Thymele Logo
Search

μαδριγάλι [ουσ. ουδ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Κοσμική, κατά κανόνα πολυφωνική, φωνητική σύνθεση, η οποία εμφανίστηκε στην Ιταλία τον 14ο αιώνα, αναβίωσε με διαφορετική μορφή τον 16ο, διαδόθηκε στην Ευρώπη και συνέβαλε στη μετάβαση από την Αναγέννηση στο Μπαρόκ και στη διαμόρφωση της πρώιμης όπερας.

Ανάπτυξη

Το μαδριγάλι, είδος άσματος το οποίο αναπτύχθηκε σε αριστοκρατικούς κύκλους και ακδημίες, διακρινόταν από απλούστερα είδη κοσμικής φωνητικής μουσικής του 15ου και του 16ου αιώνα, με στροφική δομή και κυρίως συλλαβική γραφή, όπως η αυλική φρόττολα [frottola] και η λαϊκότροπη βιλλανέλλα [villanella]. Κύριο γνώρισμα του μαδριγαλιού είναι η ποίηση υψηλής αισθητικής αξίας, η οποία εκφράζει τα ιδανικά του ουμανισμού (π.χ. ποιήματα του Francesco Petrarca [Φραντσέσκο Πετράρκα/Φραγκίσκος Πετράρχης], του Giovanni Boccaccio [Τζοβάννι Μποκκάτσο/Ιωάννης Βοκκάκιος], κ.ά.), καθώς και η ιδιαίτερη θεατρικότητα τόσο ως προς τη μορφή όσο και ως προς το ύφος του. Τα περισσότερα μαδριγάλια αποδίδουν σε πρώτο πρόσωπο τον ερωτικό πόθο ή τον πόνο της απώλειας, συχνά σε ελεγειακό τόνο· ορισμένα έχουν διαλογική μορφή, με ιστορικά ή φανταστικά πρόσωπα, ή αφηγούνται ιστορικά περιστατικά, μύθους και θρύλους. Η δομή του διαλόγου και η πλοκή της ιστορίας βρίσκονται σε αλληλοεξάρτηση με τη μουσική τους μορφή. Κατά την εξέλιξη του είδους, εμφανίστηκαν διάφορες μορφές όπως τα αφηγηματικά, τα διαλογικά, τα θρησκευτικά-πνευματικά μαδριγάλια σε κοντσερτάτο ύφος [madrigali concertati], με συνεχές βάσιμο και συμμετοχή μουσικών οργάνων ή μικρών οργανικών συνόλων. Τα υποείδη αυτά αποδεικνύουν την ποικιλομορφία και τη σύνδεση του μαδριγαλιού με άλλα συγγενικά είδη, όπως το γαλλικό σανσόν [chanson], το μοτέτο [motet] και την κάτσια [caccia]. Γεωγραφικά, το μαδριγάλι γεννήθηκε και άκμασε στην Ιταλία και εν συνεχεία διαδόθηκε σε άλλες περιοχές της Ευρώπης, κυρίως στην Αγγλία, στις γερμανόφωνες χώρες και στη Δανία.


Τον 14ο αιώνα η μορφή του μαδριγαλιού χαρακτηριζόταν από την επανάληψη της ίδιας μουσικής στις τρίστιχες στροφές του ποιήματος και από την αντίθεσή της με ένα καταληκτικό ριτορνέλο [ritornello], συνήθως σε διαφορετικό μέτρο (π.χ. AAB). Το μαδριγάλι του 14ου αιώνα, με κύριους εκπροσώπους τον Jacopo da Bologna [Γιάκοπο ντα Μπολόνια], τον Giovanni da Cascia [Τζοβάννι ντα Κάσια] και τον Francesco Landini [Φραντσέσκο Λαντίνι], είχε συνήθως δύο φωνές, σπανιότερα τρεις, από τις οποίες η ψηλότερη είναι η πιο περίτεχνη και μελισματική, ενώ η χαμηλότερη είναι περισσότερο συλλαβική, με μεγάλης διάρκειας χρονικές αξίες και έμφαση στη σύμφωνη συνήχηση με τις υπόλοιπες. Συνήθως επρόκειτο για φωνητικό έργο, το οποίο προορίζόταν για α καπέλλα ερμηνεία χωρίς να αποκλείεται όμως η αντικατάσταση κάποιας φωνής από ένα μουσικό όργανο ή και μία αμιγώς οργανική εκτέλεση από έγχορδα ή πληκτροφόρα με πολυφωνικές δυνατότητες.


Τον 16ο αιώνα το μαδριγάλι έφθασε στο απόγειο της ανάπτυξης και δημοφιλίας του και εμφανιζόταν τόσο ως αυτόνομο είδος όσο και στα ιντερμέδια, ανάμεσα στις πράξεις θεατρικών έργων. Φημισμένοι Ιταλοί και Γαλλο-Φλαμανδοί μαδριγαλιστές, συνθέτες δηλαδή που δημιούργησαν τέτοια έργα, δραστηριοποιήθηκαν κατά κύριο λόγο στις ιταλικές αυλές και εκκλησίες συγκροτώντας συλλογές από πολυφωνικά έργα τα οποία δημοσίευαν ως βιβλία μαδριγαλιών. Μεταξύ άλλων αναφέρονται ενδεικτικά οι Philippe Verdelot [Φιλίπ Βερντελό], Jacques Arcadelt [Ζακ Αρκαντέλτ], Adrian Willaert [Άντριαν Βίλλαρτ], Cipriano de Rore [Τσιπριάνο ντε Ρόρε], Giaches de Wert [Τζάκες ντε Βερτ/Ζακ ντε Βερ], Luca Marenzio [Λούκα Μαρέντσιο] και Carlo Gesualdo [Κάρλο Τζεζουάλντο], δημιουργοί που ανέδειξαν το μαδριγάλι και συνεισέφεραν σημαντικά στην εξέλιξή του. Στο ίδιο πλαίσιο, η Maddalena Casulana [Ματνταλένα Καζουλάνα] εξέδωσε το Il primo libro di madrigali a quattro voci [Πρώτο βιβλίο μαδριγαλιών σε τέσσερις φωνές, 1568], την πρώτη έντυπη συλλογή μουσικής γυναίκας συνθέτριας στη δυτική μουσική ιστορία. Στα τέλη του αιώνα, η σχέση του μαδριγαλιού με τις παραστατικές τέχνες αποκρυσταλλώθηκε στη μαδριγαλοκωμωδία [commedia madrigalesca], αλληλουχία μαδριγαλιών με κωμική υπόθεση και πρόσωπα της κομμέντια ντελλ άρτε, όπως το L'Amfiparnaso [Ο Αμφιπαρνασσός, 1597] του Orazio Vecchi [Οράτσιο Βέκκι]. Η μαδριγαλοκωμωδία δεν προοριζόταν για σκηνική παράσταση· συγκαταλέγεται στις απόπειρες δραματοποίησης της πολυφωνίας που προηγήθηκαν της όπερας.


Το μαδριγάλι του 16ου αιώνα, το οποίο συνδέεται με το ομώνυμο είδος του 14ου ουσιαστικά μόνο ως προς την ονομασία, δεν ακολουθούσε στροφική δομή ούτε παρουσίαζε τις αυτούσιες επαναλήψεις μερών του 14ου αιώνα. Αρχικά ήταν κυρίως τετράφωνο, ενώ από τα μέσα του αιώνα επικράτησε η πενταφωνία. Διακρινόταν για την περίτεχνη πολυφωνική κίνηση με πλούσια αντίστιξη μεταξύ των φωνών, και πλησίαζε έτσι το συγγενικό είδος του μοτέτου, από το οποίο το διαφοροποιούσε η κοσμική θεματολογία. Σταδιακά η ομοφωνική επεξεργασία καθώς και η ομαδοποίηση των φωνών προς την επίτευξη αφηγηματικών εναλλαγών έγιναν χαρακτηριστικά γνωρίσματα του είδους. Οι ποιητικές συλλογές του Francesco Petrarca αποτέλεσαν την κύρια πηγή και το ιδανικό πρότυπο για τα κείμενα προς μελοποίηση, ύστερα από την ανάδειξή τους σε γλωσσικό υπόδειγμα από τον Pietro Bembo [Πιέτρο Μπέμπο], ενώ αργότερα έργα άλλων δημοφιλών ποιητών, όπως των Dante Alighieri [Ντάντε Αλιγκέρι/Δάντης Αλιγκέρι], Torquato Tasso [Τορκουάτο Τάσσο], Battista Guarini [Μπαττίστα Γκουαρίνι] και Giambattista Marino [Τζαμπαττίστα Μαρίνο] χρησιμοποιήθηκαν ως βάση για νέα μαδριγάλια. Η σοβαρή και ευγενής φύση του ποιητικού περιεχομένου οδήγησε τους μαδριγαλιστές να αποδώσουν ηχητικά τις εικόνες και τις έννοιες του κειμένου, πρακτική γνωστή ως μουσική εικονοποίηση των λέξεων [word painting] ή μαδριγαλισμός.


Ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1580, η φλωρεντινή καμεράτα είχε στραφεί κατά του πολυφωνικού μαδριγαλιού, θεωρώντας ότι συσκότιζε τον ποιητικό λόγο, θέση την οποία διατύπωσε ο Vincenzo Galilei [Βιντσέντσο Γκαλιλέι] στο Dialogo della musica antica et della moderna [Διάλογος για την αρχαία και τη σύγχρονη μουσική, 1581]. Η ολοένα και πιο έντονη αφηγηματικότητα και η ενίσχυση του δραματικού ύφους του είδους συμβάδιζαν αισθητικά με το πέρασμα από την Αναγέννηση στο Μπαρόκ. Σε αυτό ακριβώς το ιστορικό και αισθητικό μεταίχμιο, καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη του μαδριγαλιού στην Ιταλία διαδραμάτισε ο συνθέτης Claudio Monteverdi [Κλάουντιο Μοντεβέρντι] με τα οκτώ βιβλία μαδριγαλιών του (1587-1638). Τα πρώτα από αυτά συνοψίζουν την καθαρότητα και συμμετρία του μουσικού ύφους και τις συνθετικές τεχνικές της Αναγέννησης, ενώ σταδιακά παρατηρείται μια σαφής εξέλιξη προς μια νέα αισθητική, την οποία ο συνθέτης ονόμασε «δεύτερη πρακτική» [seconda pratica], σε αντιδιαστολή προς την «πρώτη πρακτική» [prima pratica], στο σημείωμα προς τους αναγνώστες του Πέμπτου βιβλίου μαδριγαλιών [Il quinto libro de madrigali, 1605], απαντώντας στις επικρίσεις του θεωρητικού Giovanni Maria Artusi [Τζοβάννι Μαρία Αρτούζι]. Η δεύτερη πρακτική εισήγαγε εκτεταμένους συνδυασμούς πολυφωνικής επεξεργασίας, ιδιαίτερα τολμηρές αρμονικές συνηχήσεις και πολλές ακόμα μουσικές και αφηγηματικές καινοτομίες που αποσκοπούσαν στην ακριβή μουσική «εκδραμάτιση» του ποιητικού περιεχομένου. Η αρχή "l'oratione sia padrona dell'armonia e non serva" [«ο λόγος να είναι κύριος της αρμονίας και όχι υπηρέτης της»], την οποία διατύπωσε ο αδελφός του, Giulio Cesare Monteverdi [Τζούλιο Τσέζαρε Μοντεβέρντι], στη "Dichiaratione" των Scherzi musicali [Μουσικά σκέρτσα, 1607], υπήρξε χαρακτηριστική της ύστερης αισθητικής του. Ο περαιτέρω διαχωρισμός μεταξύ απαγγελτικού, ομιλητικού και μελωδικού-τραγουδιστικού ύφους στα φωνητικά μέρη ήταν καθοριστικός για το πέρασμα σε νέα είδη μουσικού θεάτρου, συμβάλλοντας στη θεμελίωση της τέχνης της μονωδίας και, κατά τη διάρκεια του 17ου αιώνα, στη διάκριση μεταξύ ρετσιτατίβου και άριας. Στις όπερές του ο Monteverdi ενσωμάτωσε πολλά από τα μουσικά χαρακτηριστικά του μαδριγαλιού, τα οποία προσάρμοσε στις δραματουργικές απαιτήσεις της σκηνής. Ενδεικτικά, στον Orfeo [Ορφέας, 1607], τα χορικά των νυμφών και των βοσκών, όπως το "Ahi, caso acerbo" [«Αχ, πικρή συμφορά»] της Β΄ πράξης, ακολουθούν την πολυφωνική γραφή και τη ρητορική απόδοση του κειμένου του ύστερου μαδριγαλιού. Η σχέση μεταξύ των δύο ειδών υπήρξε αμφίδρομη. Χαρακτηριστική είναι η αντίστροφη διαδρομή του «Θρήνου της Αριάδνης» ["Lamento d'Arianna"]: ο μονωδιακός θρήνος της χαμένης σήμερα όπερας Αριάδνη [Arianna, 1608] διασκευάστηκε από τον συνθέτη σε πεντάφωνο μαδριγάλι και εντάχθηκε στο Έκτο βιβλίο μαδριγαλιών [Il sesto libro de madrigali, 1614]. Η μουσική δραματουργία και η θεατρικότητα αυτών των έργων επηρέασαν καθοριστικά τη μουσική μορφή και έκφραση στην όπερα.

Αγγλικά
madrigal
Γαλλικά
madrigal, le
Γερμανικά
Madrigal, das
Ιταλικά
madrigale, il

Σχετικοί όροι

μουσική δωματίου, μεσαιωνική μουσική, λόγια μουσική, έντεχνο άσμα, ελισαβετιανή μουσική, ποιμενικό δράμα, φωνητικό σύνολο

Πεδίο εφαρμογής

• Μουσική / μουσικό θέατρο

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"The light musicke hath beene of late more deepely diued into, so that there is no vanitie which in it hath not beene followed to the full, but the best kind of it is termed Madrigal, a word for the etymologie of which I can giue no reason, yet vse sheweth that it is a kinde of musicke made vpon songs and sonnets, such as Petrarcha and many Poets of our time haue excelled in. [...] As for the musick it is next vnto the Motet, the most artificiall and to men of vnderstanding most delightfull. If therefore you will compose in this kind you must possesse your selfe with an amorus humor (for in no composition shal you proue admirable except you put on, and possesse your selfe wholy with that vaine wherein you compose) so that you must in your musicke be wauering like the wind, sometime wanton, somtime drooping, sometime graue and staide, otherwhile effeminat [...]"


«Η ελαφρά μουσική έχει τελευταία εξερευνηθεί σε μεγαλύτερο βάθος, ώστε δεν υπάρχει καπρίτσιο που να μην έχει αναλυθεί ως το έπακρο· το καλύτερο όμως είδος της ονομάζεται μαδριγάλι, λέξη για την ετυμολογία της οποίας δεν μπορώ να δώσω καμία εξήγηση· η χρήση όμως καταδεικνύει ότι πρόκειται για είδος μουσικής που συντίθεται πάνω σε τραγούδια και σονέτα, όπως εκείνα στα οποία διέπρεψαν ο Πετράρχης και πολλοί ποιητές της εποχής μας. […] Όσο για τη μουσική του, είναι, μετά το μοτέτο, η πλέον περίτεχνη και, για όσους την κατανοούν, η πλέον απολαυστική. Αν λοιπόν θέλεις να συνθέσεις σε αυτό το είδος, πρέπει να κυριευτείς από ερωτική διάθεση (διότι σε καμία σύνθεση δεν θα αποδειχθείς αξιοθαύμαστος, αν δεν ενδυθείς και δεν κυριευτείς ολοκληρωτικά από το πνεύμα στο οποία συνθέτεις), ώστε στη μουσική σου να είσαι ευμετάβλητος σαν τον άνεμο, άλλοτε παιχνιδιάρης, άλλοτε άθυμος, άλλοτε σοβαρός και συγκρατημένος, άλλοτε θηλυπρεπής […]»

Στην πραγματεία του, ο Thomas Morley [Τόμας Μόρλεϋ] κατατάσσει το μαδριγάλι στην κορυφή της «ελαφριάς» κοσμικής μουσικής, αμέσως μετά το μοτέτο ως προς τη συνθετική επεξεργασία, και ορίζει ως ποιητική του βάση τα σονέτα του Πετράρχη και των συγχρόνων του. Η ομολογημένη άγνοια της ετυμολογίας του όρου μαρτυρεί ότι το είδος έφθασε στην Αγγλία ως εισαγόμενη ιταλική πρακτική. Η προτροπή προς τον συνθέτη να «ενδυθεί» τη διάθεση του κειμένου και να εναλλάσσει διαδοχικά συναισθηματικές καταστάσεις αναδεικνύει τη θεατρική διάσταση της σύνθεσης του μαδριγαλιού.

Morley, T. (1597). A plaine and easie introduction to practicall musicke. London: Peter Short. Βλ. σ. 180.

Quote Icon

"A madrigal was a secular composition for unaccompanied voices (two to eight), each singing a separate part. Amorous poetry was commonly but not always used, and the music was sometimes contrapuntal, sometimes harmonic like our modern part-song with the main tune in the treble. [...] Five voices were more commonly employed than four; some churchgoers of the present day who are accustomed to listen to quartet singing may have noticed the surprising increase in dignity and sonority that the addition of a fifth part gives to the harmony. Like many good things, the madrigal came out of Italy; the Italian madrigale was literally a composition in the mother tongue."


«Το μαδριγάλι ήταν κοσμική σύνθεση για φωνές χωρίς συνοδεία (από δύο έως οκτώ), καθεμία από τις οποίες τραγουδούσε χωριστό μέρος. Συνήθως, αλλά όχι πάντοτε, χρησιμοποιούνταν ερωτική ποίηση, και η μουσική ήταν άλλοτε αντιστικτική και άλλοτε αρμονική, όπως το σύγχρονο πολυφωνικό τραγούδι, με την κύρια μελωδία στην ανώτερη φωνή. […] Πέντε φωνές χρησιμοποιούνταν συχνότερα από τέσσερις· όσοι και όσες εκκλησιάζονται σήμερα, εξοικειωμένοι με το άκουσμα φωνητικών κουαρτέτων, ίσως έχουν παρατηρήσει την αξιοσημείωτη αύξηση σε μεγαλοπρέπεια και ηχηρότητα που προσδίδει στην αρμονία η προσθήκη μιας πέμπτης φωνής. Όπως πολλά καλά πράγματα, το μαδριγάλι προήλθε από την Ιταλία· το ιταλικό madrigale ήταν κυριολεκτικά μια σύνθεση στη μητρική γλώσσα.»

Στο απόσπασμα ο Morrison Comegys Boyd [Μόρρισον Κόμεγκις Μπόυντ] συνοψίζει τα γνωρίσματα του μαδριγαλιού όπως καλλιεργήθηκε στην Αγγλία των τελών του 16ου αιώνα: κοσμική θεματολογία, γραφή για δύο έως οκτώ φωνές χωρίς συνοδεία, με προτίμηση στην πενταφωνία, και εναλλαγή αντιστικτικής και αρμονικής υφής. Η ετυμολογική του παρατήρηση συνδέει την ονομασία με τη μητρική γλώσσα [matricale] και αναδεικνύει το μαδριγάλι ως όχημα της ιταλικής δημώδους γλώσσας απέναντι στη λατινική της εκκλησιαστικής πολυφωνίας. Η ετυμολογία αυτή συγκαταλέγεται στις υποθέσεις που έχουν διατυπωθεί, μαζί με την παραγωγή από τη λέξη mandria (κοπάδι).

Boyd, M. C. (1962). Elizabethan music and musical criticism (Αναθ. έκδ.). Philadelphia, PA: University of Pennsylvania Press. Βλ. σ. 92.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Το μαδριγάλι "Amarilli mia bella" [«Αμαρυλλίδα μου ωραία»] του Giulio Caccini [Τζούλιο Κατσίνι], από…

Το πεντάφωνο μαδριγάλι "Ah, dolente partita" [«Αχ, οδυνηρός αποχωρισμός»] του Claudio Monteverdi [Κλάουντιο Μοντεβέρντι],…

Το πεντάφωνο μαδριγάλι "Lamento d'Arianna" [«Θρήνος της Αριάδνης»] του Claudio Monteverdi [Κλάουντιο Μοντεβέρντι], από…

Ο Κώστας Μπουγιώτης ερμηνεύει το «Μαδριγάλι για την πόλη του Σαντιάγο», σε μουσική του Σταμάτη…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Lorenzo Costa [Λορέντζο Κόστα], Concerto [Συναυλία], περ. 1488-1490, λάδι σε ξύλο, 95,3…

Τα εναρκτήρια μέτρα του μαδριγαλιού "Or, che in gioia credea viver contento" [«Τώρα, που μες…

Hans Nielsen/Giovanni Fonteio [Χανς Νίλσεν/Τζοβάννι Φοντέιο], Il primo libro de madrigali a cinque voci

Αφίσα της παράστασης Il Combattimento [Η μάχη] σε σκηνοθεσία, σκηνικά και κοστούμια του

βασική

Boyd, M. C. (1962). Elizabethan music and musical criticism (Αναθ. έκδ.). Philadelphia, PA: University of Pennsylvania Press.

Calcagno, M. P. (2012). From madrigal to opera: Monteverdi's staging of the self. Berkeley, CA: University of California Press.

Einstein, A. (2019). The Italian madrigal (Τόμ. 1–3· A. H. Krappe, R. H. Sessions & O. Strunk, Μετ.). Princeton, NJ: Princeton University Press.

Kerman, J. (1988). Opera as drama (Νέα αναθ. έκδ.). Berkeley, CA: University of California Press.

Mersenne, M. (1636). Harmonie universelle, contenant la théorie et la pratique de la musique. Paris: Sébastien Cramoisy.

Roche, J. (1972). The madrigal. London: Hutchinson.

Strunk, O. (Επιμ.). (1998). Source readings in music history (L. Treitler, Γεν. επιμ.· αναθ. έκδ.). New York, NY: W. W. Norton.

συμπληρωματική

Gerbino, G. (2014). Music. Στο M. Wyatt (Επιμ.), The Cambridge companion to the Italian Renaissance (σσ. 224–238). Cambridge: Cambridge University Press. doi.org...

Grout, D. J., & Palisca, C. V. (1988). A history of Western music (4η έκδ.). London: J. M. Dent & Sons.

McGee, T. J. (1985). Medieval and Renaissance music: A performer's guide. Toronto: University of Toronto Press.

Michels, U. (1998). Madrigal. Στο Atlas de música, I: Enciclopedia visual de música. Desde los orígenes hasta el Renacimiento (L. Mames, Μετ.) (σσ. 266–269). Madrid: Alianza Editorial.

Whenham, J., & Wistreich, R. (Επιμ.). (2007). The Cambridge companion to Monteverdi. Cambridge: Cambridge University Press.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. μαδριγάλι. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/μαδριγάλι

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «μαδριγάλι». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/μαδριγάλι.

MLA

«μαδριγάλι». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/μαδριγάλι.

1388