Thymele Logo
Search

περιβάλλοντα [ουσ. ουδ.]

Articles Icon 1
Videos Icon 4
Videos Icon 6
[1]

Ορισμός

Τρισδιάστατες εικαστικές συνθέσεις μεγάλης κλίμακας που μετατρέπουν έναν ολόκληρο χώρο, εσωτερικό ή υπαίθριο, σε ενιαίο έργο τέχνης, μέσα στο οποίο ο θεατής και η θεάτρια καλούνται να εισέλθουν και να κινηθούν, βιώνοντας το έργο ενσώματα και όχι απλώς οπτικά.

Ανάπτυξη

Τα περιβάλλοντα [environments], ως καλλιτεχνική μορφή, εμφανίστηκαν στις ΗΠΑ στα τέλη της δεκαετίας του 1950, με κύριο εισηγητή τον Allan Kaprow [Άλλαν Κάπροου], και αποτέλεσαν ριζική αμφισβήτηση της παραδοσιακής αντίληψης του έργου τέχνης ως αυτόνομου, μουσειακού αντικειμένου. Ο Kaprow χρησιμοποίησε τον όρο για τις δύο εκθέσεις του στη Hansa Gallery της Νέας Υόρκης το 1958, όπου το κοινό διέσχιζε λαβυρινθώδεις κατασκευές με ήχο, φως και οσμές. Στόχος του, όπως τον διατύπωσε στο δοκίμιο "The Legacy of Jackson Pollock" [«Η κληρονομιά του Τζάκσον Πόλλοκ»] (1958), ήταν να υπερβεί τα όρια του καμβά και να αξιοποιήσει ως υλικά της τέχνης την όραση, τον ήχο, την κίνηση, την όσφρηση και την αφή.


Ως υβρίδιο ζωγραφικής, γλυπτικής και αρχιτεκτονικής, τα περιβάλλοντα χρησιμοποιούν ποικίλα υλικά, από καθημερινά αντικείμενα και βιομηχανικά υλικά μέχρι απορρίμματα, για να δημιουργήσουν έναν χώρο που απαιτεί την ενεργή συμμετοχή του θεατή και της θεάτριας. Η εμπειρία δεν είναι πλέον οπτική και αποστασιοποιημένη, αλλά πολυαισθητηριακή και βιωματική. Η γένεση της ιδέας επηρεάστηκε καθοριστικά από τη ζωγραφική δράσης [action painting] του Jackson Pollock [Τζάκσον Πόλλοκ]. Οι καμβάδες μεγάλων διαστάσεων του Pollock, που περιέβαλλαν τον θεατή και τη θεάτρια μετατρέποντας τη θέαση σε σωματική εμπειρία, αποτέλεσαν για τον Kaprow το θεωρητικό έναυσμα. Στο εμβληματικό περιβάλλον Yard [Αυλή] (1961), που παρουσιάστηκε στον κήπο γλυπτικής της Martha Jackson Gallery στο πλαίσιο της ομαδικής έκθεσης Environments, Situations, Spaces [Περιβάλλοντα, καταστάσεις, χώροι], ο Kaprow γέμισε την αυλή με εκατοντάδες μεταχειρισμένα λάστιχα αυτοκινήτων, δημιουργώντας ένα δαιδαλώδες τοπίο που καλούσε το κοινό να σκαρφαλώσει, να αγγίξει και να αλληλεπιδράσει.


Η αντίληψη του χώρου ως έργου είχε προηγούμενα στις ευρωπαϊκές πρωτοπορίες, όπως το Merzbau [Οικοδόμημα Merz] του Kurt Schwitters [Κουρτ Σβίττερς] στο Αννόβερο (από το 1923). Το 1949 ο Lucio Fontana [Λούτσιο Φοντάνα] παρουσίασε στην Galleria del Naviglio του Μιλάνου το πρώτο από τα Ambienti spaziali [Χωρικά περιβάλλοντα] του, ένα σκοτεινό δωμάτιο φωτισμένο με υπεριώδες φως. Στη Νέα Υόρκη, στο Παρίσι και στη Ρώμη πειραματίστηκαν με τη μορφή και άλλοι καλλιτέχνες και άλλες καλλιτέχνιδες. Ο Arman [Αρμάν] γέμισε το 1960 την Galerie Iris Clert του Παρισιού με απορρίμματα (Le Plein [Το πλήρες]). Ο Claes Oldenburg [Κλάες Όλντενμπουργκ] άνοιξε το 1961 στο Μανχάταν το The Store [Το μαγαζί], ένα πραγματικό κατάστημα γεμάτο ζωγραφισμένα γύψινα ομοιώματα τροφίμων και ενδυμάτων. Ο Λουκάς Σαμαράς [Lucas Samaras] μετέφερε το 1964 το περιεχόμενο του δωματίου του σε γκαλερί (Room #1 [Δωμάτιο #1]) και συνέχισε με κατοπτρικά δωμάτια, ενώ η Γιαγιόι Κουσάμα [Yayoi Kusama] παρουσίασε το 1965 το πρώτο από τα Infinity Mirror Rooms [Αίθουσες κατόπτρων του απείρου]. Το 1969 ο Έλληνας Γιάννης Κουνέλλης [Jannis Kounellis] μετέτρεψε την Galleria L'Attico της Ρώμης σε στάβλο με δώδεκα ζωντανά άλογα, στο έργο Senza titolo (12 cavalli vivi) [Χωρίς τίτλο (12 ζωντανά άλογα)].


Τα περιβάλλοντα λειτουργούσαν συχνά ως σκηνικό πλαίσιο για την πραγματοποίηση χάπενινγκ και επιτελέσεων, συνδέοντας άμεσα τις εικαστικές με τις παραστατικές τέχνες. Στο βιβλίο Assemblage, Environments & Happenings [Συναρμογή, περιβάλλοντα και χάπενινγκ] (1966), ο Kaprow περιέγραψε τη διαδοχική επέκταση του έργου από τη συναρμογή [assemblage] στο περιβάλλον και από εκεί στο χάπενινγκ, όπου ο χώρος ενεργοποιείται στον χρόνο μέσα από τη δράση των συμμετεχόντων και των συμμετεχουσών. Ανάλογα, το 1962 ο Oldenburg χρησιμοποίησε τον χώρο του The Store για τη σειρά χάπενινγκ Ray Gun Theater [Θέατρο Ray Gun]. Ο θεατής και η θεάτρια δεν παρακολουθούσαν απλώς ένα γεγονός, αλλά καθίσταντο μέρος του, καθώς καταλύονταν τα όρια μεταξύ δημιουργού, έργου και κοινού. Η αρχή αυτή τροφοδότησε το περιβαλλοντικό θέατρο των τελών της δεκαετίας του 1960, ενώ τα περιβάλλοντα αναγνωρίζονται σήμερα ως ο άμεσος πρόδρομος της εγκατάστασης. Η ίδια λογική διατρέχει μεγάλης κλίμακας έργα της σύγχρονης τέχνης, όπως το The weather project [Το σχέδιο για τον καιρό] (2003) του Olafur Eliasson [Όλαφουρ Έλιασον] στην Tate Modern του Λονδίνου, όπου το κοινό κινούνταν και ξάπλωνε κάτω από έναν τεχνητό ήλιο.

Αγγλικά
environments
Γαλλικά
environnements, les
Γερμανικά
Environments, die
Ιταλικά
ambienti, gli

Συνώνυμα

εικαστικά περιβάλλοντα

Σχετικοί όροι

εμβυθιστική παράσταση, ολοτέχνημα, συμμετοχική τέχνη, περιβαλλοντική σκηνογραφία, Φλούξους, ομάδα Γκουτάι, θέατρο ευρεθέντος χώρου

Πεδίο εφαρμογής

• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Στη δεκαετία του 1950 στις ΗΠΑ εμφανίστηκαν έργα που συνειδητά απομακρύνονταν από τα συμβατικά είδη και μέσα της τέχνης. Ονομάστηκαν αρχικά εικαστικά περιβάλλοντα. Αξιοποιούσαν τον χώρο στον οποίο παραδοσιακά κινούνταν ο θεατής, χρησιμοποιούσαν πραγματικά αντικείμενα και εικαστικές κατασκευές και στόχευαν στη δημιουργία ενός νέου τρόπου πρόσληψης του έργου που απαιτούσε οπτική αλλά και ενσώματη περιήγηση, συναισθηματική εμπλοκή και χρόνο. Επεδίωκαν, συνεπώς, τη δημιουργία πραγματικών εμπειριών για τον θεατή. Επειδή οι καθημερινές ανθρώπινες εμπειρίες είναι εφήμερες και τοπικά προσδιορισμένες, οι δημιουργοί υποστήριζαν ότι ήθελαν τα έργα τους να είναι προσωρινά, με συγκεκριμένη ημερομηνία έναρξης και λήξης. Διατείνονταν ότι δεν τους ενδιέφερε η υλική διατήρηση του έργου, ήθελαν τα έργα τους να ζουν μόνο στη σκέψη των θεατών. Τα περιβάλλοντα προκαλούσαν, μια συνειδητή ή μη, διάρρηξη των παραδοσιακών σημειωτικών και σωματικών ορίων μεταξύ κοινού, έργου τέχνης, τόπου έκθεσης και πραγματικού (όχι εκθεσιακού) χώρου. Αποτελούσαν τα ίδια ενεργοποιημένους εικαστικούς χώρους, δεν στόχευαν στο να επεκτείνουν τον καμβά στον τρισδιάστατο χώρο ούτε και να διευρύνουν το γλυπτικό αντικείμενο.»

Η ιστορικός της τέχνης Αρετή Αδαμοπούλου ανασυνθέτει το πλαίσιο ανάδυσης των περιβαλλόντων στις ΗΠΑ της δεκαετίας του 1950 και τα περιγράφει ως προσωρινούς, ενεργοποιημένους εικαστικούς χώρους, οι οποίοι απαιτούσαν από τον θεατή και τη θεάτρια ενσώματη περιήγηση, συναισθηματική εμπλοκή και χρόνο. Η έμφαση στη βιωμένη εμπειρία και στη διάρρηξη των ορίων ανάμεσα σε κοινό, έργο και χώρο συνδέει τα περιβάλλοντα με τη λογική της παράστασης.

Αδαμοπούλου, Α. (Επιμ.). (2024). Η τέχνη στην Ελλάδα: Το θεσμικό πλαίσιο μετά το 1945. Θεσσαλονίκη: University Studio Press. Βλ. σ. 358.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Βίντεο για την έκθεση Lucio Fontana. Ambienti/Environments [Λούτσιο Φοντάνα. Περιβάλλοντα] στο Pirelli HangarBicocca…

Η έκθεση Claes Oldenburg: The Street and The Store [Κλάες Όλντενμπουργκ: Ο δρόμος και…

Συνέντευξη του επιμελητή Bruno Corà [Μπρούνο Κορά] και του Giancarlo Olgiati [Τζανκάρλο Ολτζάτι] για την…

Βίντεο από την έκθεση Yayoi Kusama: Infinity Mirror Rooms [Γιαγιόι Κουσάμα: Αίθουσες κατόπτρων του…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Arman [Αρμάν], Le Plein [Το πλήρες], Galerie Iris Clert, Παρίσι, εγκαίνια 23…

Allan Kaprow [Άλλαν Κάπροου], Yard [Αυλή], 1961, κήπος γλυπτικής της Martha Jackson…

Claes Oldenburg [Κλάες Όλντενμπουργκ], The Store [Το μαγαζί], 107 East Second Street,…

Λουκάς Σαμαράς [Lucas Samaras], Room #1 [Δωμάτιο #1], 1964, Green Gallery, Νέα…

Γιαγιόι Κουσάμα [Yayoi Kusama], Infinity Mirror Room – Phalli's Field [Αίθουσα κατόπτρων του…

Γιάννης Κουνέλλης [Jannis Kounellis], Senza titolo (12 cavalli vivi) [Χωρίς τίτλο (12 ζωντανά…

βασική

Henri, A. (1974). Environments and happenings. London: Thames & Hudson.

Kaprow, A. (1966). Assemblage, environments & happenings. New York: Abrams.

Kaprow, A. (2003). Essays on the blurring of art and life (J. Kelley, Επιμ.). Berkeley: University of California Press.

Kaprow, A. (2019). Η κληρονομιά του Jackson Pollock (Μ. Χαρβαλιά, Μετ.). Ιστορία της Τέχνης, 8, σσ. 148–155. (Πρωτότυπη έκδοση 1958)

Kultermann, U. (1968). The new sculpture: Environments and assemblages. New York: Praeger.

Reiss, J. H. (1999). From margin to center: The spaces of installation art. Cambridge, MA: MIT Press.

Αδαμοπούλου, Α. (2000). Ελληνική μεταπολεμική τέχνη: Εικαστικές παρεμβάσεις στο χώρο. Θεσσαλονίκη: University Studio Press.

Αδαμοπούλου, Α. (Επιμ.). (2024). Η τέχνη στην Ελλάδα: Το θεσμικό πλαίσιο μετά το 1945. Θεσσαλονίκη: University Studio Press.

συμπληρωματική

Bishop, C. (2005). Installation art: A critical history. London: Tate Publishing.

Gohr, S. (1986). Museum Ludwig Cologne: Paintings, sculptures, environments from Expressionism to the present day. Munich: Prestel.

Rosenthal, M., Rainbird, S., & Schmuckli, C. (2004). Joseph Beuys: Actions, vitrines, environments. London: Tate Publishing.

Vostell, W. (1974). Vostell: Environnements/happenings 1958–1974. Paris: Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris.

Wheeler, D. (1991). Art since mid-century: 1945 to the present. London: Thames & Hudson.

Δασκαλοθανάσης, Ν. (2021). Ιστορία της τέχνης 1945–1975: Από τη μοντέρνα στη σύγχρονη τέχνη: Ζωγραφική, γλυπτική, αρχιτεκτονική. Αθήνα: Futura.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. περιβάλλοντα. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/περιβάλλοντα

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «περιβάλλοντα». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/περιβάλλοντα.

MLA

«περιβάλλοντα». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/περιβάλλοντα.

1388