Thymele Logo
Search

χοροτράγουδο [ουσ. ουδ.]

Articles Icon 1
Videos Icon 12
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Λαϊκή, συλλογική μορφή επιτέλεσης προφορικής παράδοσης, στην οποία οι χορευτές και οι χορεύτριες τραγουδούν οι ίδιοι, ώστε τραγούδι και χορός να συγκροτούν αδιάσπαστη ενότητα, με ή χωρίς τη συνοδεία μουσικών οργάνων.

Ανάπτυξη

Η ενότητα τραγουδιού και χορού που χαρακτηρίζει το χοροτράγουδο απαντά ήδη στην αρχαία ελληνική χορεία, όπου λόγος, μέλος και όρχησις συνιστούσαν αδιαίρετη επιτελεστική πράξη. Η χορεία λειτουργούσε ως κοινωνική και τελετουργική πρακτική, συνδεδεμένη με τη λατρεία, την αγωγή και τη συγκρότηση της κοινότητας. Η συνεπιτέλεση τραγουδιού και χορού τεκμηριώνεται και στη βυζαντινή περίοδο, όταν η Εκκλησία επέβαλε περιορισμούς στους δημόσιους χορούς, και διαμορφώθηκε στους νεότερους χρόνους σε τραγουδιστούς χορούς με επικολυρικό περιεχόμενο. Η λαογραφική έρευνα θεωρεί τους χορούς που συνοδεύονται αποκλειστικά από τη φωνή των χορευτών και των χορευτριών από τις παλαιότερες μορφές λαϊκής επιτέλεσης.


Η επιτέλεση του χοροτράγουδου ορίζεται από συγκεκριμένα μορφολογικά χαρακτηριστικά: είναι συλλογική (ανδρική, γυναικεία ή μεικτή), ακολουθεί σταθερό ρυθμό και καθορισμένο κινητικό σχήμα (π.χ. συρτός, στα τρία), καθώς και καθορισμένες λαβές (από τους ώμους, σταυρωτή, θηλυκωτή κ.ά.). Η φωνητική εκφορά οργανώνεται είτε από κοινού, με το σύνολο να τραγουδά ταυτόχρονα, είτε αντιφωνικά, με εναλλαγή δύο ομάδων ή του πρωτοτραγουδιστή / της πρωτοτραγουδίστριας και του συνόλου. Στον Καγκελάρη των Παπαδατών Πρέβεζας, ο οποίος χορεύεται τις ημέρες του Πάσχα χωρίς ενόργανη συνοδεία, οι πρεσβύτεροι άνδρες εξάρχουν το τραγούδι και οι υπόλοιποι χορευτές και οι χορεύτριες επαναλαμβάνουν τους στίχους, σε μια συμβολική πράξη μετάδοσης μνήμης και γνώσης. Ομόλογός του είναι ο Καγκελευτός, ο οποίος χορεύεται χωρίς όργανα την Τρίτη του Πάσχα στην Ιερισσό Χαλκιδικής, ενώ στην αποκριάτικη «Καμάρα» της Ιερισσού οι γυναίκες τραγουδούν ένα ημιστίχιο και οι άνδρες το επαναλαμβάνουν. Στο ευρύτερο σώμα του παραδοσιακού τραγουδιού, το χοροτράγουδο διακρίνεται από τα τραγούδια της τάβλας, τα μοιρολόγια και τα νανουρίσματα, τα οποία τραγουδιούνται χωρίς χορό. Σε ορισμένες περιοχές, όπως στην Κεφαλονιά, τον όρο χοροτράγουδο χρησιμοποιούν οι ίδιοι οι επιτελεστές και οι ίδιες οι επιτελέστριες.


Το χοροτράγουδο φέρει έντονη τελετουργική διάσταση. Η κυκλική διάταξη, η επανάληψη, η συλλογική αναπνοή και η συγχρονισμένη φωνητική και κινητική δράση λειτουργούν ως μέσα κοινωνικής συνοχής και ενσώματης μνήμης. Το χοροτράγουδο ενεργοποιεί το νόημα μέσω του σώματος και επιτελεί λειτουργίες εορτασμού, πένθους ή ανανέωσης της κοινότητας, όπως στα γυναικεία χοροτράγουδα της Δευτέρας του Πάσχα στη Θεσσαλία ή στα αποκριάτικα χοροτράγουδα της Χαλκιδικής.


Αντίστοιχες μορφές συλλογικής επιτέλεσης τραγουδιού και χορού απαντούν σε πολλούς πολιτισμούς. Στις Νήσους Φερόες ο αλυσιδωτός χορός συνοδεύεται αποκλειστικά από το εκτενείς αδόμενες μεσαιωνικές μπαλάντες, χωρίς μουσικά όργανα. Στη Βρετάνη το αντιφωνικό τραγούδι kan ha diskan [καν α ντισκάν] συνοδεύει τους χορούς των νυχτερινών γιορτών fest-noz [φεστ-νοζ], ενώ στο Μαυροβούνιο το oro [όρο] οργανώνεται σε εναλλαγή στίχων ανάμεσα σε δύο ομάδες τραγουδιστών μέσα στον κύκλο. Στη νότια Αφρική τα γυναικεία τραγούδια και οι χοροί συγκροτούν ενιαία επιτέλεση με έντονη αντιφωνική δομή.


Από τα μέσα του 20ού αιώνα τα λαογραφικά χορευτικά συγκροτήματα και οι πολιτιστικοί σύλλογοι μεταφέρουν το χοροτράγουδο στη σκηνή και στην εκπαίδευση και το εντάσσουν σε δραματουργικά και διδακτικά πλαίσια, όπως το Χοροστάσι στην παράσταση Βρακάδες (Θέατρο Δόρα Στράτου, 2012). Στις σύγχρονες παραστατικές τέχνες το χοροτράγουδο επανεμφανίζεται ως καλλιτεχνικό και ερευνητικό υπόστρωμα. Η Anna Halprin [Άννα Χάλπριν] διερεύνησε τον χορό ως συλλογικό, τελετουργικό γεγονός σε κοινοτικά έργα της δεκαετίας του 1980, όπως το Circle the Earth [Κυκλώστε τη γη], ενώ η Meredith Monk [Μέρεντιθ Μονκ] ανέπτυξε υβριδικές φόρμες, στις οποίες η φωνή κινείται και χορεύει, όπως στο On Behalf of Nature [Για χάρη της φύσης, 2013]. Η Flora Détraz [Φλόρα Ντετράζ] επαναπροσδιορίζει το χοροτράγουδο ως πεδίο πειραματισμού στο Muyte Maker (2018), όπου τέσσερις ερμηνεύτριες τραγουδούν και γελούν πολυφωνικά, ενώ χορεύουν, πάνω σε τραγούδια εμπνευσμένα από τον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση. Το χοροτράγουδο αναδεικνύεται έτσι σε διαχρονικό επιτελεστικό πρότυπο, το οποίο τροφοδοτεί τις σύγχρονες παραστατικές τέχνες.

Αγγλικά
dance song; sung dance
Γαλλικά
chant à danser, le; chanson à danser, la; danse chantée, la
Γερμανικά
Tanzlied, das
Ιταλικά
canto a ballo, il; ballo cantato, il

Σχετικοί όροι

δημοτικός χορός, κυκλικός χορός, ομαδικός χορός, πανηγύρι, εθνοχορολογία, ανθρωπολογία του χορού, λαϊκές παραστατικές τέχνες

Πεδίο εφαρμογής

• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Εφαρμοσμένα είδη
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Στην περίπτωση των Ιονίων Νήσων, η παραδοσιακή, εξω-αστική μουσική -κατ΄αντιστοιχία με το παραδοσιακό/δημοτικό τραγούδι της υπόλοιπης Ελλάδας- είναι τα χοροτράγουδα, δηλαδή η μουσικο-χορευτική παράδοση που γεννήθηκε στις αγροτικές περιοχές των νησιών, από τον απλό, αγράμματο επτανησιακό λαό, χαρακτηριστικό της οποίας είναι η ανωνυμία, η σύνδεση με τον παραδοσιακό τρόπο ζωής, η βιωματική εμπειρία και - όπως μαρτυρείται από την ετυμολογία της λέξης- το τριφυές δρώμενο: μουσική-τραγούδι-χορός. »

Η εθνογράφος της μουσικής Ρενάτα Δαλιανούδη ορίζει τα χοροτράγουδα ως την εξωαστική μουσικοχορευτική παράδοση των Ιονίων Νήσων, αντίστοιχη του δημοτικού τραγουδιού της υπόλοιπης Ελλάδας. Ανωνυμία, σύνδεση με τον παραδοσιακό τρόπο ζωής και βιωματική εμπειρία χαρακτηρίζουν το είδος, ενώ η ίδια η λέξη δηλώνει τη συνεπιτέλεση μουσικής, τραγουδιού και χορού.

Δαλιανούδη, Ρ. (2020). Εθνογραφίες μετάβασης: Ηγεμονισμός, ετεροτοπικότητα, αστικοποίηση, εκδυτικισμός. 5+1 ερμηνευτικά κείμενα για τη μουσική και τον χορό από επιτόπια έρευνα. Αθήνα: Σταμούλης, 200-209.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Ο Καγκελάρης των Παπαδατών Πρέβεζας, πασχαλινό χοροτράγουδο, στο εξωκλήσι της Παναγίας. Άνδρες και γυναίκες,…

«Καμάρα», παραλλαγή του «Γεφυριού της Άρτας», αντιφωνικό χοροτράγουδο που χορεύουν και τραγουδούν οι κάτοικοι της…

«Τα κουκιά» από τους γλεντιστάδες του Μεσότοπου Λέσβου, μιμητικός ανδρικός χορός με σαφή γνωρίσματα χοροτράγουδου

Γυναικείο χοροτράγουδο στο Παλαιομονάστηρο Τρικάλων, τη Δευτέρα του Πάσχα. Το τραγούδι και ο χορός συγκροτούν…

Kan ha diskan [Καν α ντισκάν], αντιφωνικό τραγούδι της Βρετάνης, με περισσότερους από 200 τραγουδιστές…

Χοροί και τραγούδια από το παλαιό Μαυροβούνιο και την περιοχή Brda [Μπρντα], σε σκηνική διασκευή…

Γυναικείος χορός και τραγούδι από το Εσουατίνι (πρώην Σουαζιλάνδη), στη νότια Αφρική. Η συνεπιτέλεση τραγουδιού…

«Αϊ Γιώργης», χοροτράγουδο από την Κέρκυρα, στην παράσταση Βρακάδες του σχήματος Χοροστάσι. Μουσικοί: Γιάννης…

Το χοροτράγουδο σε εκπαιδευτικό και σκηνικό πλαίσιο: απόσπασμα από την «Επιτέλεση στον μικρότοπο», εργαστήριο έρευνας,…

Απόσπασμα από το Circle the Earth [Κυκλώστε τη γη] της Anna Halprin [Άννα…

Meredith Monk & Vocal Ensemble [Μέρεντιθ Μονκ και Φωνητικό Σύνολο], αποσπάσματα από το On…

Flora Détraz [Φλόρα Ντετράζ], Muyte Maker (2018). Τέσσερις ερμηνεύτριες τραγουδούν, γελούν και χορεύουν, συνθέτοντας…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Τοιχογραφία από τον «Τάφο των Χορευτριών» [Tomba delle Danzatrici] στο Ruvo di Puglia [Ρούβο ντι…

Αλυσιδωτός χορός [føroyskur dansur] στο Sjónleikarhúsið του Τόρσχαβν, κατά την εθνική εορτή Ólavsøka [Όλαβσεκα], 2011.…

Fest-noz [φεστ-νοζ] στο Festival de Cornouaille [Φεστιβάλ ντε Κορνουάιγ], Κεμπέρ, 2014. Στις νυχτερινές αυτές γιορτές…

Το χοροτράγουδο επί σκηνής: στιγμιότυπο από το Με τα τραγούδια σου μιλώ του Παναγιώτη Σδούκου

βασική

Bellia, A. (2022). Between Magna Graecia and Rome: Towards an archaeological approach to dance performance in cults. Στο K. Schlapbach (Επιμ.), Aspects of Roman dance culture: Religious cults, theatrical entertainments, metaphorical appropriations (σσ. 37–63). Stuttgart: Franz Steiner Verlag.

Halprin, A. (1995). Moving toward life: Five decades of transformational dance (R. Kaplan, Επιμ.). Hanover, NH: Wesleyan University Press.

Jowitt, D. (Επιμ.). (1997). Meredith Monk. Baltimore, MD: Johns Hopkins University Press.

Ἀγαπητός, Α. Σ. (1881). Χοροτράγουδα: ἤτοι συλλογὴ διαφόρων ἀρχαίων καὶ νεωτέρων ᾀσμάτων τοῦ χοροῦ. Πάτραι: Τυπογραφεῖον Α. Σ. Ἀγαπητοῦ.

Δαλιανούδη, Ρ. (2020). Εθνογραφίες μετάβασης: Ηγεμονισμός, ετεροτοπικότητα, αστικοποίηση, εκδυτικισμός – 5+1 ερμηνευτικά κείμενα για τη μουσική και τον χορό από επιτόπια έρευνα. Αθήνα: Σταμούλης.

Παπανικολάου, Κ. Ι. (1992). Η μπαλάντα – Το χοροτράγουδο: Στην ποίηση, στη μουσική, στο χορό. Αθήνα: Εστία.

συμπληρωματική

Assmann, J. (2017). Η πολιτισμική μνήμη: Γραφή, ανάμνηση και πολιτική ταυτότητα στους πρώιμους ανώτερους πολιτισμούς (Δ. Παναγιωτόπουλος, Μετ.). Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. (Πρωτότυπη έκδοση 1992)

Kubik, G. (2010). Theory of African music (Τόμ. 1). Chicago: University of Chicago Press.

Merriam, A. P. (1964). The anthropology of music. Evanston, IL: Northwestern University Press.

Δημοπούλου, Σ. Α. (2022). Τέχνη και τελετουργία στην αρχαιότητα: Πίνακες του Πιτσά – Διαχρονίες. Κιάτο: Καταγράμμα.

Λουτζάκη, Ρ. (2022). Επιλογικά: Χορευτικοί πολιτισμοί και εθνογραφία στην Ελλάδα, 2002–2020. Κριτική ανασκόπηση της χορευτικής βιβλιογραφίας.

Μερακλής, Μ. Γ. (2017). Τραγωδία και λαϊκός πολιτισμός στην αρχαία Αθήνα. Αθήνα: Σταμούλης.

Μιχαηλίδης, Σ. (1982). Εγκυκλοπαίδεια της αρχαίας ελληνικής μουσικής. Αθήνα: Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης.

Ο χορός στην αρχαιότητα [Αφιέρωμα]. (2004, Μάρτιος). Αρχαιολογία, 90.

Ο χορός στο Βυζάντιο [Αφιέρωμα]. (2004, Ιούνιος). Αρχαιολογία, 91.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. χοροτράγουδο. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/χοροτράγουδο

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «χοροτράγουδο». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/χοροτράγουδο.

MLA

«χοροτράγουδο». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/χοροτράγουδο.

1388