Η πρόζα δηλώνει τον πεζό λόγο, ο οποίος στις παραστατικές τέχνες συνιστά το κύριο κειμενικό υλικό του ομιλούμενου θεάτρου. Η λέξη ανάγεται στη λατινική φράση prosa oratio [ευθύς, ακώλυτος λόγος], από το prorsus [ευθέως], και αντιδιαστέλλεται προς τον versus [στίχο]. Από τη θεωρία της λογοτεχνίας ο όρος μεταφέρθηκε στο θεατρικό λεξιλόγιο, όπου απέκτησε δύο ακόμη χρήσεις: κατά μετωνυμία δηλώνει το ομιλούμενο θέατρο σε αντιδιαστολή προς το μουσικό, ενώ στο ελαφρό μουσικό θέατρο «πρόζες» ονομάζονται τα μη μελοποιημένα μέρη της παράστασης.
Η είσοδος της πρόζας στη δραματουργία συντελέστηκε σταδιακά. Στο ελισαβετιανό θέατρο ο πεζός λόγος συνυπήρξε με τον κυρίαρχο έμμετρο στίχο μέσα στο ίδιο έργο και επιφυλάχθηκε για τις κωμικές σκηνές, για τα πρόσωπα των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων και για στιγμές ψυχικής έντασης, όπως η προσποιητή τρέλα του ήρωα στον Άμλετ [Hamlet, περ. 1600] του William Shakespeare [Ουίλλιαμ Σαίξπηρ]. Η γαλλική σκηνή του κλασσικισμού διατήρησε την υπεροχή του αλεξανδρινού στίχου, με εξαίρεση πεζές κωμωδίες του Μολιέρου [Jean-Baptiste Poquelin, γνωστού ως Molière], όπως ο Δον Ζουάν [Dom Juan, 1665] και ο Κατά φαντασίαν ασθενής [Le Malade imaginaire, 1673]. Τον 18ο αιώνα η πρόζα αναδείχθηκε σε προνομιακό όχημα του αστικού δράματος. Ο Gotthold Ephraim Lessing [Γκόττχολντ Έφραιμ Λέσσινγκ] την καθιέρωσε στη γερμανική σκηνή με τη Μις Σάρα Σάμψον [Miss Sara Sampson, 1755] και τη Μίννα φον Μπάρνχελμ [Minna von Barnhelm, 1767]. Ο Denis Diderot [Ντενί Ντιντερό] την υπερασπίστηκε θεωρητικά στις Συνομιλίες για τον «Νόθο γιο» [Entretiens sur le «Fils naturel», 1757] ως την καταλληλότερη μορφή για την αναπαράσταση της σύγχρονης κοινωνικής πραγματικότητας. Στο αποσπασματικό Βόυτσεκ [Woyzeck, 1836–1837] ο Georg Büchner [Γκέοργκ Μπύχνερ] προσέδωσε στην πρόζα την ελλειπτική προφορικότητα των λαϊκών στρωμάτων, προαναγγέλλοντας τη σκηνική γλώσσα του νατουραλισμού και του εξπρεσιονισμού.
Ως κυρίαρχο δραματουργικό ιδίωμα η πρόζα επιβλήθηκε μόλις στις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα. Έως τότε η έμμετρη μορφή διατηρούσε στη σκηνή τη μουσικότητα της εκφοράς μέσω της εμμελούς απαγγελίας, μιας τονικά κλιμακωμένης ερμηνείας του λόγου που ανακαλούσε το ρετσιτατίβο της όπερας. Η πρακτική αυτή επιβίωσε και μετά την υποχώρηση της μουσικής συνοδείας από το δράμα, με κορυφαία εκπρόσωπο τη Sarah Bernhardt [Σάρα Μπερνάρ]. Η στροφή του Henrik Ibsen [Χένρικ Ίψεν] από τον έμμετρο Πέερ Γκυντ [Peer Gynt, 1867] στα πεζά κοινωνικά δράματα και η ψυχολογική πρόζα του Άντον Τσέχωφ [Anton Chekhov] προϋπέθεταν νέες υποκριτικές μεθόδους, όπως το σύστημα του Κωνσταντίν Στανισλάφσκι [Konstantin Stanislavski], οι οποίες προέκριναν τη φυσικότητα της εκφοράς έναντι της εμμελούς απαγγελίας. Την εξέλιξη αυτή επιτάχυνε η ανάδυση της σκηνοθεσίας ως αυτόνομης καλλιτεχνικής ειδικότητας, ενώ το θέατρο του συμβολισμού ανανέωσε την εμμελή εκφορά στο όνομα της υποβλητικότητας και της ατμόσφαιρας.
Στον ελληνικό χώρο, καθοριστική τομή υπήρξε η απόφαση του Κωνσταντίνου Χρηστομάνου να εγκαινιάσει τη Νέα Σκηνή, στις 22 Νοεμβρίου 1901, με την Άλκηστη του Ευριπίδη [Euripides] σε δική του μετάφραση στη δημοτική και σε πεζό λόγο. Με την επιλογή αυτή ο Χρηστομάνος μετέφερε στη σκηνή την αισθητική του πεζού ποιήματος. Την καταξίωση της πρόζας στο νεοελληνικό θέατρο ολοκλήρωσαν η δραματουργία του Γρηγορίου Ξενόπουλου και τα αστικά δράματα των αρχών του 20ού αιώνα.
Στο μουσικό θέατρο η πρόζα διατήρησε διακριτή λειτουργία ως φορέας του ομιλούμενου διαλόγου ανάμεσα στα αδόμενα μέρη. Στην όπερα-μπαλάντα, στο ζίνγκσπιλ, στην οπερά-κωμίκ, στην οπερέττα και στο μιούζικαλ οι πεζοί διάλογοι προωθούν την πλοκή και συνδέουν τα μουσικά νούμερα.
Ερμηνευτικά, η απουσία μετρικού πλαισίου απαιτεί από τους/τις ηθοποιούς συστηματική επεξεργασία του ρυθμού, του τονισμού και της άρθρωσης και καθιστά την εκφορά της πρόζας πεδίο συνάντησης της δραματουργικής επιλογής, της σκηνοθετικής σύλληψης και της υποκριτικής μεθόδου. Στο μεταδραματικό θέατρο η πρόζα επανασημασιοδοτήθηκε ως ηχητικό και ρυθμικό υλικό, όπως στο Αθλητικό έργο [Ein Sportstück] της Elfriede Jelinek [Έλφριντε Γέλινεκ] σε σκηνοθεσία του Einar Schleef [Άιναρ Σλεφ] (Burgtheater, Βιέννη, 1998), όπου ο λόγος εκφέρεται χορικά και αποσυνδέεται από τη σύμβαση της φυσικής ομιλίας.