Ο νατουραλισμός επηρεάστηκε καθοριστικά από τις επιστημονικές ανακαλύψεις της εποχής του. Οι ντετερμινιστικές θεωρίες που προέκυψαν από την Καταγωγή των Ειδών του Charles Darwin [Δαρβίνου] και οι κοινωνιολογικές θέσεις του Hippolyte Taine [Ιππολύτου Ταίν] διαμόρφωσαν την κεντρική του ιδέα: ο ανθρώπινος χαρακτήρας είναι προϊόν της κληρονομικότητας, του περιβάλλοντος και της ιστορικής στιγμής.
Οι θεμελιώδεις αρχές του νατουραλιστικού θεάτρου διατυπώθηκαν στο Παρίσι από τον κορυφαίο εκπρόσωπό του, Émile Zola [Εμίλ Ζολά]. Στον πρόλογο του έργου του Θηρεσία Ρακέν [Thérèse Raquin] (1873) και στο δοκίμιό του Ο Νατουραλισμός στο Θέατρο [Le naturalisme au théâtre, les théories et les exemples] (1881), ο Zola υποστήριξε ότι ο δραματουργός πρέπει να λειτουργεί ως επιστήμονας: να παρατηρεί, να καταγράφει και να πειραματίζεται με αντικειμενικότητα. Παρομοίασε τον συγγραφέα με παθολογοανατόμο που φέρνει στο φως τις κοινωνικές παθογένειες.
Η δραματουργία του νατουραλισμού απορρίπτει την παράδοση του ρομαντικού δράματος και τις συνταγές του ευποίητου έργου, υιοθετώντας μια χαλαρή, επεισοδιακή δομή που αποφεύγει την παραδοσιακή πλοκή και την κορύφωση. Οι χαρακτήρες δεν είναι ήρωες με ελεύθερη βούληση, αλλά προϊόντα της κληρονομικότητας και του περιβάλλοντός τους, συχνά παγιδευμένοι σε καταστάσεις χωρίς διέξοδο. Ο διάλογος είναι καθημερινός, συχνά αποσπασματικός, και αποτυπώνει πιστά τη γλώσσα των —χαμηλών, ως επί το πλείστον— κοινωνικών στρωμάτων. Κορυφαίοι εκπρόσωποι της νατουραλιστικής δραματουργίας, πέραν του Zola, είναι ο Gerhart Hauptmann [Γκέρχαρτ Χάουπτμαν] στη Γερμανία με έργα όπως Πριν το ξημέρωμα (1889) και Οι Υφαντές (1892), ο August Strindberg [Αύγουστος Στρίντμπεργκ] στη Σουηδία, κατά την πρώιμη περίοδό του, με αντιπροσωπευτικό έργο τη Δεσποινίδα Ζυλί (1888), και οι Ρώσοι Leo Tolstoy [Λέων Τολστόι] με το έργο Το κράτος του ζόφου (1889) και Maxim Gorky [Μαξίμ Γκόρκι] με το έργο Στον Βυθό (1903).
Ως προς τις σκηνικές εφαρμογές του νατουραλισμού, σύμφωνα με τον Zola, οι ηθοποιοί όφειλαν να συμπεριφέρονται φυσικά, αγνοώντας την παρουσία του κοινού, ενώ τα σκηνικά και τα κοστούμια έπρεπε να αναπαριστούν με απόλυτη ακρίβεια το περιβάλλον. Τις αρχές του Zola εφάρμοσε σκηνικά ο σκηνοθέτης André Antoine [Αντρέ Αντουάν] στο παρισινό του Théâtre Libre [Ελεύθερο Θέατρο]. Η πρακτική του αποκρυστάλλωσε τους τέσσερις βασικούς πυλώνες της νατουραλιστικής σκηνής:
- Τομή ζωής [Tranche de Vie]: Η παράσταση οφείλει να παρουσιάζει ένα αυθεντικό απόσπασμα της ζωής, χωρίς θεατρικές συμβάσεις, ωραιοποιήσεις ή κλασική δραματική δομή.
- Περιβάλλον / Μιλιέ [Milieu]: Το σκηνικό περιβάλλον δεν είναι απλώς διακοσμητικό, αλλά ένας ενεργός παράγοντας που καθορίζει τη συμπεριφορά και την ψυχολογία των ηρώων. Η ακριβής και λεπτομερής αναπαράστασή του είναι θεμελιώδης.
- Τέταρτος τοίχος: Η ύπαρξη ενός αόρατου τοίχου ανάμεσα στη σκηνή και την πλατεία, που επιτρέπει στους ηθοποιούς να παίζουν σαν να μην τους παρακολουθεί κανείς, ενισχύοντας την ψευδαίσθηση της πραγματικότητας. Ο Αντουάν έφθανε στο σημείο να στήνει τα σκηνικά με τέσσερις τοίχους και να αφαιρεί τον έναν τελευταία στιγμή.
- Σκηνική εικόνα / Ταμπλώ [Tableau]: Η δημιουργία ισχυρών σκηνικών εικόνων που λειτουργούν σαν ζωντανοί πίνακες και πλαισιώνουν τη δράση, αποκαλύπτοντας τις σχέσεις των χαρακτήρων με το περιβάλλον τους.
Στην Ελλάδα, ο νατουραλισμός βρήκε τους πρώτους εκφραστές του, κατά τη μετάβαση στον 20ό αιώνα, στο πρόσωπο των σκηνοθετών Κωνσταντίνου Χρηστομάνου και του Θωμά Οικονόμου. Αν και με διαφοροποιήσεις από τις πρακτικές του Antoine, εισήγαγαν μια πραγματολογική σκηνική γλώσσα, κυρίως στις παραστάσεις έργων του Henrik Ibsen [Χένρικ Ίψεν]. Χρησιμοποιώντας αυθεντικά σκηνικά αντικείμενα, σύγχρονα κοστούμια και φυσική υποκριτική, παρουσίασαν τους ήρωες όχι ως θεατρικές φιγούρες, αλλά ως καθημερινούς, αναγνωρίσιμους ανθρώπους, αποτυπώνοντας την ψευδαίσθηση της αληθινής ζωής.
Πέρα από το θέατρο, η επιρροή του νατουραλισμού εντοπίζεται και στην όπερα, με πιο άμεση έκφρασή της στο κίνημα του βερισμού [verismo] στην Ιταλία, με έργα που εστίαζαν σε ωμές, καθημερινές ιστορίες πάθους και βίας (π.χ. Cavalleria Rusticana, Pagliacci).
