Ο νατουραλισμός διαμορφώθηκε στη Γαλλία κατά το τελευταίο τρίτο του 19ου αιώνα, υπό την επίδραση των θετικών επιστημών. Από το On the Origin of Species [Η καταγωγή των ειδών] (1859) του Κάρολου Δαρβίνου [Charles Darwin] άντλησε την ντετερμινιστική του αντίληψη: ο άνθρωπος είναι προϊόν της κληρονομικότητας και του περιβάλλοντος. Από τον Hippolyte Taine [Ιππολύτ Ταιν] υιοθέτησε το ερμηνευτικό σχήμα που εκείνος είχε διατυπώσει στην εισαγωγή της Histoire de la littérature anglaise [Ιστορία της αγγλικής λογοτεχνίας] (1863–1864): κάθε πνευματικό δημιούργημα εξηγείται από την τριάδα race, milieu, moment, δηλαδή από τις κληρονομημένες προδιαθέσεις, το περιβάλλον και την ιστορική στιγμή.
Ο Émile Zola [Εμίλ Ζολά], κύριος θεωρητικός του ρεύματος, παρομοίασε ήδη στον πρόλογο της δεύτερης έκδοσης του μυθιστορήματος Thérèse Raquin [Θηρεσία Ρακέν] (1868) τη συγγραφική του εργασία με την ανάλυση που πραγματοποιούν οι χειρουργοί σε πτώματα. Στο Le Roman expérimental [Το πειραματικό μυθιστόρημα] (1880) μετέφερε στη λογοτεχνία τη μέθοδο της Introduction à l'étude de la médecine expérimentale [Εισαγωγή στη μελέτη της πειραματικής ιατρικής] (1865) του Claude Bernard [Κλωντ Μπερνάρ]: ο/η συγγραφέας παρατηρεί, διατυπώνει υποθέσεις και τις επαληθεύει μέσα από τη δράση των χαρακτήρων. Τις αρχές αυτές επεξέτεινε στο θέατρο με τον πρόλογο της θεατρικής διασκευής της Thérèse Raquin (1873) και με το θεωρητικό έργο Le Naturalisme au théâtre [Ο νατουραλισμός στο θέατρο] (1881). Εκεί υποστήριξε ότι τα σκηνικά και τα κοστούμια οφείλουν να αποδίδουν με ακρίβεια το περιβάλλον και οι ηθοποιοί να ζουν τον ρόλο αντί να τον απαγγέλλουν. Το ριζοσπαστικότερο δραματουργικό μανιφέστο του ρεύματος συνέταξε ο August Strindberg [Αύγουστος Στρίντμπεργκ] στον πρόλογο της Fröken Julie [Δεσποινίς Ζυλί] (1888), όπου υπερασπίστηκε τους ασταθείς, σύνθετους χαρακτήρες, τον ακανόνιστο διάλογο της καθημερινής ομιλίας και την παράσταση χωρίς διάλειμμα.
Η νατουραλιστική δραματουργία απέρριψε την παράδοση του ρομαντικού δράματος και τις συνταγές του ευποίητου έργου και υιοθέτησε μια χαλαρή, επεισοδιακή δομή, χωρίς περίτεχνη πλοκή και θεαματική κορύφωση. Οι χαρακτήρες δεν παρουσιάζονταν ως ήρωες με ελεύθερη βούληση, αλλά ως προϊόντα της κληρονομικότητας και του περιβάλλοντός τους, συχνά παγιδευμένοι σε αδιέξοδες καταστάσεις. Ο διάλογος, καθημερινός και συχνά αποσπασματικός, αποτύπωνε τη γλώσσα κυρίως των λαϊκών στρωμάτων. Κύριοι εκπρόσωποι, πέρα από τον Zola, υπήρξαν ο Gerhart Hauptmann [Γκέρχαρτ Χάουπτμαν] στη Γερμανία, με τα Vor Sonnenaufgang [Πριν από την ανατολή] (1889) και Die Weber [Οι υφαντές] (1892), και ο Strindberg, κατά την πρώιμη περίοδό του, με τη Δεσποινίδα Ζυλί, την οποία ο ίδιος χαρακτήρισε «νατουραλιστική τραγωδία». Στη Ρωσία το ρεύμα εκπροσώπησαν ο Λέων Τολστόι [Lev Tolstoy] με το Власть тьмы [Το κράτος του ζόφου] (1886) και ο Μαξίμ Γκόρκι [Maxim Gorky] με το На дне [Στον βυθό] (1902).
Σκηνικά εφάρμοσε τη νατουραλιστική θεωρία ο André Antoine [Αντρέ Αντουάν] στο Théâtre-Libre [Ελεύθερο Θέατρο], που ίδρυσε στο Παρίσι το 1887 και όπου πρωτοπαρουσιάστηκε το 1888 το απαγορευμένο στη Ρωσία έργο του Τολστόι. Για τον Antoine το σκηνικό περιβάλλον [milieu] δεν λειτουργούσε διακοσμητικά, αλλά καθόριζε τη συμπεριφορά των χαρακτήρων· γι' αυτό, στους Χασάπηδες [Les Bouchers] (1888) του Fernand Icres [Φερνάν Ικρ], κρέμασε στη σκηνή αληθινά κομμάτια κρέατος. Στο Causerie sur la mise en scène [Κουβέντα για τη σκηνοθεσία] (1903) συνέστησε να κατασκευάζεται κάθε εσωτερικός χώρος με τους τέσσερις τοίχους του, χωρίς μέριμνα για τον τέταρτο, ο οποίος θα αφαιρούνταν ώστε να βλέπει το κοινό. Ο τέταρτος τοίχος επέτρεπε στους ηθοποιούς να ερμηνεύουν σαν να μην τους παρακολουθεί κανείς. Τη συνολική αντίληψη συμπύκνωσε ο Jean Jullien [Ζαν Ζυλιέν], συγγραφέας του κύκλου του Théâtre-Libre, στο Le Théâtre vivant [Το ζωντανό θέατρο] (1892), όπου όρισε το θεατρικό έργο ως «τομή ζωής [tranche de vie] που μεταφέρεται στη σκηνή με τέχνη».
Το πρότυπο του Théâtre-Libre διαδόθηκε γρήγορα. Στο Βερολίνο η Freie Bühne [Ελεύθερη Σκηνή] του Otto Brahm [Ότο Μπραμ] εγκαινιάστηκε το 1889 με τους Βρικόλακες [Gengangere] (1881) του Henrik Ibsen [Χένρικ Ίψεν] και παρουσίασε την ίδια χρονιά το Vor Sonnenaufgang. Στο Λονδίνο το Independent Theatre [Ανεξάρτητο Θέατρο] του J. T. Grein [Τζ. Τ. Γκράιν] ξεκίνησε το 1891 με το ίδιο έργο του Ibsen. Στη Μόσχα το Θέατρο Τέχνης (1898) των Κωνσταντίν Στανισλάφσκι [Konstantin Stanislavski] και Βλαντίμιρ Νεμιρόβιτς-Ντάντσενκο [Vladimir Nemirovich-Danchenko] αφομοίωσε τη νατουραλιστική ακρίβεια της σκηνικής εικόνας, όπως στην πρώτη παράσταση του Στον βυθό (1902).
Στην Ελλάδα στοιχεία της νατουραλιστικής σκηνικής πρακτικής εισήγαγαν, στις αρχές του 20ού αιώνα, ο Κωνσταντίνος Χρηστομάνος στη Νέα Σκηνή (1901–1905) και ο Θωμάς Οικονόμου στο Βασιλικό Θέατρο (1901–1908), κυρίως σε έργα του Ibsen, όπως η Αγριόπαπια [Vildanden] (Νέα Σκηνή, 1901) και τα Στηρίγματα της κοινωνίας [Samfundets støtter] (Βασιλικό Θέατρο, 1902). Παρά τις αποκλίσεις τους από την πρακτική του Antoine, με αυθεντικά σκηνικά αντικείμενα, σύγχρονα κοστούμια και φυσική υποκριτική παρουσίασαν τους ήρωες ως καθημερινούς, αναγνωρίσιμους ανθρώπους. Νατουραλιστικά στοιχεία εντοπίζονται και στη νεοελληνική δραματουργία, ιδίως στο Χαλασμένο σπίτι (1909) του Σπύρου Μελά.
Στο μουσικό θέατρο ο νατουραλισμός εκφράστηκε κυρίως μέσω του βερισμού [verismo] στην Ιταλία, με έργα που εστίαζαν σε ωμές ιστορίες πάθους και βίας από τη ζωή των λαϊκών στρωμάτων, όπως η Cavalleria rusticana [Χωριάτικος ιπποτισμός] (1890) του Pietro Mascagni [Πιέτρο Μασκάνι] και οι Pagliacci [Παλιάτσοι] (1892) του Ruggero Leoncavallo [Ρουτζέρο Λεονκαβάλλο].
Η αντίδραση δεν άργησε. Ο συμβολισμός αντέταξε στη λεπτομερή αναπαράσταση την υποβολή, με το Théâtre d'Art [Θέατρο Τέχνης] του Paul Fort [Πωλ Φορ] (1890) και το Théâtre de l'Œuvre [Θέατρο του Έργου] του Aurélien Lugné-Poe [Ορελιέν Λυνιέ-Πο] (1893). Ο Bertolt Brecht [Μπέρτολτ Μπρεχτ], στο Über experimentelles Theater [Για το πειραματικό θέατρο] (1939), αναγνώρισε στον νατουραλισμό ότι έφερε την κοινωνική πραγματικότητα στη σκηνή, απέρριψε όμως την ντετερμινιστική του οπτική, η οποία παρουσίαζε τις κοινωνικές συνθήκες ως αμετάβλητες. Ο Raymond Williams [Ρέιμοντ Ουίλλιαμς], στο δοκίμιο "Social Environment and Theatrical Environment" [«Κοινωνικό περιβάλλον και θεατρικό περιβάλλον»] (1977), διέκρινε τον νατουραλισμό ως τεχνική πιστής αναπαραγωγής από τον νατουραλισμό ως φιλοσοφική θέση και δραματική μορφή, η οποία κατανοεί τον άνθρωπο σε αδιάσπαστη σχέση με το φυσικό και κοινωνικό του περιβάλλον.