Thymele Logo
Search

πρόζα [ουσ. θηλ.]

Articles Icon 3
Videos Icon 5
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Πεζός λόγος που χρησιμοποιείται ως υλικό του δραματικού κειμένου και εκφέρεται προφορικά επί σκηνής, σε αντιδιαστολή προς τον έμμετρο και τον αδόμενο λόγο· κατ' επέκταση, το ομιλούμενο θέατρο σε αντιδιαστολή προς το μουσικό.

Ανάπτυξη

Η πρόζα δηλώνει τον πεζό λόγο, ο οποίος στις παραστατικές τέχνες συνιστά το κύριο κειμενικό υλικό του ομιλούμενου θεάτρου. Η λέξη ανάγεται στη λατινική φράση prosa oratio [ευθύς, ακώλυτος λόγος], από το prorsus [ευθέως], και αντιδιαστέλλεται προς τον versus [στίχο]. Από τη θεωρία της λογοτεχνίας ο όρος μεταφέρθηκε στο θεατρικό λεξιλόγιο, όπου απέκτησε δύο ακόμη χρήσεις: κατά μετωνυμία δηλώνει το ομιλούμενο θέατρο σε αντιδιαστολή προς το μουσικό, ενώ στο ελαφρό μουσικό θέατρο «πρόζες» ονομάζονται τα μη μελοποιημένα μέρη της παράστασης.


Η είσοδος της πρόζας στη δραματουργία συντελέστηκε σταδιακά. Στο ελισαβετιανό θέατρο ο πεζός λόγος συνυπήρξε με τον κυρίαρχο έμμετρο στίχο μέσα στο ίδιο έργο και επιφυλάχθηκε για τις κωμικές σκηνές, για τα πρόσωπα των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων και για στιγμές ψυχικής έντασης, όπως η προσποιητή τρέλα του ήρωα στον Άμλετ [Hamlet, περ. 1600] του William Shakespeare [Ουίλλιαμ Σαίξπηρ]. Η γαλλική σκηνή του κλασσικισμού διατήρησε την υπεροχή του αλεξανδρινού στίχου, με εξαίρεση πεζές κωμωδίες του Μολιέρου [Jean-Baptiste Poquelin, γνωστού ως Molière], όπως ο Δον Ζουάν [Dom Juan, 1665] και ο Κατά φαντασίαν ασθενής [Le Malade imaginaire, 1673]. Τον 18ο αιώνα η πρόζα αναδείχθηκε σε προνομιακό όχημα του αστικού δράματος. Ο Gotthold Ephraim Lessing [Γκόττχολντ Έφραιμ Λέσσινγκ] την καθιέρωσε στη γερμανική σκηνή με τη Μις Σάρα Σάμψον [Miss Sara Sampson, 1755] και τη Μίννα φον Μπάρνχελμ [Minna von Barnhelm, 1767]. Ο Denis Diderot [Ντενί Ντιντερό] την υπερασπίστηκε θεωρητικά στις Συνομιλίες για τον «Νόθο γιο» [Entretiens sur le «Fils naturel», 1757] ως την καταλληλότερη μορφή για την αναπαράσταση της σύγχρονης κοινωνικής πραγματικότητας. Στο αποσπασματικό Βόυτσεκ [Woyzeck, 1836–1837] ο Georg Büchner [Γκέοργκ Μπύχνερ] προσέδωσε στην πρόζα την ελλειπτική προφορικότητα των λαϊκών στρωμάτων, προαναγγέλλοντας τη σκηνική γλώσσα του νατουραλισμού και του εξπρεσιονισμού.


Ως κυρίαρχο δραματουργικό ιδίωμα η πρόζα επιβλήθηκε μόλις στις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα. Έως τότε η έμμετρη μορφή διατηρούσε στη σκηνή τη μουσικότητα της εκφοράς μέσω της εμμελούς απαγγελίας, μιας τονικά κλιμακωμένης ερμηνείας του λόγου που ανακαλούσε το ρετσιτατίβο της όπερας. Η πρακτική αυτή επιβίωσε και μετά την υποχώρηση της μουσικής συνοδείας από το δράμα, με κορυφαία εκπρόσωπο τη Sarah Bernhardt [Σάρα Μπερνάρ]. Η στροφή του Henrik Ibsen [Χένρικ Ίψεν] από τον έμμετρο Πέερ Γκυντ [Peer Gynt, 1867] στα πεζά κοινωνικά δράματα και η ψυχολογική πρόζα του Άντον Τσέχωφ [Anton Chekhov] προϋπέθεταν νέες υποκριτικές μεθόδους, όπως το σύστημα του Κωνσταντίν Στανισλάφσκι [Konstantin Stanislavski], οι οποίες προέκριναν τη φυσικότητα της εκφοράς έναντι της εμμελούς απαγγελίας. Την εξέλιξη αυτή επιτάχυνε η ανάδυση της σκηνοθεσίας ως αυτόνομης καλλιτεχνικής ειδικότητας, ενώ το θέατρο του συμβολισμού ανανέωσε την εμμελή εκφορά στο όνομα της υποβλητικότητας και της ατμόσφαιρας.


Στον ελληνικό χώρο, καθοριστική τομή υπήρξε η απόφαση του Κωνσταντίνου Χρηστομάνου να εγκαινιάσει τη Νέα Σκηνή, στις 22 Νοεμβρίου 1901, με την Άλκηστη του Ευριπίδη [Euripides] σε δική του μετάφραση στη δημοτική και σε πεζό λόγο. Με την επιλογή αυτή ο Χρηστομάνος μετέφερε στη σκηνή την αισθητική του πεζού ποιήματος. Την καταξίωση της πρόζας στο νεοελληνικό θέατρο ολοκλήρωσαν η δραματουργία του Γρηγορίου Ξενόπουλου και τα αστικά δράματα των αρχών του 20ού αιώνα.


Στο μουσικό θέατρο η πρόζα διατήρησε διακριτή λειτουργία ως φορέας του ομιλούμενου διαλόγου ανάμεσα στα αδόμενα μέρη. Στην όπερα-μπαλάντα, στο ζίνγκσπιλ, στην οπερά-κωμίκ, στην οπερέττα και στο μιούζικαλ οι πεζοί διάλογοι προωθούν την πλοκή και συνδέουν τα μουσικά νούμερα.


Ερμηνευτικά, η απουσία μετρικού πλαισίου απαιτεί από τους/τις ηθοποιούς συστηματική επεξεργασία του ρυθμού, του τονισμού και της άρθρωσης και καθιστά την εκφορά της πρόζας πεδίο συνάντησης της δραματουργικής επιλογής, της σκηνοθετικής σύλληψης και της υποκριτικής μεθόδου. Στο μεταδραματικό θέατρο η πρόζα επανασημασιοδοτήθηκε ως ηχητικό και ρυθμικό υλικό, όπως στο Αθλητικό έργο [Ein Sportstück] της Elfriede Jelinek [Έλφριντε Γέλινεκ] σε σκηνοθεσία του Einar Schleef [Άιναρ Σλεφ] (Burgtheater, Βιέννη, 1998), όπου ο λόγος εκφέρεται χορικά και αποσυνδέεται από τη σύμβαση της φυσικής ομιλίας.

Αγγλικά
prose
Γαλλικά
prose, la
Γερμανικά
Prosa, die
Ιταλικά
prosa, la

Συνώνυμα

πεζός λόγος

Σχετικοί όροι

θέατρο πρόζας, ποιητικό θέατρο, αγωγή του λόγου, μελοντράμ, διαλογική όπερα, κωμωδία μετ' ασμάτων, θέατρο της καθαρεύουσας

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Στα ινδικά έργα εχρησιμοποιείτο εναλλαγή στίχου και πρόζας, όχι όμως ως διάκριση χαρακτήρων ή κοινωνικής τάξης, καθώς ακόμη και τα κατώτερα πρόσωπα χρησιμοποιούσαν τον στίχο. Την προώθηση της δράσης εξυπηρετούσε κυρίως το κείμενο σε πρόζα που άλλαζε σε στίχο προκειμένου να εκφραστεί κάποιος στοχασμός ή έντονο συναίσθημα, ή να περιγράφει η ομορφιά των προσώπων ή της φύσης κ.ά.»

Η Έλσα Αδριανού περιγράφει την εναλλαγή στίχου και πρόζας στο σανσκριτικό δράμα. Σε έργα όπως η Σακουντάλα [Abhijñānaśākuntalam] του Καλιντάσα [Kālidāsa], ο πεζός λόγος προωθεί τη δράση και ο στίχος αναλαμβάνει τον στοχασμό, το έντονο συναίσθημα και την περιγραφή. Σε αντίθεση με το ελισαβετιανό θέατρο, όπου η πρόζα συνδεόταν συχνά με τα πρόσωπα των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων, η επιλογή της μορφής υπαγορεύεται εδώ από τη δραματουργική λειτουργία του λόγου. Την κοινωνική διαστρωμάτωση τη δηλώνει η ίδια η γλώσσα: οι ανώτεροι άνδρες χαρακτήρες μιλούν σανσκριτικά, ενώ οι γυναίκες και τα κατώτερα πρόσωπα πρακριτικές διαλέκτους.

Αδριανού, Ε. (1999). Ινδικό θέατρο. Στο Θέατρο, κινηματογράφος, μουσική, χορός (Εκπαιδευτική Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, Τόμ. 28. Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών. Βλ. σ. 172.

Quote Icon

«[…] άρθρωσε ο Λέον με το συνήθη καλπασμό του, με παύσεις άνευ σημασίας που έσπαγαν την πρόζα σε κακό στίχο και τον στίχο σε ακόμη χειρότερη πρόζα.»

Ο Κωνσταντίν Στανισλάφσκι [Konstantin Stanislavski] εκθέτει τη διδασκαλία του Τορτσόφ για τον σκηνικό λόγο μέσα από το ημερολόγιο ενός σπουδαστή. Στο απόσπασμα, ο συμμαθητής του Λέον επικρίνεται για τις αυθαίρετες παύσεις του, με τις οποίες συγχέει τη μετρική άρθρωση του στίχου με τη συντακτική άρθρωση της πρόζας. Το σφάλμα δείχνει ότι η διάκριση των δύο μορφών κρίνεται τελικά στην εκφορά, όπου κάθε παύση οφείλει να υπηρετεί το νόημα και τον ρυθμό της φράσης. Επομένως, η φυσικότητα που επεδίωξε το σύστημα στην εκφορά της πρόζας προϋποθέτει ρυθμική πειθαρχία ισάξια με εκείνη του έμμετρου λόγου.

Στανισλάφσκι, Κ. (2016). Η δουλειά του ηθοποιού με τον εαυτό του: 2. Η ενσάρκωση (Χ. Μυγδάλη & Β. Ντζούνης, Μετ.). Αθήνα: Πλέθρον. Βλ. σ. 76.

Quote Icon

«[…] μιούζικαλ = ἀμερικανικῆς προέλευσης θεατρικὸ κοκταίηλ. Ἔχει, ὅμως, καθορισμένα ὑλικά. Σὲ εἰδικὲς ἀναλογίες κι ὁρισμένη ποιότητα. Χρειάζεται πρόζα - γέλιο, συγκίνηση - μουσική, τραγούδι, χορό, σκηνικὰ πλούσια, φαντασμαγορία.»

Ο συντάκτης του σημειώματος παρουσιάζει το μιούζικαλ ως «θεατρικό κοκταίηλ» αμερικανικής προέλευσης και απαριθμεί τα συστατικά του με σχεδόν συνταγολογική ακρίβεια. Η πρόζα, συνδεδεμένη με το γέλιο και τη συγκίνηση, τοποθετείται ως ισότιμο υλικό δίπλα στη μουσική, στο τραγούδι και στον χορό, και δηλώνει τα ομιλούμενα μέρη της παράστασης. Το απόσπασμα τεκμηριώνει ότι στη θεατρική κριτική της δεκαετίας του 1960 ο όρος είχε ήδη παγιωθεί σημαίνοντας τον πεζό διάλογο μέσα στο μουσικό θέατρο.

Ἐννιὰ ἀθηναϊκὲς πρεμιέρες. (1965). Θέατρο: Δίμηνη θεατρικὴ ἐπιθεώρηση, Δ΄/21, σ. 77.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Ο ομιλούμενος διάλογος της Β΄ πράξης (σκηνές XVII–XVIII) από τον Μαγικό αυλό [Die Zauberflöte

Η Sarah Bernhardt [Σάρα Μπερνάρ] απαγγέλλει απόσπασμα από τη Φαίδρα [Phèdre, 1677] του

Η Nia Lynn [Νία Λυν], ειδική φωνής της Royal Shakespeare Company [Βασιλικής Σαιξπηρικής Εταιρείας],…

Απόσπασμα από τον «Χορό των αθλητών» [Sportchor] στο Αθλητικό έργο [Ein Sportstück] της

Ομιλούμενο μέρος της μουσικής παράστασης του Πάνου Μουζουράκη στον Σταυρό του Νότου (περίοδος 2015–2016), το…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Jean Le Pautre [Ζαν Λε Πωτρ], Troisième journée. Le Malade imaginaire, comédie représentée dans…

Ιδιόχειρο φύλλο του Georg Büchner [Γκέοργκ Μπύχνερ] από τα προσχέδια του Βόυτσεκ [Woyzeck]…

Στιγμιότυπο από την Άλκηστη του Ευριπίδη [Euripides] στην εναρκτήρια παράσταση της Νέας Σκηνής του Κωνσταντίνου…

Απόκομμα από την εφημερίδα Νίκη (1 Φεβρουαρίου 1996) για την παράσταση Αλήτες, ρουφιάνοι, δημοσιοκάφροι του

βασική

Krämer, J. (1998). Deutschsprachiges Musiktheater im späten 18. Jahrhundert: Typologie, Dramaturgie und Anthropologie einer populären Gattung (Τόμ. 1–2). Tübingen: Niemeyer. doi.org...

Lehmann, H.-T. (2025). Μεταδραματικό θέατρο (Μ. Αγαθαγγελίδου, Μετ.). Αθήνα: Πατάκης. (Πρωτότυπη έκδοση 1999)

Meyer-Kalkus, R. (2001). Stimme und Sprechkünste im 20. Jahrhundert. Berlin: Akademie Verlag.

Moi, T. (2006). Henrik Ibsen and the birth of modernism: Art, theater, philosophy. Oxford: Oxford University Press.

Szondi, P. (1973). Die Theorie des bürgerlichen Trauerspiels im 18. Jahrhundert: Der Kaufmann, der Hausvater und der Hofmeister (G. Mattenklott, Επιμ.). Frankfurt am Main: Suhrkamp.

Vickers, B. (1968). The artistry of Shakespeare's prose. London: Methuen.

Σειραγάκης, Μ. (2009). Το ελαφρό μουσικό θέατρο στη μεσοπολεμική Αθήνα (Τόμ. Α΄–Β΄). Αθήνα: Καστανιώτης.

Σειραγάκης, Μ. (2026). Ο Κωνσταντίνος Χρηστομάνος ως σκηνοθέτης αρχαίου δράματος. Αθήνα: Παπαζήσης.

Στανισλάφσκι, Κ. (2016). Η δουλειά του ηθοποιού με τον εαυτό του: 2. Η ενσάρκωση (Χ. Μυγδάλη & Β. Ντζούνης, Μετ.). Αθήνα: Πλέθρον.

συμπληρωματική

Γεωργιάδη, Κ., Σεχοπούλου, Μ., Παπανικολάου, Β. (2023). Ευρωπαϊκή Δραματολογία του 20ού αιώνα. Από τον Luigi Pirandello στη Sarah Kane [Προπτυχιακό εγχειρίδιο]. Αθήνα: Κάλλιπος. dx.doi.org...

Δελβερούδη, Ε.-Ά., Ποταμιάνος, Ν. (επιμ.) (2020). Δουλεύοντας στον χώρο του θεάματος. Θέατρο και Κινηματογράφος στην Ελλάδα, 19ος - 20ός αιώνας. Ρέθυμνο: Πανεπιστήμιο Κρήτης, Φιλοσοφική Σχολή.

Καγγελάρη, Δ. (2003). Ελληνική Σκηνή και Θέατρο της Ιστορίας 1936-1944. Οι θεσμοί και οι μορφές, τ. Α’ [Διδακτορική Διατριβή, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης]. Ιδρυματικό Καταθετήριο Επιστημονικών Εργασιών ΑΠΘ. ikee.lib.auth.gr...

Σιδέρης, Γ. ([1965]). Θεατρικὸ γλωσσάριο (Ἀνάτυπο ἀπὸ τὸ Θέατρο 65). Ἀθήνα: [χ.ε.].

Ταμπάκη, Ά., Γεωργοπούλου, Β., Αλτουβά, Α., Διακουμοπούλου, Κ. (2023). Ιστορία και Δραματολογία του Νεοελληνικού Θεάτρου, 16ος - 20ός αιώνας [Προπτυχιακό εγχειρίδιο]. Αθήνα: Κάλλιπος. repository.kallipos.gr...

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. πρόζα. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/πρόζα

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «πρόζα». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/πρόζα.

MLA

«πρόζα». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/πρόζα.

1388