θαύμα [ουσ. ουδ.]

Το θαύμα συγκαταλέγεται στα τρία κύρια είδη του δυτικοευρωπαϊκού μεσαιωνικού θεάτρου, μαζί με το μυστήριο και την ηθολογία. Προέκυψε από το λειτουργικό δράμα, το οποίο αναπτύχθηκε εντός των χριστιανικών ναών από τον 10ο αιώνα, και αυτονομήθηκε σταδιακά κατά τον 12ο και τον 13ο αιώνα, όταν η δράση μεταφέρθηκε από τον ναό στους δημόσιους χώρους των πόλεων. Η ακμή του τοποθετείται μεταξύ του 12ου και του 15ου αιώνα, ενώ το πλουσιότερο σωζόμενο υλικό χρονολογείται στον 14ο αιώνα.

Οι παραστάσεις εντάσσονταν στο εορτολόγιο και στην τελετουργική ζωή της πόλης: οργανώνονταν από θρησκευτικές αδελφότητες και συντεχνίες, στήνονταν σε πλατείες και σε προαύλια και υιοθετούσαν τη σκηνική οργάνωση της πολυτοπικής σκηνής, με τους επιμέρους τόπους της δράσης παρατεταγμένους ταυτόχρονα ενώπιον του κοινού. Σε αντίθεση με τα μυστήρια, τα οποία αναπτύσσονταν σε πολυήμερα κυκλικά θεάματα, τα θαύματα ήταν έργα περιορισμένης έκτασης και ολοκληρώνονταν συνήθως σε μία ημέρα. Λειτουργούσαν ταυτοχρόνως ως μέσο κατήχησης ενός κατά κύριο λόγο αναλφάβητου κοινού και ως λαϊκό θέαμα.

Η δραματουργία του είδους αντλούσε από αγιολογικούς κύκλους και οργανωνόταν γύρω από τη δοκιμασία, τη μεταστροφή ή το μαρτύριο του κεντρικού προσώπου. Τα πρώτα δείγματα γράφτηκαν στη λατινική, όπως οι τέσσερις παραστάσεις για τον Άγιο Νικόλαο του λεγόμενου Fleury Playbook [Το θεατρικό βιβλίο του Fleury]. Μετά τον 13ο αιώνα το είδος στράφηκε στις καθομιλούμενες γλώσσες, οπότε απέκτησε θεματολογική ελευθερία και ενσωμάτωσε μη βιβλικό, εξωθρησκευτικό και συχνά κωμικό υλικό από τοπικούς θρύλους και λαϊκές παραδόσεις. Στα έργα που είχαν ως θέμα την Παναγιά, η λύση δινόταν από την ίδια, η οποία επενέβαινε από μηχανής για να σώσει τα πρόσωπα. Η σκηνική απόδοση της υπερφυσικής παρέμβασης στηριζόταν σε τεχνικά εφέ, τα λεγόμενα μυστικά [secrets]: εξαφανίσεις, υπερπτήσεις και επουράνιες εμφανίσεις αγγέλων, με καταπακτές, τροχαλίες και γερανούς.

Παλαιότερο σωζόμενο δείγμα σε δημώδη γλώσσα είναι το Le Jeu de saint Nicolas [Το παίγνιο του Αγίου Νικολάου] του Jean Bodel [Ζαν Μποντέλ], που παρουσιάστηκε πιθανώς γύρω στο 1200 στην Arras [Αράς], παραμονή της εορτής του αγίου. Η υπόθεση αφορά τη μεταστροφή ενός Σαρακηνού βασιλιά και ισορροπεί ανάμεσα στο αγιολογικό δράμα και στη λαϊκή φάρσα. Ακολουθεί το Le Miracle de Théophile [Το θαύμα του Θεοφίλου] του Rutebeuf [Ρυτεμπέφ], γραμμένο περίπου το 1264, όπου η Παναγία σώζει τον κληρικό Θεόφιλο από τη συμφωνία του με τον διάβολο. Κορυφαίο τεκμήριο του είδους αποτελεί η συλλογή Miracles de Nostre Dame par personnages [Τα θαύματα της Παναγίας με πρόσωπα]: σαράντα έργα, γραμμένα και παιγμένα μεταξύ 1339 και 1382 στην ετήσια σύναξη της αδελφότητας του Αγίου Ελιγίου, δηλαδή της συντεχνίας των χρυσοχόων του Παρισιού, τα οποία παραδίδονται στο χειρόγραφο Cangé και αντλούν εν μέρει από την προγενέστερη, αφηγηματική συλλογή Les Miracles de Nostre Dame [Τα θαύματα της Παναγίας] του τρουβέρου Gautier de Coinci [Γκωτιέ ντε Κουανσύ].

Στις Κάτω Χώρες σώζεται το Spel vanden heilighen sacramente vander Nyeuwervaert [Το δράμα του αγίου μυστηρίου της Νιέουβερβαρτ] (περ. 1500), που αποδίδεται στον Jan Smeken [Γιαν Σμέκεν]. Στην Αγγλία το είδος εκπροσωπείται από έργα όπως το Croxton Play of the Sacrament [Το δράμα του μυστηρίου του Croxton] και τη Mary Magdalen [Μαρία η Μαγδαληνή] του χειρογράφου Digby. Η παρακμή υπήρξε ταχεία: το 1548 το Κοινοβούλιο των Παρισίων, δικαστικό και όχι εκκλησιαστικό σώμα, απαγόρευσε στην Αδελφότητα του Πάθους την παράσταση ιερών μυστηρίων, ενώ στην Αγγλία η Μεταρρύθμιση και οι ελισαβετιανές διώξεις οδήγησαν στην εγκατάλειψη των κύκλων έως το τέλος του 16ου αιώνα.

Το θαυματουργικό στοιχείο επιβίωσε κατά τον 17ο και τον 18ο αιώνα, στο αιγαιοπελαγίτικο θέατρο, θρησκευτικό θέατρο που αναπτύχθηκε σε νησιά του Αιγαίου πελάγους, καλλιεργημένο υπό ιησουιτική επίδραση από ορθόδοξους και καθολικούς κληρικούς. Στη χιώτικη δραματουργία ανήκουν το Ο Ελεάζαρ και οι επτά παίδες Μακκαβαίοι (περ. 1642-1662) του Μιχαήλ Βεστάρχη, με φρικαλέα μαρτύρια και εμβόλιμα κωμικά ιντερμέδια, το Τρεις παίδες εν καμίνω (περ. 1690) του Γρηγορίου Κονταράτου, εμπλουτισμένο με τραγούδια και κωμικούς διαβόλους, και το Δράμα περί του γεννηθέντος τυφλού (περ. 1690) του Γαβριήλ Προσοψά.