Thymele Logo
Search

θεωρία της επιτέλεσης [ουσ. θηλ.]

Articles Icon 1
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Θεωρητικό σύστημα που διαμόρφωσε ο Richard Schechner [Ρίτσαρντ Σέχνερ] από τη δεκαετία του 1960, σε διάλογο με την ανθρωπολογία, και το οποίο εξετάζει το θέατρο, την τελετουργία, το παιχνίδι, τον αθλητισμό και την καθημερινή συμπεριφορά ως συγγενείς μορφές ενός ενιαίου φάσματος, με θεμελιώδη την έννοια της επαναφερόμενης συμπεριφοράς.

Ανάπτυξη

Η θεωρία της επιτέλεσης [performance theory] δηλώνει το θεωρητικό σύστημα που διαμόρφωσε ο Richard Schechner [Ρίτσαρντ Σέχνερ] από τη δεκαετία του 1960. Ο όρος καθιερώθηκε με τον τόμο Performance Theory [Θεωρία της επιτέλεσης] (1988), αναθεωρημένη έκδοση των Essays on Performance Theory 1970–1976 [Δοκίμια για τη θεωρία της επιτέλεσης 1970–1976] (1977). Η θεωρία εξετάζει την επιτέλεση ως ανθρώπινη συμπεριφορά που επαναλαμβάνεται και εκτίθεται ενώπιον άλλων, και όχι μόνο την επιτέλεση ως καλλιτεχνικό γεγονός. Συγκροτήθηκε σε διάλογο με την ανθρωπολογία και αποτέλεσε το θεμέλιο των παραστασιακών σπουδών [performance studies]. Διακρίνεται από τη θεωρία της επιτελεστικότητας, η οποία εξετάζει πώς ο λόγος και οι πράξεις συγκροτούν ό,τι κατονομάζουν.


Αφετηρία της θεωρίας υπήρξε η σύγκριση του θεάτρου με συγγενείς δραστηριότητες. Στο δοκίμιο "Approaches to Theory/Criticism" [«Προσεγγίσεις στη θεωρία και στην κριτική»] (1966) ο Schechner εντόπισε στο παιχνίδι και στα παίγνια, στον αθλητισμό, στο θέατρο και στην τελετουργία τέσσερα κοινά γνωρίσματα: ιδιαίτερη οργάνωση του χρόνου, ιδιαίτερη αξία των αντικειμένων, μη παραγωγικότητα ως προς τα αγαθά και κανόνες. Από τη σύγκριση προέκυψε η αντίληψη του ευρέος φάσματος [broad spectrum]: το θέατρο δεν αποτελεί αυτόνομο αντικείμενο, αλλά σημείο ενός συνεχούς πρακτικών, από την καθημερινή συμπεριφορά έως την τελετουργία. Στο εσωτερικό του φάσματος κάθε επιτέλεση ταλαντεύεται ανάμεσα στην αποτελεσματικότητα και στην ψυχαγωγία [efficacy / entertainment], και η ιστορία του θεάτρου μπορεί να αναγνωστεί ως εναλλαγή περιόδων στις οποίες κυριαρχεί ο ένας ή ο άλλος πόλος.


Στο δοκίμιο "Drama, Script, Theatre, and Performance" [«Δράμα, σενάριο, θέατρο και επιτέλεση»] (1973) ο Schechner οριοθέτησε τα επίπεδα της επιτέλεσης με τέσσερις ομόκεντρους κύκλους. Στο κέντρο βρίσκεται το δράμα, το γραπτό κείμενο ή η παρτιτούρα του/της δημιουργού. Ακολουθούν το σενάριο [script], ο βασικός κώδικας των δράσεων που μεταβιβάζεται από τόπο σε τόπο και από εποχή σε εποχή, και το θέατρο, οι δράσεις που εκτελεί μια συγκεκριμένη ομάδα επιτελεστών / επιτελεστριών. Τον ευρύτερο κύκλο καταλαμβάνει η επιτέλεση, το σύνολο των γεγονότων από την είσοδο του πρώτου θεατή / της πρώτης θεάτριας έως την αποχώρηση του τελευταίου / της τελευταίας. Το σχήμα αποσύνδεσε την επιτέλεση από το δραματικό κείμενο, αφού ένα γεγονός μπορεί να έχει σενάριο χωρίς δράμα, όπως η τελετουργία ή ο χορός.


Πυρήνας της θεωρίας είναι η επαναφερόμενη συμπεριφορά [restored behavior], την οποία ο Schechner διατύπωσε στο δοκίμιο "Restoration of Behavior" [«Η επαναφορά της συμπεριφοράς»] (1981) και ενέταξε στον τόμο Between Theater and Anthropology [Ανάμεσα στο θέατρο και την ανθρωπολογία] (1985). Πρόκειται για ζωντανή συμπεριφορά την οποία ο επιτελεστής / η επιτελέστρια χειρίζεται όπως ένας σκηνοθέτης / μια σκηνοθέτρια μια λωρίδα φιλμ. Τα «κομμάτια συμπεριφοράς» [strips of behavior] αποσπώνται από τις συνθήκες που τα γέννησαν, αναδιατάσσονται και επαναλαμβάνονται. Κάθε επιτέλεση είναι επομένως «συμπεριφορά δύο φορές επιτελεσμένη» [twice-behaved behavior], που δεν συντελείται ποτέ για πρώτη φορά. Παράδειγμα του Schechner ήταν το μουσείο ζωντανής ιστορίας Plimoth Plantation [Πλίμουθ Πλάντεϊσον] της Μασαχουσέττης (σήμερα Plimoth Patuxet Museums), όπου ερμηνευτές / ερμηνεύτριες υποδύονταν σε πρώτο πρόσωπο κατοίκους της αποικίας του 1627.


Η θεωρία της επιτέλεσης εξετάζει την επιτέλεση ως διαδικασία. Ο Schechner περιέγραψε επτά φάσεις: την άσκηση, το εργαστήριο, τη δοκιμή, το ζέσταμα, την ίδια την επιτέλεση, την αποφόρτιση [cooldown] και τα επακόλουθα [aftermath]. Στο Performance Studies: An Introduction [Παραστασιακές σπουδές: Μια εισαγωγή] (2002) τις ομαδοποίησε σε τρεις: προ-επιτέλεση, επιτέλεση και επακόλουθα. Στο δοκίμιο "Performers and Spectators Transported and Transformed" [«Επιτελεστές και θεατές: Μεταφορά και μεταμόρφωση»] (1981) διέκρινε δύο αποτελέσματα. Στη μεταφορά [transportation] οι συμμετέχοντες / οι συμμετέχουσες μετακινούνται προσωρινά σε μια άλλη κατάσταση και επιστρέφουν στο σημείο εκκίνησης· στη μεταμόρφωση [transformation], όπως στις τελετουργίες μύησης, η αλλαγή είναι μόνιμη. Η διάκριση συνομιλεί με την έννοια της μεθοριακότητας του Victor Turner [Βίκτωρ Τέρνερ].


Η θεωρία δοκιμάστηκε στη σκηνική πράξη με το The Performance Group (1967–1980) και αργότερα με τους East Coast Artists [Ηστ Κόουστ Άρτιστς], που ίδρυσε ο Schechner στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Στο δοκίμιο "Rasaesthetics" [«Ρασαισθητική»] (2001) πρότεινε μια αισθητική του σώματος και των αισθήσεων, με αφετηρία τη θεωρία του ράσα [rasa] της Νατυασάστρα [Nāṭyaśāstra]. Από την προσέγγιση αυτή προήλθε η άσκηση rasaboxes [κουτιά του ράσα], κατά την οποία οι ερμηνευτές / οι ερμηνεύτριες ενσωματώνουν συναισθηματικές καταστάσεις σε ένα πλέγμα τετραγώνων σχεδιασμένο στο δάπεδο. Στον χορό, ο Schechner ανέλυσε το Μπαράτα Νάτυαμ ως παράδειγμα επαναφοράς: οι αναμορφωτές / οι αναμορφώτριες του είδους στον 20ό αιώνα «καθάρισαν» τον χορό των ναών, ενέταξαν χειρονομίες από τη Νατυασάστρα και από τη γλυπτική των ναών και τυποποίησαν τη διδασκαλία, ώστε μια σύγχρονη μορφή να αναγνωριστεί ως αρχαία.


Η Νατυασάστρα πραγματεύεται το δράμα, τον χορό και τη μουσική ως ενιαία τέχνη. Στο ίδιο πνεύμα, η θεωρία της επιτέλεσης βρήκε απήχηση και στη μουσικολογία. Ο Nicholas Cook [Νίκολας Κουκ], στο άρθρο "Between Process and Product: Music and/as Performance" [«Ανάμεσα στη διαδικασία και στο προϊόν: Η μουσική και/ως επιτέλεση»] (2001), αξιοποίησε την έννοια του σεναρίου [script] και πρότεινε να θεωρείται το μουσικό έργο σενάριο που ρυθμίζει τη ζωντανή αλληλεπίδραση των μουσικών και όχι κείμενο που απλώς αναπαράγεται.


Η εμβέλεια της θεωρίας της επιτέλεσης προκάλεσε και αντιρρήσεις. Το σχήμα των επτά φάσεων επικρίθηκε ως προσηλωμένο στη δυτική θεατρική πρακτική, η οποία προϋποθέτει δοκιμές και διακριτό κοινό. Το 1992, σε κεντρική ομιλία στο συνέδριο της Association for Theatre in Higher Education [Ένωση για το Θέατρο στην Ανώτατη Εκπαίδευση], ο Schechner υποστήριξε ότι η επιτέλεση έπρεπε να αντικαταστήσει το θέατρο ως παράδειγμα της ακαδημαϊκής μελέτης, θέση που προκάλεσε έντονη συζήτηση. Οι έννοιες της επαναφερόμενης συμπεριφοράς και του ευρέος φάσματος παραμένουν πάντως βασικά εργαλεία ανάλυσης στις σπουδές του θεάτρου, του χορού και της μουσικής, καθώς και στη μελέτη των εορτών και των αθλητικών γεγονότων.

Αγγλικά
performance theory
Γαλλικά
théorie de la performance, la
Γερμανικά
Performancetheorie, die
Ιταλικά
teoria della performance, la

Σχετικοί όροι

ανθρωπολογία του θεάτρου, περιβαλλοντικό θέατρο, αναδιαδραμάτιση, εθνοσκηνολογία, διαπολιτισμικό θέατρο, κοινωνικό δράμα [Turner], διαβατήρια τελετή

Μη προτεινόμενοι όροι

θεωρία της περφόρμανς

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Εφαρμοσμένα είδη
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon
  1. «Ο όρος «performance», όπως σημασιοδοτείται και χρησιμοποιείται στα τμήματα ή τα προγράμματα των λεγόμενων «παραστασιακών σπουδών» (performance studies) στις Ηνωμένες Πολιτείες σήμερα, είναι σε μεγάλο βαθμό εξαρτημένος από την ορολογία και τις θεωρητικές τακτικές που αναπτύχθηκαν κατά τις δεκαετίες του 1960 και 1970 στις κοινωνικές επιστήμες και ειδικότερα στον τομέα της ανθρωπολογίας και της κοινωνιολογίας. Πολύ σπουδαίες για τη δημιουργία διαύλων επικοινωνίας και διάδρασης μεταξύ των παραδοσιακών θεατρικών σπουδών, της ανθρωπολογίας και της κοινωνιολογίας είναι οι μελέτες του Richard Schechner, ο οποίος προέρχεται από το χώρο του θεάτρου, καθώς και εκείνες των ανθρωπολόγων Victor Turner και Dwight Conquergood και του κοινωνιολόγου Erving Goffman. Για όσους ασχολούνται με τις θεατρικές σπουδές μια σημαντική αναφορά στα κοινά ενδιαφέροντα των προαναφερόμενων γνωστικών πεδίων είδε το φως της δημοσιότητας το φθινόπωρο του 1973, σε ειδική έκδοση του περιοδικού The Drama Review, που ήταν αφιερωμένη στο «Θέατρο και τις Κοινωνικές Επιστήμες» (Theatre and Social Sciences). Στην εισαγωγή του αφιερωματικού τεύχους, ο επισκέπτης-συντάκτης Richard Schechner απαρίθμησε επτά «περιοχές όπου η θεωρία για την παράσταση και οι κοινωνικές επιστήμες συγκλίνουν». Αυτές ήταν:
  2. Η παράσταση-επιτέλεση στην καθημερινή ζωή, συμπεριλαμβανομένων και των πάσης φύσεως συναθροίσεων.
  3. Η δομή των αθλητικών δραστηριοτήτων, των τελετουργιών, του παιχνιδιού και των ποικίλων εκφάνσεων πολιτικής συμπεριφοράς σε δημόσιους χώρους.
  4. Η ανάλυση διαφόρων τρόπων επικοινωνίας (εκτός της γραπτής): σημειωτική.
  5. Οι κοινοί τύποι που εντοπίζονται στα πρότυπα συμπεριφοράς ανθρώπων και ζώων, με έμφαση στο παιχνίδι και το τελετουργικό τυπικό.
  6. Οι ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις που δίνουν έμφαση στη διαπροσωπική αλληλενέργεια, στη δραματοποίηση και στη σωματική συναίσθηση (body awareness).
  7. Η εθνογραφία και η προϊστορία τόσο των εξωτικών, όσο και των πιο οικείων πολιτισμών.
  8. Η συγκρότηση ενός σώματος θεωριών που αφορούν στην παράσταση-επιτέλεση, αλλά στην πραγματικότητα είναι θεωρίες της συμπεριφοράς.»

Ο θεατρολόγος Marvin Carlson [Μάρβιν Κάρλσον] αποδίδει τη σημασία που απέκτησε ο όρος «performance» στις παραστασιακές σπουδές στη συνάντηση των θεατρικών σπουδών με την ανθρωπολογία και την κοινωνιολογία κατά τις δεκαετίες του 1960 και του 1970. Ως ορόσημο αναφέρει το αφιέρωμα του The Drama Review στο «Θέατρο και τις κοινωνικές επιστήμες» (1973), όπου ο Richard Schechner [Ρίτσαρντ Σέχνερ] απαρίθμησε επτά πεδία σύγκλισης, από την καθημερινή ζωή και τις δημόσιες συναθροίσεις έως την ψυχοθεραπεία και την εθνογραφία. Ο κατάλογος σκιαγραφεί το εύρος της θεωρίας της επιτέλεσης, την οποία ο Schechner χαρακτηρίζει στην ουσία θεωρία της συμπεριφοράς.

Carlson, M. (2014). Performance: Μια κριτική εισαγωγή (Ε. Ράπτου, Μετ.). Αθήνα: Παπαζήσης. (Πρωτότυπη έκδοση 1996). Βλ. σσ. 81-83.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Διάλεξη του Richard Schechner [Ρίτσαρντ Σέχνερ] στο Rudder Forum του Πανεπιστημίου Texas A&M, με την…

Εικονική εκπαιδευτική επίσκεψη στο Αγγλικό Χωριό του 17ου αιώνα [17th-Century English Village] του μουσείου ζωντανής…

Συζήτηση στο Martin E. Segal Theatre Center του City University of New York για τον…

Εκπαιδευτικό βίντεο για τη βασική τεχνική του Μπαράτα Νάτυαμ κατά το ύφος [bani] του Kalakshetra…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Σχηματική απόδοση των τεσσάρων ομόκεντρων κύκλων με τους οποίους ο Richard Schechner [Ρίτσαρντ Σέχνερ] οριοθέτησε…

Οι Mudmen [Μαντμέν] της Ασάρο [Asaro], από τα Ανατολικά Υψίπεδα της Παπούας Νέας Γουινέας, στο…

Φύλλο φοίνικα από χειρόγραφο της Νατυασάστρα [Nāṭyaśāstra] σε φύλλα φοίνικα, από τη Νότια…

Ανάγλυφα με χορευτικές στάσεις [karanas] της Νατυασάστρα στον ανατολικό πύργο-πύλη [gopuram] του ναού του Νατάρατζα…

βασική

Bauman, R., & Ritch, P. (1994). Informing performance: Producing the coloquio in Tierra Blanca. Oral Tradition, 9/2, σσ. 255–280.

Carlson, M. (2014). Performance: Μια κριτική εισαγωγή (Ε. Ράπτου, Μετ.). Αθήνα: Παπαζήσης. (Πρωτότυπη έκδοση 1996)

Cook, N. (2001). Between process and product: Music and/as performance. Music Theory Online, 7/2. www.mtosmt.org...

Harding, J. M., & Rosenthal, C. (Επιμ.). (2011). The rise of performance studies: Rethinking Richard Schechner's broad spectrum. Basingstoke: Palgrave Macmillan.

Schechner, R. (1966). Approaches to theory/criticism. The Tulane Drama Review, 10/4, σσ. 20–53. doi.org...

Schechner, R. (1973). Drama, script, theatre, and performance. The Drama Review: TDR, 17/3, σσ. 5–36. doi.org...

Schechner, R. (1977). Essays on performance theory 1970–1976. New York: Drama Book Specialists.

Schechner, R. (1981α). Performers and spectators transported and transformed. The Kenyon Review, 3/4, σσ. 83–113.

Schechner, R. (1981β). Restoration of behavior. Studies in Visual Communication, 7/3, σσ. 2–45.

Schechner, R. (1985). Between theater and anthropology. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.

Schechner, R. (1988). Performance theory (Αναθ. έκδ.). New York & London: Routledge.

Schechner, R. (1992). A new paradigm for theatre in the academy. TDR: The Drama Review, 36/4, σσ. 7–10.

Schechner, R. (2001). Rasaesthetics. TDR: The Drama Review, 45/3, σσ. 27–50. doi.org...

Schechner, R. (2002). Performance studies: An introduction. London & New York: Routledge.

Schechner, R. (2011). Θεωρία της επιτέλεσης (Ν. Κουβαράκου, Μετ.· Μ. Ζωγράφου & Φ. Φιλίππου, Επιμ.). Αθήνα: Τελέθριον.

συμπληρωματική

Bial, H., & Brady, S. (Επιμ.). (2016). The performance studies reader (3η έκδ.). London & New York: Routledge.

Pavis, P. (2016). The Routledge dictionary of performance and contemporary theatre (A. Brown, Μετ.). London & New York: Routledge. (Πρωτότυπη έκδοση 2014)

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. θεωρία της επιτέλεσης. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/θεωρία-της-επιτέλεσης

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «θεωρία της επιτέλεσης». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/θεωρία-της-επιτέλεσης.

MLA

«θεωρία της επιτέλεσης». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/θεωρία-της-επιτέλεσης.

1388