παιγνιοποίηση [ουσ. θηλ.]

Η παιγνιοποίηση αξιοποιεί τη λογική και τους μηχανισμούς του παιχνιδιού χωρίς να παράγει παιχνίδι: μεταφέρει σε μη παιγνιώδη πλαίσια μεμονωμένα σχεδιαστικά στοιχεία, όπως πόντοι, παράσημα, πίνακες κατάταξης, επίπεδα δυσκολίας, αποστολές και επιβραβεύσεις. Ο όρος καθιερώθηκε στα τέλη της πρώτης δεκαετίας του 21ου αιώνα στον χώρο της ψηφιακής βιομηχανίας και έλαβε τον πρώτο συστηματικό ορισμό του το 2011 από τον Sebastian Deterding [Σεμπάστιαν Ντέτερντινγκ] και τους συνεργάτες του, ως χρήση στοιχείων σχεδιασμού παιχνιδιού σε μη παιγνιώδη περιβάλλοντα. Το θεωρητικό υπόβαθρο ανάγεται ωστόσο στις μελέτες του Johan Huizinga [Γιόχαν Χουιζίνγκα] και του Roger Caillois [Ροζέ Καγιουά] για το παιχνίδι ως θεμελιώδη πολιτισμική δραστηριότητα, οριοθετημένη σε έναν αυτόνομο χώρο κανόνων και συμβάσεων, συγγενή με εκείνον της σκηνικής σύμβασης.

Στην εκπαίδευση η παιγνιοποίηση συνδέθηκε στενά με το εκπαιδευτικό δράμα, καθώς αμφότερα στηρίζονται στην ενεργητική εμπλοκή, στην αφηγηματική πλαισίωση και στην ανάληψη ρόλων. Η αίσθηση σταδιακής προόδου που προσφέρουν οι παιγνιώδεις μηχανισμοί συναντά τη βιωματική μάθηση, ενώ πρακτικές όπως το «ξεκλείδωμα» νέων σκηνών, στοιχείων της πλοκής ή ρόλων ανάλογα με την πορεία της ομάδας εμπλουτίζουν τη δραματική εμπειρία και ενισχύουν τη συνεργασία και τον συλλογικό προβληματισμό.

Στη σκηνική πράξη οι παραστάσεις που υιοθετούν μηχανισμούς παιγνιοποίησης εντάσσουν το κοινό σε διαδικασίες με σαφείς κανόνες, επιλογές και «επίπεδα» που διαμορφώνουν την εμπειρία. Στην εμβυθιστική παράσταση Sleep No More [Όχι πια ύπνος] της ομάδας Punchdrunk [Πάντσντρανκ], που παρουσιάστηκε στη Νέα Υόρκη από το 2011, οι μασκοφόροι θεατές και θεάτριες κινούνταν ελεύθερα σε έναν πολυώροφο χώρο, επιλέγοντας ποια πρόσωπα θα ακολουθήσουν, όπως σε παιχνίδι εξερεύνησης. Στο You Me Bum Bum Train [Εσύ, εγώ, το τραινάκι μπαμ μπαμ] των Kate Bond [Κέιτ Μποντ] και Morgan Lloyd [Μόργκαν Λόυντ] κάθε συμμετέχων ή συμμετέχουσα διέσχιζε μόνος μια διαδοχή δωματίων, αναλαμβάνοντας κάθε φορά νέο ρόλο. Στο The Justice Syndicate [Το συνδικάτο της δικαιοσύνης] της ομάδας Fast Familiar [Φαστ Φαμίλιαρ] δώδεκα θεατές και θεάτριες λειτουργούσαν ως ένορκοι, λαμβάνοντας μαρτυρίες και τεκμήρια σε ταμπλέτες και ψηφίζοντας συλλογικά για την ετυμηγορία.

Ανάλογες εφαρμογές αναπτύχθηκαν στον χορό και στη μουσική. Στο Shuffle (2022), σε διεύθυνση της Lea Anderson [Λία Άντερσον], το κοινό ψήφιζε αν τα χορευτικά τμήματα θα επαναλαμβάνονταν ή θα ανακατεύονταν, μεταφέροντας στη σκηνή τη λογική της αναπαραγωγής σε τυχαία σειρά και τη σχέση κλαμπ και ντισκ τζόκεϋ. Στην ερευνητική παράσταση DANCE² του Πανεπιστημίου του Μέρυλαντ το ακροατήριο ψήφιζε μέσω κινητών τη συμπεριφορά ενός φορητού ρομπότ προσαρτημένου στο σώμα της χορεύτριας, διαμορφώνοντας το ντουέτο ανθρώπου και μηχανής. Στη μουσική, το σύστημα Open Symphony [Όπεν Σίμφονυ] του Queen Mary University of London επέτρεψε στο κοινό να καθοδηγεί αυτοσχεδιάζοντες μουσικούς ψηφίζοντας μουσικούς τρόπους, ενώ η Telesymphony του Golan Levin [Γκόλαν Λέβιν] μετέτρεψε τα κινητά τηλέφωνα του ακροατηρίου σε όργανα συλλογικής εκτέλεσης.

Η παιγνιοποίηση εμβαθύνει τη συναισθηματική εμπλοκή, επειδή μεταθέτει στο κοινό μέρος της ευθύνης των αποφάσεων και, συνακόλουθα, το ηθικό τους βάρος. Λειτουργεί επίσης ως μηχανισμός προσέλκυσης νεανικού κοινού, εξοικειωμένου με τη λογική των ψηφιακών παιχνιδιών. Η κριτική που έχει κατά καιρούς ασκηθεί εστιάζει σε τρεις κινδύνους: στην απλούστευση της αφήγησης σε προκαθορισμένες εκβάσεις, στη μετατόπιση της προσοχής από το νόημα προς την ανταμοιβή και στη μετατροπή της δημιουργικής συμμετοχής σε εργαλείο ελέγχου. Ο φιλόσοφος Ian Bogost [Ίαν Μπόγκοστ] απέρριψε την παιγνιοποίηση ως ρητορικό κατασκεύασμα συμβούλων επιχειρήσεων, το οποίο υποκαθιστά τη σύνθετη εμπειρία του παιχνιδιού με επιφανειακά συστήματα ανταμοιβής. Ο συγγραφέας Scott Nicholson [Σκοτ Νίκολσον] αντέταξε την ουσιώδη παιγνιοποίηση [meaningful gamification], η οποία υποκαθιστά τα εξωτερικά κίνητρα με πρακτικές νοηματοδότησης, αναστοχασμού και αυτονομίας, κατεύθυνση συμβατή με τον πυρήνα των παραστατικών τεχνών, όπου η ισορροπία ανάμεσα στη δομή του παιχνιδιού και στην καλλιτεχνική ελευθερία παραμένει το κρίσιμο ζητούμενο.