Thymele Logo
Search

ορχηστρικός, -ή, -ό [επίθετο]

Articles Icon 1
Videos Icon 8
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Επιθετικός προσδιορισμός ο οποίος δηλώνει ένα μουσικό έργο το οποίο συντίθεται, ενορχηστρώνεται ή εκτελείται από ορχήστρα ή άλλο οργανικό σύνολο, χωρίς τη συμμετοχή φωνών, και κατ' επέκταση ό,τι αφορά τη γραφή, τον ήχο και την πρακτική των οργανικών συνόλων.

Ανάπτυξη

Ο όρος ορχηστρικός, -ή, -ό προσδιορίζει τη μουσική που προορίζεται για οργανικό σύνολο και όχι για φωνή, καθώς και κάθε παράμετρο της σύνθεσης, της γραφής και της εκτέλεσης που συνδέεται με την ορχήστρα. Η ορχηστρική μουσική αναγνωρίζεται ως αυτόνομο πεδίο και περιλαμβάνει τη συμφωνία, το κοντσέρτο, τη σουίτα, την εισαγωγή, το συμφωνικό ποίημα, τη μουσική για μπαλέτο, τα οργανικά μέρη των οπερών και του μουσικού θεάτρου, καθώς και την κινηματογραφική μουσική.


Η ορχηστρική γραφή διαμορφώθηκε ιστορικά μαζί με τη συγκρότηση της ίδιας της ορχήστρας. Κατά τον 17ο αιώνα, στην αυλή του Louis XIV [Λουδοβίκος ΙΔ΄], το σύνολο των Vingt-quatre Violons du Roi [Είκοσι τέσσερα Βιολιά του Βασιλιά] καθιέρωσε την τυποποιημένη σύνθεση εγχόρδων, ενώ ο Jean-Baptiste Lully [Ζαν-Μπατίστ Λυλλύ] εδραίωσε τη γαλλική εισαγωγή. Κατά την εποχή του Μπαρόκ το οργανικό σύνολο παρέμεινε συνδεδεμένο με το συνεχές βάσιμο, με χαρακτηριστικά δείγματα τα Brandenburgische Konzerte [Βρανδεμβούργια Κοντσέρτα] του Johann Sebastian Bach [Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ]. Κατά τα χρόνια του κλασσικισμού, με τη Σχολή του Mannheim [Μάνχαϊμ] και με το έργο των Joseph Haydn [Γιόζεφ Χάυντν] και Wolfgang Amadeus Mozart [Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ], παγιώθηκε η τετραμερής συμφωνία και η ισορροπία εγχόρδων και πνευστών.


Ο 19ος αιώνας διεύρυνε ριζικά το ορχηστρικό μέγεθος και το ηχητικό φάσμα. Ο Hector Berlioz [Εκτόρ Μπερλιόζ] συνέγραψε το πρώτο συστηματικό εγχειρίδιο ενορχήστρωσης και αντιμετώπισε το ηχόχρωμα ως αυτοτελές συνθετικό υλικό. Ο Richard Wagner [Ρίχαρντ Βάγκνερ] πρόσθεσε νέα όργανα και επέβαλε τη συνεχή ορχηστρική ύφανση, ενώ ο Gustav Mahler [Γκούσταβ Μάλερ] και ο Richard Strauss [Ρίχαρντ Στράους] οδήγησαν τη μεταρομαντική ορχήστρα στο μέγιστο εύρος της. Παράλληλα, ο Franz Liszt [Φραντς Λιστ] καθιέρωσε το συμφωνικό ποίημα ως μονομερή, προγραμματική ορχηστρική φόρμα. Στον 20ό αιώνα η ορχηστρική γραφή δοκιμάστηκε από τον Ιγκόρ Στραβίνσκι [Igor Stravinsky] και τον Béla Bartók [Μπέλα Μπάρτοκ], ενώ οι μεταπολεμικές πρωτοπορίες αξιοποίησαν εκτεταμένες τεχνικές, ηχητικές μάζες και ηλεκτρονικά μέσα.


Στις παραστατικές τέχνες ο όρος καλύπτει τα μέρη όπου η ορχήστρα δρα αυτόνομα ή υποστηρικτικά. Στην όπερα και στην οπερέττα, η εισαγωγή, τα ιντερμέδια και τα χορευτικά μέρη οργανώνουν τον δραματικό χρόνο χωρίς λόγο, ενώ η ορχήστρα, τοποθετημένη στην τάφρο, στηρίζει τη σκηνική δράση. Στο μπαλέτο η ορχηστρική παρτιτούρα καθορίζει τη χορογραφική δομή. Στο θέατρο πρόζας η σκηνική μουσική λειτουργεί ως δραματουργικός παράγοντας. Η κινηματογραφική μουσική κληρονόμησε τη μεταρομαντική ορχηστρική γλώσσα και τη μετέτρεψε σε αφηγηματικό εργαλείο.


Σήμερα ο όρος δηλώνει επίσης τις διασκευές κατά τις οποίες έργα γραμμένα για φωνή, για σόλο όργανο ή για σύνολο δωματίου μεταγράφονται για μεγαλύτερα σύνολα. Η πρακτική αυτή διατρέχει την έντεχνη και τη λαϊκή μουσική, την τζαζ, το ροκ και το χέβυ μέταλ, με χαρακτηριστική περίπτωση το συμφωνικό μέταλ. Τέλος, ο όρος αποδίδεται και σε μη ευρωπαϊκά οργανικά σύνολα, όπως η κινεζική παραδοσιακή ορχήστρα ή το ινδονησιακό γκάμελαν, όπου η λογική της συλλογικής οργανικής εκτέλεσης λειτουργεί με διαφορετικές αρχές ήχου και οργανολογίας.

Αγγλικά
orchestral; instrumental
Γαλλικά
orchestral, orchestrale
Γερμανικά
orchestral; instrumental
Ιταλικά
orchestrale; strumentale

Σχετικοί όροι

φωνητικό σύνολο, ορατόριο, σπαρτίτο, μουσική επένδυση, εθνομουσικολογία

Μη προτεινόμενοι όροι

ινστρουμένταλ

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Από την κινηματογραφική μουσική του [Γιώργου Μουζάκη] τίποτα δεν ξεπερνάει τη Βίλα των οργίων, με τα δύο τζαζίστικα, ορχηστρικά θέματα, που δίνουν τόνο ανάλαφρης αστυνομικής ταινίας σε σκηνές αγωνιώδους αναμονής ή καταδίωξης και το "άσχετο" εύθυμο θέμα των τίτλων, που ξεγελά ότι πρόκειται για απλή αισθηματική κωμωδία.»

Ο Παναγιώτης Τιμογιαννάκης αναφέρεται στην ορχηστρική μουσική του Γιώργου Μουζάκη για τον κινηματογράφο. Το απόσπασμα επισημαίνει τη λειτουργία των ορχηστρικών θεμάτων στην κινηματογραφική μουσική, όπου το ορχηστρικό υλικό αναλαμβάνει αφηγηματικό ρόλο και υπαγορεύει το είδος της ταινίας. Ο σχολιαστής επισημαίνει ότι τα τζαζ ορχηστρικά θέματα προσδίδουν ελαφρότητα σε σκηνές έντασης, ενώ το θέμα των τίτλων παραπλανά σκόπιμα το κοινό. Η ορχηστρική γραφή λειτουργεί εδώ ως δραματουργικός παράγοντας και όχι ως διακοσμητική συνοδεία.

Τριανταφυλλίδης, Ι. (2002). Γιώργος Μουζάκης: Βίρα τις άγκυρες. Η ζωή και το έργο του κορυφαίου μουσικού της επιθεώρησης. Αθήνα: Άγκυρα, σ. 127

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Το ορχηστρικό ιντερμέδιο «Méditation» [«Διαλογισμός»] για σόλο βιολί και ορχήστρα, από την όπερα Thaïs [

Το συμφωνικό ποίημα Προμηθέας: Το ποίημα της φωτιάς [Prométhée: Le poème du feu]…

"Caravan" [«Καραβάνι»], σε σύνθεση των Juan Tizol [Χουάν Τισόλ] και Duke Ellington [Ντιουκ Έλλινγκτον],…

Ορχηστρικό θέμα του Γιώργου Χατζηνάσιου [Giorgos Hatzinasios] για την ταινία Το Αγκίστρι (1976), με τη

Epica [Έπικα], "The Ghost in Me" [«Το φάντασμα μέσα μου»], ζωντανή εκτέλεση στο The…

«Ακρογιαλιές δειλινά» του Βασίλη Τσιτσάνη σε ορχηστρική διασκευή και ενορχήστρωση του Βασίλη Κωστούλα (2020). Η…

Άνθη [Hua'er] της Ουάνγκ Ντανχόνγκ [Wang Danhong], σε εκτέλεση από την Κινεζική…

Το τέταρτο και τελευταίο μέρος της Symphonie Nr. 45 fis-Moll [Συμφωνίας αρ. 45 σε…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Μέλος του συνόλου των Vingt-quatre Violons du Roi (1577-1761) με την επίσημη ενδυμασία του, σε…

Η πρώτη σελίδα από την αυτόγραφη παρτιτούρα της Συμφωνίας αρ. 41 σε ντο μείζονα, K.…

Διάγραμμα της τυπικής διάταξης της συμφωνικής ορχήστρας: έγχορδα σε ημικύκλιο εμπρός, ξύλινα και χάλκινα πνευστά…

Μουσικός του γκαμελάν παίζει bonang [μπονάνγκ] σε ορχηστρικό σύνολο ύφους Yogyakarta [Γιογκυακάρτα], κατά τη διάρκεια…

βασική

Adler, S. (2016). The Study of Orchestration (4η έκδ.). New York: W. W. Norton.

Berlioz, H. & Strauss, R. (1948). Treatise on Instrumentation. New York: Edwin F. Kalmus.

Philip, R. (2018). The Classical Music Lover's Companion to Orchestral Music. New Haven: Yale University Press.

Spitzer, J. & Zaslaw, N. (2004). The Birth of the Orchestra: History of an Institution, 1650-1815. Oxford: Oxford University Press.

Taruskin, R. (2005). The Oxford History of Western Music. New York: Oxford University Press.

Καρδάμης, Κ. (Επιμ.) (2020). Η μπάντα στην Ελλάδα: ιστορία και προοπτικές. Πρακτικά Επιστημονικού Συνεδρίου. Κέρκυρα: Φιλαρμονική Εταιρεία Κερκύρας και Ιόνιο Πανεπιστήμιο, Τμήμα Μουσικών Σπουδών.

συμπληρωματική

Broder, N. (1960). The beginnings of the orchestra. Journal of the American Musicological Society, 13(1/3), 174-180.

Escott, A. (2008). Orchestral performance practice revealed in a conservatoire's historic collections. Fontes Artis Musicae, 55(3), 484-494.

Green, E. A. H. (1961). On the teaching of conducting. Music Educators Journal, 47(6), 50-56.

Leuchtmann, H. (2000). Wörterbuch Musik / Dictionary of Terms in Music: Englisch-Deutsch / English-German. Stuttgart: J. B. Metzler.

Prendergast, R. M. (1992). Film Music: A Neglected Art (2η έκδ.). New York: W. W. Norton.

Wotton, T. S. (1929). Orchestral balance. The Musical Times, 70(1032), 115-118.

Zaslaw, N. (1988). When is an orchestra not an orchestra? Early Music, 16(4), 483-495.

Τριανταφυλλίδης, Ι. (2002). Γιώργος Μουζάκης: Βίρα τις άγκυρες. Η ζωή και το έργο του κορυφαίου μουσικού της επιθεώρησης. Αθήνα: Άγκυρα.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. ορχηστρικός, -ή, -ό. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ορχηστρικός---ή---ό

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «ορχηστρικός, -ή, -ό». Ανακτήθηκε 30 September 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ορχηστρικός---ή---ό.

MLA

«ορχηστρικός, -ή, -ό». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 30 September 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ορχηστρικός---ή---ό.

1326