Thymele Logo
Search

αποικιοκρατικός, -ή, -ό [επίθετο]

Articles Icon 1
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Εκείνος / εκείνη / εκείνο που σχετίζεται με την αποικιοκρατία, δηλαδή με την πολιτική, οικονομική και πολιτισμική κυριαρχία κυρίως ευρωπαϊκών δυνάμεων σε άλλους λαούς και εδάφη. Στις παραστατικές τέχνες χαρακτηρίζει τις θεωρίες, τις αισθητικές συμβάσεις και τις πρακτικές που αναπτύχθηκαν στο πλαίσιο της κυριαρχίας αυτής και τη νομιμοποίησαν, αναπαράγοντας στερεότυπα για τους αποικιοκρατούμενους λαούς, και οι οποίες επιβιώνουν σε μετασχηματισμένες μορφές ως εργαλεία πολιτισμικής ηγεμονίας.

Ανάπτυξη

Ο χαρακτηρισμός αποικιοκρατικός αφορά παραστατικές πρακτικές που συνδύασαν την ψυχαγωγία με την επιβολή. Μέσω της δραματουργίας και της σκηνικής πράξης, η Ευρώπη διέδωσε ένα φαντασιακό σύστημα που θεμελίωνε τη διάκριση «πολιτισμένων» και «απολίτιστων» λαών. Από τον 16ο αιώνα, οι Ισπανοί ιεραπόστολοι αξιοποίησαν το θρησκευτικό θέατρο για τον εκχριστιανισμό των αυτοχθόνων πληθυσμών της Αμερικής και των Φιλιππίνων. Στις βρετανικές αποικίες, περιοδεύοντες θίασοι παρουσίαζαν το καθιερωμένο ρεπερτόριο, από τον William Shakespeare [Ουίλλιαμ Σαίξπηρ] έως τον Richard Brinsley Sheridan [Ρίτσαρντ Μπρίνσλεϋ Σέρινταν], και πρόβαλλαν τα ευρωπαϊκά ήθη ως πρότυπο πολιτισμικής ανωτερότητας. Η διδασκαλία του σαιξπηρικού δράματος στα σχολεία της Ινδίας εξυπηρετούσε τον ίδιο σκοπό: τη διαμόρφωση πειθήνιων υπηκόων.


Στις ευρωπαϊκές μητροπόλεις, η αποικιοκρατική φαντασία μετατράπηκε σε θέαμα. Ο Edward W. Said [Έντουαρντ Σαΐντ] ανέλυσε στο έργο του Οριενταλισμός [Orientalism] (1978) τον λόγο μέσω του οποίου η Δύση κατασκεύασε την «Ανατολή» ως το κατώτερο αντίθετό της. Στην όπερα και στο μπαλέτο, η Αΐντα [Aida, 1871] του Giuseppe Verdi [Τζουζέππε Βέρντι], η Μαντάμα Μπατερφλάυ [Madama Butterfly, 1904] του Giacomo Puccini [Τζάκομο Πουτσίνι] και η Σεχραζάτ [Schéhérazade, 1910], χορογραφία του Μιχαήλ Φοκίν [Michel Fokine] για τα Ρωσικά Μπαλέτα σε μουσική του Νικολάι Ρίμσκι-Κόρσακοφ [Nikolai Rimsky-Korsakov], παρουσίασαν την Ανατολή ως χώρο εξωτισμού, αισθησιασμού και υποταγής. Ακραία μορφή της ίδιας λογικής αποτέλεσαν τα σόου μίνστρελ [minstrel shows] στις Ηνωμένες Πολιτείες από τη δεκαετία του 1830, όπου λευκοί ηθοποιοί με μαυρισμένο πρόσωπο [blackface] γελοιοποιούσαν τους Αφροαμερικανούς. Το μαύρισμα του προσώπου επιβίωσε στις λυρικές σκηνές έως τον 21ο αιώνα: η Metropolitan Opera της Νέας Υόρκης το εγκατέλειψε στον Οθέλλο [Otello] του Βέρντι μόλις το 2015. Η ίδια οπτική οργάνωσε τους ανθρώπινους ζωολογικούς κήπους και τις αποικιακές εκθέσεις, όπως τη Διεθνή Έκθεση των Αποικιών [Exposition coloniale internationale] του Παρισιού (1931), σε συγγένεια με το θέαμα ετερόμορφων.


Στον χορό, η αποικιοκρατική αισθητική ανήγαγε το «πειθαρχημένο» δυτικό σώμα σε καθολικό πρότυπο και υποβίβασε τις τοπικές χορευτικές παραδόσεις στην κατηγορία του «πρωτόγονου»: το δυτικό σώμα συνδέθηκε με το πνεύμα, το μη δυτικό με τη φύση και το ένστικτο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο «άγριος χορός» [danse sauvage] της Josephine Baker [Ζοζεφίν Μπέικερ] στη Νέγρικη επιθεώρηση [La Revue nègre] (Παρίσι, 1925), όπου η Αφροαμερικανίδα χορεύτρια ενσάρκωσε τη φαντασίωση του παρισινού κοινού για την «Αφρική». Ο Frantz Fanon [Φραντς Φανόν] ανέλυσε στο Μαύρο δέρμα, λευκές μάσκες [Peau noire, masques blancs] (1952) πώς το αποικιοκρατούμενο υποκείμενο εσωτερικεύει το βλέμμα του αποικιοκράτη και υιοθετεί τη «λευκή μάσκα» της αφομοίωσης. Κατά την έννοια της ηγεμονίας του Antonio Gramsci [Αντόνιο Γκράμσι] (Τετράδια της φυλακής [Quaderni del carcere], 1929–1935), η κυριαρχία στηρίζεται στη συναίνεση των κυριαρχούμενων· η αποικιοκρατική παράσταση λειτούργησε ως μηχανισμός παραγωγής της.


Η αποικιοκρατική σκηνή αποτέλεσε ταυτόχρονα πεδίο διαπραγμάτευσης. Το θέατρο των Πάρσι [Parsi theatre], που αναπτύχθηκε στη Βομβάη από το 1853, συνδύασε την ιταλική σκηνή, τα ζωγραφικά σκηνικά και τις διασκευές του Σαίξπηρ με ινδικές αφηγηματικές και μουσικές παραδόσεις. Ο Homi K. Bhabha [Χόμι Κ. Μπάμπα] ονόμασε στον Τόπο του πολιτισμού [The Location of Culture] (1994) «μιμητισμό» [mimicry] τη στρατηγική με την οποία το αποικιοκρατούμενο υποκείμενο αναπαράγει τα πρότυπα του αποικιοκράτη «σχεδόν τα ίδια, αλλά όχι ακριβώς» και υπονομεύει έτσι την αυθεντία τους. Ο Jean Genet [Ζαν Ζενέ] έθεσε τις ίδιες τις αποικιοκρατικές αναπαραστάσεις στο κέντρο των Νέγρων [Les Nègres], σε σκηνοθεσία του Roger Blin [Ροζέ Μπλαν] (Παρίσι, 1959): ηθοποιοί από την Αφρική και τις Αντίλλες αναπαριστούν τελετουργικά τη δολοφονία μιας λευκής γυναίκας ενώπιον ενός «Δικαστηρίου» με λευκές μάσκες και εκθέτουν τα φυλετικά στερεότυπα ως σκηνική κατασκευή. Οι πρακτικές αυτές προετοίμασαν το μεταποικιοκρατικό θέατρο.

Αγγλικά
colonial
Γαλλικά
colonial / coloniale
Γερμανικά
kolonial
Ιταλικά
coloniale

Σχετικοί όροι

ταυτότητα, πολιτισμική υβριδικότητα, εθνικισμός, πολιτισμικές σπουδές, πολιτικό θέατρο, πολιτισμική ιδιοποίηση, εθνολογικό θέαμα

Μη προτεινόμενοι όροι

αποικιακός /-ή / -ό

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"[…] Therefore, Orientalism is not a mere political subject matter or field that is reflected passively by culture, scholarship, or institutions; nor is it a large and diffuse collection of texts about the Orient; nor is it representative and expressive of some nefarious “Western” imperialist plot to hold down the “Oriental” world. It is rather a distribution of geopolitical awareness into aesthetic, scholarly, economic, sociological, historical, and philological texts; it is an elaboration not only of a basic geographical distinction (the world is made up of two unequal halves, Orient and Occident) but also of a whole series of “interests” which, by such means as scholarly discovery, philological reconstruction, psychological analysis, landscape and sociological description, it not only creates but also maintains; it is, rather than expresses, a certain will or intention to understand, in some cases to control, manipulate, even to incorporate, what is a manifestly different (or alternative and novel) world; it is, above all, a discourse that is by no means in direct, corresponding relationship with political power in the raw, but rather is produced and exists in an uneven exchange with various kinds of power, shaped to a degree by the exchange with power political (as with a colonial or imperial establishment), power intellectual (as with reigning sciences like comparative linguistics or anatomy, or any of the modern policy sciences), power cultural (as with orthodoxies and canons of taste, texts, values), power moral (as with ideas about what “we” do and what “they” cannot do or understand as “we” do). Indeed, my real argument is that Orientalism is – and does not simply represent – a considerable dimension of modern political-intellectual culture, and as such has less to do with the Orient than it does with “our” world. […]"


«[…] Επομένως, ο οριενταλισμός δεν είναι απλώς ένα πολιτικό αντικείμενο ή πεδίο που αντανακλάται παθητικά από την κουλτούρα, την επιστήμη ή τους θεσμούς· ούτε μια εκτεταμένη και διάχυτη συλλογή κειμένων για την Ανατολή· ούτε αντιπροσωπεύει και εκφράζει κάποια σκοτεινή “δυτική” ιμπεριαλιστική συνωμοσία για να κρατηθεί υποταγμένος ο “ανατολικός” κόσμος. Είναι μάλλον μια κατανομή γεωπολιτικής συνείδησης σε αισθητικά, επιστημονικά, οικονομικά, κοινωνιολογικά, ιστορικά και φιλολογικά κείμενα· είναι η επεξεργασία όχι μόνο μιας βασικής γεωγραφικής διάκρισης (ο κόσμος αποτελείται από δύο άνισα μισά, την Ανατολή και τη Δύση) αλλά και μιας ολόκληρης σειράς “συμφερόντων”, τα οποία, με μέσα όπως η επιστημονική ανακάλυψη, η φιλολογική ανασύνθεση, η ψυχολογική ανάλυση, η περιγραφή τοπίων και κοινωνιών, όχι μόνο δημιουργεί αλλά και συντηρεί· είναι, αντί να εκφράζει, μια ορισμένη βούληση ή πρόθεση να κατανοήσει, σε ορισμένες περιπτώσεις να ελέγξει, να χειραγωγήσει, ακόμη και να ενσωματώσει, έναν κόσμο προδήλως διαφορετικό (ή εναλλακτικό και νέο)· είναι, πάνω απ’ όλα, ένας λόγος που δεν βρίσκεται σε καμία περίπτωση σε άμεση, αντιστοιχική σχέση με την πολιτική εξουσία στην ωμή της μορφή, αλλά παράγεται και υπάρχει σε μια άνιση ανταλλαγή με διάφορα είδη εξουσίας και διαμορφώνεται ως έναν βαθμό από την ανταλλαγή με την πολιτική εξουσία (όπως σε ένα αποικιοκρατικό ή αυτοκρατορικό καθεστώς), τη διανοητική εξουσία (όπως με τις κυρίαρχες επιστήμες, τη συγκριτική γλωσσολογία ή την ανατομία, ή οποιαδήποτε από τις σύγχρονες επιστήμες της δημόσιας πολιτικής), την πολιτισμική εξουσία (όπως με τις ορθοδοξίες και τους κανόνες του γούστου, των κειμένων, των αξιών), την ηθική εξουσία (όπως με τις ιδέες για το τι πράττουμε “εμείς” και τι “εκείνοι” δεν μπορούν να πράξουν ή να κατανοήσουν όπως “εμείς”). Πράγματι, το πραγματικό μου επιχείρημα είναι ότι ο οριενταλισμός είναι – και δεν απλώς αναπαριστά – μια σημαντική διάσταση του σύγχρονου πολιτικού-διανοητικού πολιτισμού, και ως τέτοιος αφορά λιγότερο την Ανατολή και περισσότερο τον “δικό μας” κόσμο. […]»

Ο θεωρητικός της λογοτεχνίας και του πολιτισμού Edward W. Said [Έντουαρντ Σαΐντ] ορίζει τον οριενταλισμό ως λόγο που παράγεται σε άνιση ανταλλαγή με διάφορες μορφές εξουσίας, από την πολιτική εξουσία ενός αποικιοκρατικού καθεστώτος έως τους κανόνες του γούστου και τις ηθικές ιεραρχίες. Κατά τον Said, ο οριενταλισμός δεν αναπαριστά απλώς την Ανατολή, αλλά συγκροτεί μια διάσταση του σύγχρονου δυτικού πολιτισμού και αφορά γι’ αυτό περισσότερο τον «δικό μας» κόσμο. Η θέση εξηγεί πώς η αποικιοκρατική κυριαρχία επιβλήθηκε και μέσω αισθητικών αναπαραστάσεων, όπως εκείνες που κατασκεύασαν την «Ανατολή» στην όπερα και στο μπαλέτο του 19ου και των αρχών το 20ού αιώνα.

Said, E. W. (1979). Orientalism. New York, NY: Vintage Books. (Πρωτότυπη έκδοση 1978). Βλ. σ. 12.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Εκλαϊκευτικό βίντεο για τις θεατρικές μορφές που αναπτύχθηκαν στις Φιλιππίνες κατά την ισπανική κυριαρχία (1565–1898).…

Η υψίφωνος Ermonela Jaho [Ερμονέλα Γιάχο] ερμηνεύει ως Τσιο-Τσιο-Σαν την άρια "Un bel dì vedremo"…

Απόσπασμα από το ντοκιμαντέρ Britain's Human Zoos [Οι ανθρώπινοι ζωολογικοί κήποι της Βρετανίας]…

Οι Yul Brynner [Γιουλ Μπρύνερ] και Deborah Kerr [Ντέμπορα Κερ] στο "Shall We Dance?" [«Χορεύουμε;»]…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Les Curieux en extase, ou les cordons de souliers [Οι περίεργοι σε έκσταση ή…

Το «σενεγαλέζικο χωριό» του γαλλικού τμήματος στη Διεθνή Έκθεση [Exposition universelle] της Λιέγης (1905), φωτογραφία.…

Μπαλινέζες χορεύτριες στη Διεθνή Αποικιακή Έκθεση [Exposition coloniale internationale] του Παρισιού (1931), ταχυδρομικό δελτάριο, Éditions…

Η Μαρία Κάλλας [Maria Callas] στον ρόλο της Αΐντας, στην Αΐντα [Aida] του

βασική

Bhabha, H. K. (1994). The location of culture. London & New York: Routledge.

Blanchard, P., Bancel, N., Boëtsch, G., Deroo, É., Lemaire, S., & Forsdick, C. (Επιμ.). (2008). Human zoos: Science and spectacle in the age of colonial empires (T. Bridgeman, Μετ.). Liverpool: Liverpool University Press.

Bratton, J. S., Cave, R. A., Gregory, B., Holder, H. J., & Pickering, M. (1991). Acts of supremacy: The British Empire and the stage, 1790–1930. Manchester: Manchester University Press.

Décoret-Ahiha, A. (2004). Les danses exotiques en France, 1880–1940. Pantin: Centre national de la danse.

Fanon, F. (2008). Black skin, white masks (C. L. Markmann, Μετ.). London: Pluto Press. (Πρωτότυπη έκδοση 1952)

Gupt, S. (2005). The Parsi theatre: Its origins and development (K. Hansen, Επιμ. & Μετ.). Calcutta: Seagull Books.

Locke, R. P. (2009). Musical exoticism: Images and reflections. Cambridge: Cambridge University Press.

Loomba, A. (2015). Colonialism/postcolonialism (3η έκδ.). Abingdon & New York: Routledge.

Lott, E. (1993). Love and theft: Blackface minstrelsy and the American working class. New York, NY: Oxford University Press.

Said, E. W. (1979). Orientalism. New York, NY: Vintage Books. (Πρωτότυπη έκδοση 1978)

Said, E. W. (1993). Culture and imperialism. New York, NY: Alfred A. Knopf.

Said, E. W. (2025). Οριενταλισμός. Θεσσαλονίκη: Σάλτο. (Πρωτότυπη έκδοση 1978)

Viswanathan, G. (1989). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. New York, NY: Columbia University Press.

Ziter, E. (2003). The Orient on the Victorian stage. Cambridge: Cambridge University Press.

συμπληρωματική

Gramsci, A. (1971). Selections from the prison notebooks (Q. Hoare & G. Nowell Smith, Επιμ. & Μετ.). London: Lawrence & Wishart.

Pavis, P. (2016). The Routledge dictionary of performance and contemporary theatre (A. Brown, Μετ.). London & New York: Routledge.

Pavis, P. (2019). Dictionnaire du théâtre (4η έκδ.). Paris: Armand Colin.

Zarrilli, P. B., McConachie, B., Williams, G. J., & Fisher Sorgenfrei, C. (2010). Theatre histories: An introduction (2η έκδ.). London & New York: Routledge.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. αποικιοκρατικός, -ή, -ό. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/αποικιοκρατικός---ή---ό

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «αποικιοκρατικός, -ή, -ό». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/αποικιοκρατικός---ή---ό.

MLA

«αποικιοκρατικός, -ή, -ό». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/αποικιοκρατικός---ή---ό.

1388