Thymele Logo
Search

νατουραλισμός [ουσ. αρσ.]

Articles Icon 3
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Διεθνές καλλιτεχνικό και λογοτεχνικό ρεύμα του ύστερου 19ου αιώνα το οποίο, ως ριζοσπαστική απόληξη του ρεαλισμού, επιχείρησε να μεταφέρει στην τέχνη τις αρχές των φυσικών επιστημών και, στις παραστατικές τέχνες, επιδίωξε τη σχεδόν κλινική αναπαράσταση της πραγματικότητας, με την πεποίθηση ότι ο ανθρώπινος χαρακτήρας είναι απόλυτα καθορισμένος από την κληρονομικότητα και το περιβάλλον.

Ανάπτυξη

Ο νατουραλισμός διαμορφώθηκε στη Γαλλία κατά το τελευταίο τρίτο του 19ου αιώνα, υπό την επίδραση των θετικών επιστημών. Από το On the Origin of Species [Η καταγωγή των ειδών] (1859) του Κάρολου Δαρβίνου [Charles Darwin] άντλησε την ντετερμινιστική του αντίληψη: ο άνθρωπος είναι προϊόν της κληρονομικότητας και του περιβάλλοντος. Από τον Hippolyte Taine [Ιππολύτ Ταιν] υιοθέτησε το ερμηνευτικό σχήμα που εκείνος είχε διατυπώσει στην εισαγωγή της Histoire de la littérature anglaise [Ιστορία της αγγλικής λογοτεχνίας] (1863–1864): κάθε πνευματικό δημιούργημα εξηγείται από την τριάδα race, milieu, moment, δηλαδή από τις κληρονομημένες προδιαθέσεις, το περιβάλλον και την ιστορική στιγμή.


Ο Émile Zola [Εμίλ Ζολά], κύριος θεωρητικός του ρεύματος, παρομοίασε ήδη στον πρόλογο της δεύτερης έκδοσης του μυθιστορήματος Thérèse Raquin [Θηρεσία Ρακέν] (1868) τη συγγραφική του εργασία με την ανάλυση που πραγματοποιούν οι χειρουργοί σε πτώματα. Στο Le Roman expérimental [Το πειραματικό μυθιστόρημα] (1880) μετέφερε στη λογοτεχνία τη μέθοδο της Introduction à l'étude de la médecine expérimentale [Εισαγωγή στη μελέτη της πειραματικής ιατρικής] (1865) του Claude Bernard [Κλωντ Μπερνάρ]: ο/η συγγραφέας παρατηρεί, διατυπώνει υποθέσεις και τις επαληθεύει μέσα από τη δράση των χαρακτήρων. Τις αρχές αυτές επεξέτεινε στο θέατρο με τον πρόλογο της θεατρικής διασκευής της Thérèse Raquin (1873) και με το θεωρητικό έργο Le Naturalisme au théâtre [Ο νατουραλισμός στο θέατρο] (1881). Εκεί υποστήριξε ότι τα σκηνικά και τα κοστούμια οφείλουν να αποδίδουν με ακρίβεια το περιβάλλον και οι ηθοποιοί να ζουν τον ρόλο αντί να τον απαγγέλλουν. Το ριζοσπαστικότερο δραματουργικό μανιφέστο του ρεύματος συνέταξε ο August Strindberg [Αύγουστος Στρίντμπεργκ] στον πρόλογο της Fröken Julie [Δεσποινίς Ζυλί] (1888), όπου υπερασπίστηκε τους ασταθείς, σύνθετους χαρακτήρες, τον ακανόνιστο διάλογο της καθημερινής ομιλίας και την παράσταση χωρίς διάλειμμα.


Η νατουραλιστική δραματουργία απέρριψε την παράδοση του ρομαντικού δράματος και τις συνταγές του ευποίητου έργου και υιοθέτησε μια χαλαρή, επεισοδιακή δομή, χωρίς περίτεχνη πλοκή και θεαματική κορύφωση. Οι χαρακτήρες δεν παρουσιάζονταν ως ήρωες με ελεύθερη βούληση, αλλά ως προϊόντα της κληρονομικότητας και του περιβάλλοντός τους, συχνά παγιδευμένοι σε αδιέξοδες καταστάσεις. Ο διάλογος, καθημερινός και συχνά αποσπασματικός, αποτύπωνε τη γλώσσα κυρίως των λαϊκών στρωμάτων. Κύριοι εκπρόσωποι, πέρα από τον Zola, υπήρξαν ο Gerhart Hauptmann [Γκέρχαρτ Χάουπτμαν] στη Γερμανία, με τα Vor Sonnenaufgang [Πριν από την ανατολή] (1889) και Die Weber [Οι υφαντές] (1892), και ο Strindberg, κατά την πρώιμη περίοδό του, με τη Δεσποινίδα Ζυλί, την οποία ο ίδιος χαρακτήρισε «νατουραλιστική τραγωδία». Στη Ρωσία το ρεύμα εκπροσώπησαν ο Λέων Τολστόι [Lev Tolstoy] με το Власть тьмы [Το κράτος του ζόφου] (1886) και ο Μαξίμ Γκόρκι [Maxim Gorky] με το На дне [Στον βυθό] (1902).


Σκηνικά εφάρμοσε τη νατουραλιστική θεωρία ο André Antoine [Αντρέ Αντουάν] στο Théâtre-Libre [Ελεύθερο Θέατρο], που ίδρυσε στο Παρίσι το 1887 και όπου πρωτοπαρουσιάστηκε το 1888 το απαγορευμένο στη Ρωσία έργο του Τολστόι. Για τον Antoine το σκηνικό περιβάλλον [milieu] δεν λειτουργούσε διακοσμητικά, αλλά καθόριζε τη συμπεριφορά των χαρακτήρων· γι' αυτό, στους Χασάπηδες [Les Bouchers] (1888) του Fernand Icres [Φερνάν Ικρ], κρέμασε στη σκηνή αληθινά κομμάτια κρέατος. Στο Causerie sur la mise en scène [Κουβέντα για τη σκηνοθεσία] (1903) συνέστησε να κατασκευάζεται κάθε εσωτερικός χώρος με τους τέσσερις τοίχους του, χωρίς μέριμνα για τον τέταρτο, ο οποίος θα αφαιρούνταν ώστε να βλέπει το κοινό. Ο τέταρτος τοίχος επέτρεπε στους ηθοποιούς να ερμηνεύουν σαν να μην τους παρακολουθεί κανείς. Τη συνολική αντίληψη συμπύκνωσε ο Jean Jullien [Ζαν Ζυλιέν], συγγραφέας του κύκλου του Théâtre-Libre, στο Le Théâtre vivant [Το ζωντανό θέατρο] (1892), όπου όρισε το θεατρικό έργο ως «τομή ζωής [tranche de vie] που μεταφέρεται στη σκηνή με τέχνη».


Το πρότυπο του Théâtre-Libre διαδόθηκε γρήγορα. Στο Βερολίνο η Freie Bühne [Ελεύθερη Σκηνή] του Otto Brahm [Ότο Μπραμ] εγκαινιάστηκε το 1889 με τους Βρικόλακες [Gengangere] (1881) του Henrik Ibsen [Χένρικ Ίψεν] και παρουσίασε την ίδια χρονιά το Vor Sonnenaufgang. Στο Λονδίνο το Independent Theatre [Ανεξάρτητο Θέατρο] του J. T. Grein [Τζ. Τ. Γκράιν] ξεκίνησε το 1891 με το ίδιο έργο του Ibsen. Στη Μόσχα το Θέατρο Τέχνης (1898) των Κωνσταντίν Στανισλάφσκι [Konstantin Stanislavski] και Βλαντίμιρ Νεμιρόβιτς-Ντάντσενκο [Vladimir Nemirovich-Danchenko] αφομοίωσε τη νατουραλιστική ακρίβεια της σκηνικής εικόνας, όπως στην πρώτη παράσταση του Στον βυθό (1902).


Στην Ελλάδα στοιχεία της νατουραλιστικής σκηνικής πρακτικής εισήγαγαν, στις αρχές του 20ού αιώνα, ο Κωνσταντίνος Χρηστομάνος στη Νέα Σκηνή (1901–1905) και ο Θωμάς Οικονόμου στο Βασιλικό Θέατρο (1901–1908), κυρίως σε έργα του Ibsen, όπως η Αγριόπαπια [Vildanden] (Νέα Σκηνή, 1901) και τα Στηρίγματα της κοινωνίας [Samfundets støtter] (Βασιλικό Θέατρο, 1902). Παρά τις αποκλίσεις τους από την πρακτική του Antoine, με αυθεντικά σκηνικά αντικείμενα, σύγχρονα κοστούμια και φυσική υποκριτική παρουσίασαν τους ήρωες ως καθημερινούς, αναγνωρίσιμους ανθρώπους. Νατουραλιστικά στοιχεία εντοπίζονται και στη νεοελληνική δραματουργία, ιδίως στο Χαλασμένο σπίτι (1909) του Σπύρου Μελά.


Στο μουσικό θέατρο ο νατουραλισμός εκφράστηκε κυρίως μέσω του βερισμού [verismo] στην Ιταλία, με έργα που εστίαζαν σε ωμές ιστορίες πάθους και βίας από τη ζωή των λαϊκών στρωμάτων, όπως η Cavalleria rusticana [Χωριάτικος ιπποτισμός] (1890) του Pietro Mascagni [Πιέτρο Μασκάνι] και οι Pagliacci [Παλιάτσοι] (1892) του Ruggero Leoncavallo [Ρουτζέρο Λεονκαβάλλο].


Η αντίδραση δεν άργησε. Ο συμβολισμός αντέταξε στη λεπτομερή αναπαράσταση την υποβολή, με το Théâtre d'Art [Θέατρο Τέχνης] του Paul Fort [Πωλ Φορ] (1890) και το Théâtre de l'Œuvre [Θέατρο του Έργου] του Aurélien Lugné-Poe [Ορελιέν Λυνιέ-Πο] (1893). Ο Bertolt Brecht [Μπέρτολτ Μπρεχτ], στο Über experimentelles Theater [Για το πειραματικό θέατρο] (1939), αναγνώρισε στον νατουραλισμό ότι έφερε την κοινωνική πραγματικότητα στη σκηνή, απέρριψε όμως την ντετερμινιστική του οπτική, η οποία παρουσίαζε τις κοινωνικές συνθήκες ως αμετάβλητες. Ο Raymond Williams [Ρέιμοντ Ουίλλιαμς], στο δοκίμιο "Social Environment and Theatrical Environment" [«Κοινωνικό περιβάλλον και θεατρικό περιβάλλον»] (1977), διέκρινε τον νατουραλισμό ως τεχνική πιστής αναπαραγωγής από τον νατουραλισμό ως φιλοσοφική θέση και δραματική μορφή, η οποία κατανοεί τον άνθρωπο σε αδιάσπαστη σχέση με το φυσικό και κοινωνικό του περιβάλλον.

Αγγλικά
naturalism
Γαλλικά
naturalisme, le
Γερμανικά
Naturalismus, der
Ιταλικά
naturalismo, il

Σχετικοί όροι

ρεαλιστικό θέατρο, ψυχολογικός ρεαλισμός, ψευδαισθητική σκηνογραφία, αληθοφάνεια, κοινωνικό δράμα, ηθογραφία, ρεαλιστική όπερα, έργο με θέση

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Je veux parler du mouvement naturaliste qui se produit au théâtre, simplement au point de vue des décors et des accessoires. On sait qu'il y a deux avis parfaitement tranchés sur la question : les uns voudraient qu'on en restât à la nudité du décor classique, les autres exigent la reproduction du milieu exact, si compliquée qu'elle soit. Je suis évidemment de l'opinion de ceux-ci ; seulement, j'ai mes raisons à donner. […] si Harpagon peut jouer son drame dans n'importe quel lieu, dans un décor quelconque, vague et mal peint, le père Grandet ne peut pas plus jouer le sien en dehors de sa maison, de son milieu, qu'une tortue ne saurait vivre hors de sa carapace. Ici, le décor fait partie intégrante du drame ; il est de l'action, il l'explique, et il détermine le personnage.»


«Θέλω να μιλήσω για το νατουραλιστικό κίνημα που εκδηλώνεται στο θέατρο, μόνο από την άποψη των σκηνικών και των σκηνικών αντικειμένων. Είναι γνωστό ότι για το ζήτημα υπάρχουν δύο απολύτως διακριτές απόψεις: οι μεν θα ήθελαν να μείνουμε στη γύμνια του κλασσικού σκηνικού, οι δε απαιτούν την αναπαραγωγή του ακριβούς περιβάλλοντος, όσο περίπλοκη κι αν είναι. Ασπάζομαι προφανώς τη γνώμη των δεύτερων· οφείλω όμως να εκθέσω τους λόγους μου. […] αν ο Αρπαγκόν μπορεί να παίξει το δράμα του σε οποιονδήποτε τόπο, μέσα σε ένα τυχαίο σκηνικό, αόριστο και κακοζωγραφισμένο, ο γερο-Γκραντέ δεν μπορεί να παίξει το δικό του έξω από το σπίτι του, έξω από το περιβάλλον του, όπως ακριβώς μια χελώνα δεν θα μπορούσε να ζήσει έξω από το καβούκι της. Εδώ το σκηνικό αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του δράματος· μετέχει στη δράση, την εξηγεί και καθορίζει το πρόσωπο.»

Στο κεφάλαιο για τα σκηνικά και τα σκηνικά αντικείμενα του θεωρητικού έργου Le Naturalisme au théâtre [Ο νατουραλισμός στο θέατρο] (1881), ο Émile Zola [Εμίλ Ζολά] τάσσεται υπέρ της ακριβούς αναπαραγωγής του περιβάλλοντος [milieu] στη σκηνή. Αντιπαραβάλλει τον Αρπαγκόν από τον Φιλάργυρο [L'Avare, 1668] του Μολιέρου [Jean-Baptiste Poquelin, γνωστού ως Molière], στερεότυπο χαρακτήρα που μπορεί να υπάρξει σε οποιοδήποτε σκηνικό, με τον γερο-Γκραντέ από την Ευγενία Γκραντέ [Eugénie Grandet, 1833] του Honoré de Balzac [Ωνορέ ντε Μπαλζάκ], που δεν νοείται έξω από το περιβάλλον του. Για τον νατουραλισμό το σκηνικό παύει να είναι ουδέτερο πλαίσιο και καθορίζει το δραματικό πρόσωπο, αρχή που εφάρμοσε σκηνικά ο André Antoine [Αντρέ Αντουάν] στο Théâtre-Libre [Ελεύθερο Θέατρο].

Zola, É. (1881). Le naturalisme au théâtre: Les théories et les exemples. Paris: G. Charpentier. Βλ. σσ. […], 106.

Quote Icon

«Ο νατουραλισμός διεύρυνε το πεδίο [...] ως αναπαράσταση της πραγματικότητας, εμπλουτίζοντας τη θεματολογία και συμπεριλαμβάνοντας κυρίως τους φτωχούς και τη σεξουαλικότητα.»

Ο Eric J. Hobsbawm [Έρικ Χομπσμπάουμ], στο κεφάλαιο για τις τέχνες της Εποχής του κεφαλαίου [The Age of Capital, 1975], αποδίδει στον νατουραλισμό τη διεύρυνση του πεδίου της καλλιτεχνικής αναπαράστασης της πραγματικότητας: η θεματολογία της τέχνης περιέλαβε πλέον κυρίως το προλεταριάτο και την ορμέμφυτη φύση του ανθρώπου. Η διεύρυνση αυτή αποτυπώθηκε και στη σκηνή, όπου η νατουραλιστική δραματουργία έδωσε φωνή στα λαϊκά στρώματα, όπως στους Υφαντές [Die Weber, 1892] του Gerhart Hauptmann [Γκέρχαρτ Χάουπτμαν] και στο Στον βυθό [На дне, 1902] του Μαξίμ Γκόρκι [Maxim Gorky].

Hobsbawm, E. J. (1994). Η εποχή του κεφαλαίου, 1848–1875 (Δ. Κούρτοβικ, Μετ.). Αθήνα: Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης. (Πρωτότυπη έκδοση 1975) Βλ. σ. 359.

Quote Icon

«Δεν θα πρέπει να ξεχνάμε όμως ότι το παραπάνω αίτημα διατυπωνόταν από τα πιο προωθημένα τμήματα της αστικής σκέψης, ιδίως στον Νατουραλισμό, με την εφαρμογή της επιστημονικής μεθόδου στην τέχνη. Η θεωρία του "τέταρτου τοίχου" ή η περιβόητη φωτογραφική απεικόνιση μιας "φέτας ζωής", όλη αυτή η εμμονή στην ακριβή ανασύνθεση του περιβάλλοντος δεν ήταν ζήτημα ύφους, καλλιτεχνικής μανιέρας· πήγαζε από έναν συνειδητοποιημένο τρόπο θέασης που, αναγνωρίζοντας τη συμβολή των φυσικών επιστημών, επεδίωκε να αντιμετωπίζει τους ανθρώπους μακριά από ηθικισμούς, ως ανώτερα θηλαστικά, με την ψυχρή αμεροληψία και ακρίβεια του επιστημονικού βλέμματος.»

Ο Αντώνης Γλυτζουρής υποστηρίζει ότι ο τέταρτος τοίχος, η «φέτα ζωής» και η εμμονή στην ακριβή ανασύνθεση του περιβάλλοντος δεν αποτελούσαν στον νατουραλισμό υφολογική επιλογή, αλλά απέρρεαν από έναν συνειδητό τρόπο θέασης, θεμελιωμένο στις φυσικές επιστήμες. Ο τρόπος αυτός αντιμετώπιζε τους ανθρώπους, πέρα από κάθε ηθικισμό, ως ανώτερα θηλαστικά, με την ψυχρή αμεροληψία του επιστημονικού βλέμματος. Στη σκηνή, η επιστημονική αυτή οπτική μεταφράστηκε στην ακριβή αναπαράσταση του χώρου και στην ερμηνεία πίσω από τον τέταρτο τοίχο.

Γλυτζουρής, Α. (2016). Ένα ερευνητικό πρόγραμμα γύρω από την πρώιμη πρόσληψη του ρεαλισμού στο νεοελληνικό θέατρο: Επιτεύγματα, ερωτήματα και επιδιώξεις. Στο Α. Γλυτζουρής, Κ. Γεωργιάδη & Μ. Μαυρογένη (Επιμ.), Η πρώιμη υποδοχή του ρεαλισμού και του νατουραλισμού στο ελληνικό θέατρο: Πρακτικά ημερίδας (σσ. 5–27). Ρέθυμνο: Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας – Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών. Βλ. σσ. 10–11.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Η Fröken Julie [Δεσποινίς Ζυλί] (1888) του August Strindberg [Αύγουστος Στρίντμπεργκ] στο Steninge…

Οι Υφαντές [Die Weber] (1892) του Gerhart Hauptmann [Γκέρχαρτ Χάουπτμαν] σε σκηνοθεσία Michael…

Ο André Antoine [Αντρέ Αντουάν] συνομιλεί και διευθύνει δοκιμή σε απόσπασμα από τη βουβή ταινία…

Η Eva-Maria Westbroek [Εύα-Μαρία Βέστμπροκ] (Σαντούτσα) και η χορωδία της Metropolitan Opera στον πασχαλινό ύμνο…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Χαρακτικό για το L'Assommoir [Το καπηλειό], δράμα σε πέντε πράξεις και εννέα πίνακες…

Adolphe Willette [Αντόλφ Βιλέτ], πρόγραμμα του Théâtre-Libre [Ελεύθερο Θέατρο] για τη βραδιά της 19ης…

Σκηνή από την Thérèse Raquin [Θηρεσία Ρακέν] (1873), δράμα σε τέσσερις πράξεις του

Sven Wulf [Σβεν Βουλφ] (απόδοση αβέβαιη), σκηνή από τη Fröken Julie [Δεσποινίς Ζυλί]…

βασική

Antoine, A. (1903, 1 Απριλίου). Causerie sur la mise en scène. La Revue de Paris, 10/2, σσ. 596–612.

Innes, C. (Επιμ.). (2000). A sourcebook on naturalist theatre. London & New York: Routledge.

Jullien, J. (1892). Le théâtre vivant: Essai théorique et pratique. Paris: G. Charpentier et E. Fasquelle.

Madsen, B. G. (1973). Strindberg's naturalistic theatre: Its relation to French naturalism. New York: Russell & Russell. (Πρωτότυπη έκδοση 1962)

Osborne, J. (1998). Gerhart Hauptmann and the naturalist drama (2η έκδ.). Amsterdam: Harwood Academic.

Pickering, K., & Thompson, J. (2013). Naturalism in theatre: Its development and legacy. Basingstoke: Palgrave Macmillan.

Styan, J. L. (1981). Modern drama in theory and practice: Vol. 1. Realism and naturalism. Cambridge: Cambridge University Press.

Williams, R. (1977). Social environment and theatrical environment: The case of English naturalism. Στο M. Axton & R. Williams (Επιμ.), English drama: Forms and development: Essays in honour of Muriel Clara Bradbrook (σσ. 203–223). Cambridge: Cambridge University Press.

Zola, É. (1868). Thérèse Raquin (2η έκδ.). Paris: A. Lacroix, Verboeckhoven et Cie.

Zola, É. (1873). Thérèse Raquin: Drame en quatre actes. Paris: G. Charpentier.

Zola, É. (1880). Le roman expérimental. Paris: G. Charpentier.

Zola, É. (1881). Le naturalisme au théâtre: Les théories et les exemples. Paris: G. Charpentier.

Μόσχος, Γ. (2016). Η επίδραση του νατουραλισμού στη σκηνική ανάγνωση του Ίψεν (από τους Βρικόλακες του 1894 έως την έναρξη των Βαλκανικών Πολέμων). Στο Α. Γλυτζουρής, Κ. Γεωργιάδη & Μ. Μαυρογένη (Επιμ.), Η πρώιμη υποδοχή του ρεαλισμού και του νατουραλισμού στο ελληνικό θέατρο: Πρακτικά ημερίδας (σσ. […]). Ρέθυμνο: Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας – Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών.

Πολίτου-Μαρμαρινού, Ε., & Πάτσιου, Β. (Επιμ.). (2008). Ο νατουραλισμός στην Ελλάδα: Διαστάσεις, μετασχηματισμοί, όρια. Αθήνα: Μεταίχμιο.

Στρίντμπεργκ, Α. (2020). Δεσποινίς Τζούλια (2η αναθ. έκδ., Μ. Μέλμπεργκ, Μετ.). Αθήνα: Νεφέλη. (Πρωτότυπη έκδοση 1888)

συμπληρωματική

Bernard, C. (1865). Introduction à l'étude de la médecine expérimentale. Paris: J.-B. Baillière et fils.

Brecht, B. (1964). On experimental theatre. Στο J. Willett (Μετ. & Επιμ.), Brecht on theatre: The development of an aesthetic (σσ. 130–135). London: Methuen. (Πρωτότυπη έκδοση 1959)

Darwin, C. (1859). On the origin of species by means of natural selection, or the preservation of favoured races in the struggle for life. London: John Murray.

Schumacher, C. (Επιμ.). (1996). Naturalism and symbolism in European theatre, 1850–1918. Cambridge: Cambridge University Press.

Taine, H. (1863–1864). Histoire de la littérature anglaise (Τόμ. 1–4). Paris: L. Hachette.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. νατουραλισμός. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/νατουραλισμός

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «νατουραλισμός». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/νατουραλισμός.

MLA

«νατουραλισμός». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/νατουραλισμός.

1388