Γκεννέπ αξιοποιήθηκε και στην ανάλυση δραματικών έργων: η κατάβαση του Διονύσου στον Άδη στους Βατράχους του Αριστοφάνη [Aristophanes] και η νύχτα των εραστών στο δάσος στο Όνειρο θερινής νύχτας [A Midsummer Night's Dream] του William Shakespeare [Ουίλλιαμ Σαίξπηρ] διαβάζονται ως πορείες αποχωρισμού, μεθοριακής φάσης και επανένταξης.
Η συνεργασία του Τέρνερ με τον σκηνοθέτη και θεωρητικό Richard Schechner [Ρίτσαρντ Σέχνερ] μετέφερε το σχήμα στη θεωρία της επιτέλεσης και συνέβαλε στη συγκρότηση των παραστασιακών σπουδών [performance studies]. Ο Σέχνερ είχε ήδη σχεδιάσει την έναρξη και τη λήξη του Dionysus in 69 [Διόνυσος στο 69, 1968], διασκευής των Βακχών του Ευριπίδη [Euripides] από το The Performance Group [Δε Πέρφορμανς Γκρουπ], κατά το πρότυπο των διαβατήριων τελετών, ώστε ολόκληρη η παράσταση να λειτουργεί ως μεθοριακή φάση. Στο Between Theater and Anthropology [Ανάμεσα στο θέατρο και στην ανθρωπολογία, 1985] συσχέτισε επίσης το εργαστήριο και τη δοκιμή με τα στάδια της διάβασης: οι ηθοποιοί αποσπώνται από την καθημερινή συμπεριφορά, δοκιμάζουν νέες δυνατότητες και επανέρχονται ενώπιον του κοινού.
Η ανθρωπολόγος και χορογράφος Katherine Dunham [Κάθριν Ντάναμ], η οποία γνώριζε τη μελέτη του βαν Γκεννέπ, παρουσίασε το 1941 το μπαλέτο Rites de Passage [Διαβατήριες τελετές], με ενότητες για την εφηβεία, τη γονιμότητα και τον θάνατο. Ο Peter Sculthorpe [Πήτερ Σκάλθορπ] στήριξε στο ίδιο σχήμα το μουσικοθεατρικό έργο Rites of Passage [Διαβατήριες τελετές, 1974], ενώ ο John Neumeier [Τζων Νόιμαϊερ] αποτύπωσε στη χορογραφία Fourth Symphony of Gustav Mahler [Τέταρτη συμφωνία του Γκούσταβ Μάλερ, 1977] την πορεία ενός αγοριού προς την ενηλικίωση. Η χορογράφος Mamela Nyamza [Μαμέλα Νιάμζα] ενσάρκωσε στο Hatched [Εκκολαφθέν, 2009] τα τρία στάδια της διάβασης. Η βρετανική ομάδα Welfare State International [Ουέλφαρ Στέιτ Ιντερνάσιοναλ] σχεδίασε κοσμικές διαβατήριες τελετές ονοματοδοσίας, γάμου και κηδείας.
Η διαβατήρια τελετή τροφοδοτεί και τις εικαστικές τέχνες, την τέχνη της επιτέλεσης και τον κινηματογράφο. Ο Adrian Mauriks [Άντριαν Μάουρικς] αφιέρωσε στο θέμα σειρά ζωγραφικών έργων (1991–1992), ενώ η Pooja Prema [Πούτζα Πρέμα] παρουσίασε το 2013 το Rites of Passage [Διαβατήριες τελετές], πολυμεσική εγκατάσταση και επιτέλεση για τις μεταβάσεις στη ζωή των γυναικών. Η Κύπρια καλλιτέχνιδα Αλέξια Βασιλείου γύρισε στην κατεχόμενη Αμμόχωστο, τη γενέτειρά της, την ταινία και επιτέλεση Rite of Passage [Διαβατήρια τελετή, 2024]. Τις δοκιμασίες της ενηλικίωσης αφηγείται η ομότιτλη ταινία μικρού μήκους του Michael A. Krehan [Μάικλ Α. Κρέχαν] (2023).