Thymele Logo
Search

μεταποικιοκρατικός, -ή, -ό [επίθετο]

Articles Icon 2
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Εκείνος / εκείνη / εκείνο που αναστοχάζεται κριτικά την κληρονομιά της αποικιοκρατίας, αποδομεί τα κυρίαρχα αφηγήματά της και αντιστέκεται στις πολιτισμικές της επιβολές. Στις παραστατικές τέχνες χαρακτηρίζει έργα, πρακτικές και θεωρητικές προσεγγίσεις που δίνουν φωνή σε περιθωριοποιημένες ταυτότητες και αναδεικνύουν τις υβριδικές, διασταυρούμενες πολιτισμικές εμπειρίες που προέκυψαν από την αποικιοκρατία.

Ανάπτυξη

Ο χαρακτηρισμός μεταποικιοκρατικός δεν δηλώνει απλώς την περίοδο μετά την αποικιοκρατία· περιγράφει μια ενεργή, κριτική και συχνά συγκρουσιακή συνομιλία με την κληρονομιά της. Το μεταποικιοκρατικό θέατρο αποδομεί τις αφηγήσεις με τις οποίες το αποικιοκρατικό θέατρο αναπαρήγαγε τη δυτική ηγεμονία και εξωτικοποιούσε τους «άλλους» λαούς, και επαναπροσδιορίζει τη σκηνή ως χώρο αντίστασης, μνήμης και πολιτισμικής επαναδιαπραγμάτευσης. Τα έργα αυτά αναγνωρίζονται από την κριτική τους στάση απέναντι στην αποικιοκρατική κληρονομιά, όχι από την καταγωγή των δημιουργών τους. Η μεταποικιοκρατική οπτική διακρίνεται έτσι από τη διαπολιτισμικότητα, καθώς εξετάζει τη συνάντηση των πολιτισμών υπό το πρίσμα της ιστορικής ανισότητας εξουσίας.


Ο Christopher B. Balme [Κρίστοφερ Μπ. Μπαλμ] ονόμασε στο Decolonizing the Stage [Αποαποικιοποιώντας τη σκηνή] (1999) θεατρικό συγκρητισμό [theatrical syncretism] τη στρατηγική με την οποία στοιχεία γηγενών παραδόσεων (τελετουργίες, μύθοι, μουσικές και χορευτικές φόρμες) ενσωματώνονται σε δυτικές δραματουργικές δομές και συνθέτουν νέες, υβριδικές θεατρικές γλώσσες. Εμβληματικά παραδείγματα αποτελούν Ο θάνατος και ο ιπποκόμος του βασιλιά [Death and the King's Horseman] (1975) του Νιγηριανού Wole Soyinka [Γουόλε Σογίνκα], που αντλεί από την τελετουργία των Γιορούμπα, και το Hayavadana (1971) του Ινδού Γκιρίς Καρνάντ [Girish Karnad], που αξιοποιεί τις συμβάσεις του γιακσαγκάνα [yakshagana], λαϊκού χοροδράματος της νότιας Ινδίας.


Άλλα έργα ασκούν την αντιαποικιοκρατική κριτική μέσα από δυτικές φόρμες, όπως ο ρεαλισμός. Σε αυτά εντάσσεται η δραματουργία του Caryl Phillips [Κάριλ Φίλιπς], Βρετανού συγγραφέα με καταγωγή από την Καραϊβική, όπως το Strange Fruit [Παράξενος καρπός] (1980). Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί Το νησί [The Island] (1973) των Νοτιοαφρικανών Athol Fugard [Άθολ Φιούγκαρντ], John Kani [Τζων Κάνι] και Winston Ntshona [Ουίνστον Ντσόνα], όπου δύο πολιτικοί κρατούμενοι στη νήσο Ρόμπεν ανεβάζουν την Αντιγόνη του Σοφοκλή. Μέσω του θεάτρου εν θεάτρῳ, η σύγκρουση της Αντιγόνης με τον Κρέοντα συνδέεται με την καταπίεση του απαρτχάιντ και η αρχαία τραγωδία μετατρέπεται σε εργαλείο αντίστασης.


Κεντρική θέση στη μεταποικιοκρατική σκέψη κατέχει η έννοια του υποτελούς υποκειμένου [subaltern]. Η Gayatri Chakravorty Spivak [Γκαγιάτρι Τσακραβόρτι Σπίβακ] υποστήριξε στο δοκίμιο "Can the Subaltern Speak?" [«Μπορεί να μιλήσει το υποτελές υποκείμενο;»] (1988) ότι το υποτελές υποκείμενο δεν μπορεί να ακουστεί μέσα στους κυρίαρχους λόγους, ακόμη και όταν οι διανοούμενοι / διανοούμενες επιχειρούν να μιλήσουν εξ ονόματός του. Το πρόβλημα της αντιπροσώπευσης έστρεψε τη σκηνή προς το θέατρο της κοινότητας, όπου οι ίδιες οι κοινότητες συνθέτουν και παρουσιάζουν τις ιστορίες τους. Στην Τζαμάικα, το Sistren Theatre Collective [Σίστρεν], που ίδρυσαν το 1977 στο Κίνγκστον γυναίκες των λαϊκών συνοικιών με τη θεατρική εκπαιδεύτρια Honor Ford-Smith [Όνορ Φορντ-Σμιθ], συνέθεσε συλλογικά παραστάσεις από τα βιώματα των μελών του, με τελετουργικά στοιχεία και αυτοσχεδιασμό, όπως το Bellywoman Bangarang [Ο αγώνας της εγκύου] (1978). Στην Ινδία, ο Ούτπαλ Νταττ [Utpal Dutt] συνδύασε τη μαρξιστική σκέψη με τη λαϊκή φόρμα της τζάτρα [jatra] της Βεγγάλης και ανέβασε έργα για την αντιαποικιοκρατική ιστορία, όπως το Kallol [Ο ήχος των κυμάτων] (1965), που αναφέρεται στην εξέγερση των ναυτών του Βασιλικού Ινδικού Ναυτικού το 1946.


Οι μεταποικιοκρατικές παραστάσεις προκρίνουν συχνά τη μη γραμμική, επεισοδιακή δομή και την πολυγλωσσία. Στον χορό, η Τσαντραλέκα [Chandralekha] επανεξέτασε κριτικά την παράδοση του Μπαράτα Νάτυαμ σε έργα όπως το Angika [Του σώματος] (1985), ενώ η Jawole Willa Jo Zollar [Τζαγουόλε Ουίλλα Τζο Ζόλλαρ] ίδρυσε το 1984 τις Urban Bush Women [Έρμπαν Μπους Γούμεν], ομάδα που αντλεί από τις παραδόσεις της αφρικανικής διασποράς. Στην Κύπρο, μετά την ανεξαρτησία (1960), η κυπριακή διάλεκτος στη σκηνή, ιδίως στις παραγωγές του Θεατρικού Οργανισμού Κύπρου (ΘΟΚ, 1971), δημιουργεί οικειότητα με το τοπικό κοινό και διεκδικεί χώρο για την τοπική φωνή. Το μεταποικιοκρατικό θέατρο μετατρέπει έτσι τη σκηνή σε πεδίο ιστορικής ανασύνθεσης και πολιτισμικής παρέμβασης.

Αγγλικά
postcolonial
Γαλλικά
postcolonial / postcoloniale
Γερμανικά
postkolonial
Ιταλικά
postcoloniale

Σχετικοί όροι

πολιτισμική ιδιοποίηση, πολιτισμικές σπουδές, πολιτικό θέατρο, πολιτισμικός ουσιοκρατισμός, εθνικισμός, ετεροτοπία, στρατευμένο θέατρο

Μη προτεινόμενοι όροι

μεταποικιακός / -ή / -ό

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Από τη σκοπιά του Κύπριου θεατή, η διάλεκτος, στις πλείστες περιπτώσεις, δημιουργεί την απαιτούμενη οικειότητα ανάμεσα στην αφήγηση και σε αυτόν, ώστε αυτό που βλέπει να τον αφορά άμεσα. Σύμφωνα με την Doyle (2000, σ.168), η διάλεκτος είναι ένα εργαλείο σύνδεσης. Η δυνατότητα της διαλέκτου να δημιουργεί τέτοιες συνδέσεις από μόνη της την καθιστά ένα ισχυρό εργαλείο για τη μεταποικιακή γραφή, ειδικά στον χώρο του θεάτρου, με την οποία ο συγγραφέας μπορεί να δημιουργήσει οικειότητα με το τοπικό ακροατήριο. Ντόπιος ηθοποιός και ντόπιο ακροατήριο μπορούν να σχηματίσουν μια ακουστική γέφυρα, η οποία γίνεται εμφανής αν παρατηρήσει κανείς πώς προσλαμβάνει το κοινό τα αστεία που περιέχονται στην παράσταση. […] Η διάλεκτος δημιουργεί στην παράσταση τη δυναμική που χρειάζεται, ώστε να αισθάνεται ο θεατής ότι είναι βγαλμένη από το δικό του περιβάλλον.»

Η μελετήτρια Μαρίνα Αθανασίου-Τάκη εξετάζει την κυπριακή διάλεκτο ως σκηνοθετική επιλογή στο θέατρο της Κύπρου του 21ου αιώνα. Κατά τη συγγραφέα, η διάλεκτος σχηματίζει μια «ακουστική γέφυρα» ανάμεσα στον ντόπιο ηθοποιό και στο ντόπιο κοινό, ώστε το κοινό να αναγνωρίζει στη σκηνή το δικό του περιβάλλον. Η στρατηγική αυτή συνιστά μεταποικιοκρατική επιλογή, καθώς δίνει σκηνικό βάρος στην τοπική φωνή απέναντι στην κυρίαρχη γλωσσική νόρμα.

Αθανασίου-Τάκη, Μ. (2023). Η χρήση της Κυπριακής διαλέκτου ως σκηνοθετική επιλογή στον 21ον αιώνα. Στο Ε. Προύσαλη (Επιμ.), Παραστατικές τέχνες στον 21ο αιώνα: Σύγχρονες πρακτικές και νέες προοπτικές (σσ. 69–75). Αθήνα: Ευρασία. Βλ. σ. 72.

Quote Icon

«Πρόσφατοι ερευνητικοί άξονες, όπως, για παράδειγμα, «τέχνες και αρχιτεκτονική στην παγκοσμιοποίηση» επιχειρούν να ενσωματώσουν την ιστορία της τέχνης, ιδίως του 19ου και 20ού αιώνα, σε μια παγκοσμιοποιημένη θεώρηση και να διευρύνουν τα ερευνητικά [της] πεδία. […] Η κατεύθυνση αυτή παρουσιάζεται τα τελευταία χρόνια επίσης στο πλαίσιο των μεταπτυχιακών σπουδών και της διδακτορικής έρευνας, με προβληματικές γύρω από τη μεταποικιακή τέχνη, την έννοια του μοντερνισμού στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, τη σύγχρονη αφρικανική τέχνη.»

Η ιστορικός της τέχνης Τιτίνα Κορνέζου, με αφετηρία το γαλλικό ακαδημαϊκό παράδειγμα, καταγράφει τη στροφή της ιστορίας της τέχνης προς μια παγκοσμιοποιημένη θεώρηση, η οποία εντάσσει στα ερευνητικά της πεδία τη μεταποικιοκρατική τέχνη και τη σύγχρονη αφρικανική τέχνη. Η διεύρυνση αυτή αμφισβητεί τον ευρωκεντρικό κανόνα των σπουδών και αφορά και τις παραστατικές τέχνες, όπου η μεταποικιοκρατική οπτική επανεξετάζει τις ιεραρχίες ανάμεσα σε δυτικά και μη δυτικά είδη.

Κορνέζου, Τ. (2012). Σπουδές και έρευνα στην ιστορία της τέχνης: Το παράδειγμα της Γαλλίας. Αριάδνη, 18, σσ. 353–371. Βλ. σ. 364.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

The Bacchae of Euripides: A Communion Rite [Οι Βάκχες του Ευριπίδη: Τελετή κοινωνίας],…

Το Sistren Theatre Collective [Σίστρεν] και το Bellywoman Bangarang [Ο αγώνας της εγκύου],…

Bacantes [Βάκχες] του Teatro Buendía της Αβάνας, σε διασκευή της Raquel Carrió [Ρακέλ…

Exhibit B [Έκθεμα Β] του Νοτιοαφρικανού Brett Bailey [Μπρετ Μπέιλυ], «ανθρώπινη εγκατάσταση»…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Οι Wale Ojo [Γουάλε Ότζο] και Theo Ogundipe [Θίο Ογκουντίπε] στο Death and the King's…

Strange Fruit [Παράξενος καρπός] (1980) του Caryl Phillips [Κάριλ Φίλιπς], σε σκηνοθεσία

Η Αντιγόνη του Σοφοκλή σε σκηνοθεσία του Sotigui Kouyaté [Σοτιγκί Κουγιατέ] για το Mandéka Théâtre…

Ο Ούτπαλ Νταττ [Utpal Dutt] (1929–1993), ηθοποιός, σκηνοθέτης και δραματουργός, ίδρυσε το Little Theatre Group…

βασική

Balme, C. B. (1999). Decolonizing the stage: Theatrical syncretism and post-colonial drama. Oxford: Clarendon Press.

Bhabha, H. K. (1994). The location of culture. London & New York: Routledge.

Bharucha, R. (1983). Rehearsals of revolution: The political theater of Bengal. Honolulu, HI: University of Hawaii Press.

Chatterjea, A. (2004). Butting out: Reading resistive choreographies through works by Jawole Willa Jo Zollar and Chandralekha. Middletown, CT: Wesleyan University Press.

Crow, B., & Banfield, C. (1996). An introduction to post-colonial theatre. Cambridge: Cambridge University Press.

Dharwadker, A. B. (2005). Theatres of independence: Drama, theory, and urban performance in India since 1947. Iowa City, IA: University of Iowa Press.

Fugard, A., Kani, J., & Ntshona, W. (1974). Statements: Three plays. London: Oxford University Press.

Gilbert, H., & Tompkins, J. (1996). Post-colonial drama: Theory, practice, politics. London & New York: Routledge.

Loomba, A. (2015). Colonialism/postcolonialism (3η έκδ.). Abingdon & New York: Routledge.

Spivak, G. C. (1988). Can the subaltern speak? Στο C. Nelson & L. Grossberg (Επιμ.), Marxism and the interpretation of culture (σσ. 271–313). Urbana, IL: University of Illinois Press.

Αθανασίου-Τάκη, Μ. (2023). Η χρήση της Κυπριακής διαλέκτου ως σκηνοθετική επιλογή στον 21ον αιώνα. Στο Ε. Προύσαλη (Επιμ.), Παραστατικές τέχνες στον 21ο αιώνα: Σύγχρονες πρακτικές και νέες προοπτικές (σσ. 69–75). Αθήνα: Ευρασία.

Κορνέζου, Τ. (2012). Σπουδές και έρευνα στην ιστορία της τέχνης: Το παράδειγμα της Γαλλίας. Αριάδνη, 18, σσ. 353–371.

συμπληρωματική

Allain, P., & Harvie, J. (2014). The Routledge companion to theatre and performance (2η έκδ.). London & New York: Routledge.

Carlson, M. (2018). Performance: A critical introduction (3η έκδ.). Abingdon & New York: Routledge.

Papalexiou, E. (2005). La tragédie grecque sur la scène contemporaine [Διδακτορική διατριβή]. Lille: ANRT.

Pavis, P. (2016). The Routledge dictionary of performance and contemporary theatre (A. Brown, Μετ.). London & New York: Routledge.

Pavis, P. (2019). Dictionnaire du théâtre (4η έκδ.). Paris: Armand Colin.

Zarrilli, P. B., McConachie, B., Williams, G. J., & Fisher Sorgenfrei, C. (2010). Theatre histories: An introduction (2η έκδ.). London & New York: Routledge.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. μεταποικιοκρατικός, -ή, -ό. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/μεταποικιοκρατικός-ή-ό

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «μεταποικιοκρατικός, -ή, -ό». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/μεταποικιοκρατικός-ή-ό.

MLA

«μεταποικιοκρατικός, -ή, -ό». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/μεταποικιοκρατικός-ή-ό.

1388