Thymele Logo
Search

διαπολιτισμικότητα [ουσ. θηλ.]

Articles Icon 3
Videos Icon 8
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Η ιδιότητα ενός έργου, μιας παράστασης ή μιας καλλιτεχνικής πρακτικής να συνθέτει δημιουργικά τεχνικές, αισθητικές φόρμες, αφηγήσεις και θεματικά μοτίβα προερχόμενα από διαφορετικές πολιτισμικές παραδόσεις, με στόχο τη διαμόρφωση νέων, υβριδικών σκηνικών γλωσσών και τον ισότιμο διάλογο μεταξύ των πολιτισμών.

Ανάπτυξη

Η διαπολιτισμικότητα στις παραστατικές τέχνες δηλώνει τη συνειδητή σύνθεση παραδόσεων, τεχνικών και μοτίβων από διαφορετικά πολιτισμικά πλαίσια σε ένα ενιαίο σκηνικό αποτέλεσμα. Διακρίνεται από την πολυπολιτισμικότητα, η οποία περιγράφει την παράλληλη συνύπαρξη πολιτισμών, και από τον εξωτισμό, ο οποίος αξιοποιεί το ξένο ως διακοσμητικό στοιχείο. Στόχος της είναι η δημιουργία ενός νέου καλλιτεχνικού πεδίου, όπου οι πολιτισμοί συναντώνται ισότιμα και το κοινό καλείται να αναστοχαστεί τις δικές του πολιτισμικές παραδοχές. Πρόδρομοι της πρακτικής θεωρούνται ο Antonin Artaud [Αντονέν Αρτώ], ο οποίος συνέλαβε το θέατρο της σκληρότητας μετά την παρακολούθηση μπαλινέζικων χορευτών στο Παρίσι το 1931, και ο Bertolt Brecht [Μπέρτολτ Μπρεχτ], ο οποίος διαμόρφωσε την έννοια της ανοικείωσης έχοντας παρακολουθήσει τον εξέχοντα ερμηνευτή της όπερας του Πεκίνου και δεξιοτέχνη των γυναικείων ρόλων (νταν), Μέι Λανφάνγκ [Mei Lanfang] στη Μόσχα το 1935. Σε θεωρητικό επίπεδο, ο Patrice Pavis [Πατρίς Παβί] πρότεινε το 1990 το μοντέλο της «κλεψύδρας», σύμφωνα με το οποίο τα στοιχεία του πολιτισμού-πηγής διέρχονται από διαδοχικά φίλτρα (μετάφραση, σκηνοθετική επιλογή, πρόσληψη) πριν φθάσουν στον πολιτισμό-στόχο.


Στο θέατρο, η διαπολιτισμικότητα πραγματώνεται κυρίως μέσω της σκηνοθεσίας, καθώς η σύνθεση ετερόκλητων παραστασιακών κωδίκων (κίνηση, ήχος, εικαστικό περιβάλλον) είναι πιο άμεση από ό,τι στη δραματουργία. Ο Jerzy Grotowski [Γιέζυ Γκροτόφσκι] μελέτησε στο πλαίσιο του Θεάτρου των Πηγών (1976 – 1982) τελετουργικές τεχνικές της Αϊτής, της Ινδίας και του Μεξικού, αναζητώντας στοιχεία της επιτέλεσης που προηγούνται της πολιτισμικής διαφοροποίησης. Ο Eugenio Barba [Εουτζένιο Μπάρμπα] ίδρυσε το 1979 τη Διεθνή Σχολή Θεατρικής Ανθρωπολογίας (ISTA), όπου ερμηνευτές και ερμηνεύτριες του Νο, του Καμπούκι, του Οντίσσι και του μπαλέτου συγκρίνονται ως προς τις κοινές προεκφραστικές αρχές της σκηνικής παρουσίας. Ο Peter Brook [Πήτερ Μπρουκ] συγκρότησε το 1970 στο Παρίσι διεθνές ερευνητικό κέντρο με ηθοποιούς από πολλές χώρες και παρουσίασε το 1985 στην Αβινιόν τη Μαχαμπαράτα [Le Mahabharata], εννιάωρη διασκευή του ινδικού έπους από τον Jean-Claude Carrière [Ζαν-Κλωντ Καριέρ], με πολυεθνικό θίασο και σκηνικά μέσα δανεισμένα από τις παραδόσεις του ασιατικού θεάτρου. Η Ariane Mnouchkine [Αριάν Μνουσκίν] ανέβασε με το Théâtre du Soleil [Θέατρο του Ήλιου] τον σαιξπηρικό κύκλο Les Shakespeare [Οι Σαίξπηρ] (1981 – 1984) με κοστούμια, ψιμυθίωση και κινησιολογία αντλημένα από το Καμπούκι και το Κατακάλι, ενώ στους Ατρείδες [Les Atrides] (1990 – 1992) ο Χορός κινήθηκε με βάση ινδικές χορευτικές φόρμες.


Αντίστροφα, σκηνοθέτες της Ιαπωνίας αφομοίωσαν τη δυτική δραματουργία μέσα από τους δικούς τους παραστασιακούς κώδικες. Ο Ταντάσι Σουζούκι [Tadashi Suzuki] ανέπτυξε στην Τόγκα μια μέθοδο υποκριτικής βασισμένη στη στάση και την αναπνοή του Νο και του Καμπούκι, την οποία εφάρμοσε σε αρχαία τραγωδία, όπως οι Τρωάδες (1974) και οι Βάκχες. Ο Γιούκιο Νιναγκάβα [Yukio Ninagawa] παρουσίασε το 1978 τη Μήδεια με αποκλειστικά ανδρικό θίασο και ενδυματολογία εμπνευσμένη από το Καμπούκι· η παράσταση παρουσιάστηκε και στην Αθήνα το 1983 και το 1984 και συνιστά χαρακτηριστικό παράδειγμα διαπολιτισμικής επιστροφής της τραγωδίας στον τόπο γέννησής της.


Στην Ελλάδα, η διαπολιτισμικότητα συνδέεται πρωτίστως με τον Θεόδωρο Τερζόπουλο [Theodoros Terzopoulos]. Ως καλλιτεχνικός διευθυντής των Διεθνών Συναντήσεων Αρχαίου Δράματος στους Δελφούς από το 1985 προσκάλεσε τον Σουζούκι, τον Wole Soyinka [Γουόλε Σογίνκα] και τον Μιν Τανάκα [Min Tanaka], ενώ με τις Βάκχες του θεάτρου Άττις (Δελφοί, 1986) εισήγαγε μια σωματική τελετουργική φόρμα που συνδιαλέγεται με ασιατικές τεχνικές ενέργειας και αναπνοής. Έκτοτε σκηνοθετεί τραγωδία με πολυεθνικούς θιάσους (Ρωσία, Κολομβία, Κίνα, Τουρκία) και συνέβαλε στην ίδρυση των Θεατρικών Ολυμπιάδων (1993). Παράλληλα, από τη δεκαετία του 2010 ομάδες όπως η Station Athens εργάζονται σκηνικά με μετανάστες και πρόσφυγες, μεταφέροντας τη διαπολιτισμική πρακτική στο πεδίο του εφαρμοσμένου θεάτρου.


Στον χορό, ο Akram Khan [Άκραμ Καν], Βρετανός χορογράφος με καταγωγή από το Μπαγκλαντές, συνδυάζει τον ινδικό κλασσικό χορό Κάθακ με τον σύγχρονο χορό, όπως στο σόλο DESH [Πατρίδα] (2011) και στο ντουέτο zero degrees [μηδέν βαθμοί] (2005) με τον Sidi Larbi Cherkaoui [Σίντι Λαρμπί Σερκαουί]. Στη μουσική, η συνάντηση του Ινδού βιρτουόζου του σιτάρ Ραβί Σανκάρ [Ravi Shankar] με τον George Harrison [Τζωρτζ Χάρισον] των The Beatles [Μπητλς] απέδωσε τραγούδια όπως το "Love You To" [Να σ' αγαπώ] (1966), εισάγοντας ινδικά όργανα και τροπικές κλίμακες στη δυτική ποπ-ροκ κουλτούρα.


Η διαπολιτισμικότητα έχει σημαντικές παιδαγωγικές εφαρμογές. Η διαπολιτισμική εκπαίδευση, θεσμοθετημένη στην Ελλάδα με τον νόμο 2413/1996, αξιοποιεί το θεατρικό παιχνίδι και το παιχνίδι ρόλων για την καλλιέργεια ενσυναίσθησης απέναντι στο πολιτισμικά ανοίκειο, ενώ η θεατροπαιδαγωγική προσφέρει πλαίσιο συνάντησης μαθητών και μαθητριών με διαφορετικές γλώσσες και προσλαμβάνουσες.


Ως πρακτική, η διαπολιτισμικότητα έχει δεχθεί δύο βασικές κριτικές: η πρώτη, με κύριο εκφραστή τον Rustom Bharucha [Ρουστόμ Μπαρούτσα] και αφορμή τη Μαχαμπαράτα του Brook, αφορά την πολιτισμική ιδιοποίηση [cultural appropriation], δηλαδή την επιφανειακή ενσωμάτωση μη δυτικών στοιχείων από δυτικούς δημιουργούς· η δεύτερη εστιάζει στον πολιτισμικό ουσιοκρατισμό, δηλαδή στην αντιμετώπιση των πολιτισμών ως συμπαγών και αμετάβλητων οντοτήτων.

Αγγλικά
interculturality / interculturalism
Γαλλικά
interculturalité, la
Γερμανικά
Interkulturalität, die
Ιταλικά
interculturalità, la

Σχετικοί όροι

εθνοθεατρολογία, διαπαραστατικότητα, εθνομουσικολογία, εθνοχορολογία, θέατρο της διασποράς, τρίτο θέατρο, πολιτισμικές σπουδές

Μη προτεινόμενοι όροι

διαπολιτισμισμός

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Εφαρμοσμένα είδη
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"Put simply, intercultural theatre is a hybrid derived from an intentional encounter between cultures and performing traditions."


«Με απλά λόγια, το διαπολιτισμικό θέατρο είναι ένα υβρίδιο που προκύπτει από την ηθελημένη συνάντηση πολιτισμών και παραστασιακών παραδόσεων.»

Η Jacqueline Lo [Ζακλίν Λο] και η Helen Gilbert [Έλεν Γκίλμπερτ] προτείνουν τον πλέον συνοπτικό και συχνά παρατιθέμενο ορισμό της διαπολιτισμικότητας στο θέατρο, με έμφαση σε δύο στοιχεία: την υβριδικότητα του αποτελέσματος και τον ηθελημένο χαρακτήρα της συνάντησης, που διακρίνει τη διαπολιτισμικότητα από την τυχαία ή ιστορικά επιβεβλημένη πολιτισμική επιμειξία. Στο ίδιο άρθρο οι συγγραφείς εντάσσουν το διαπολιτισμικό θέατρο σε μια ευρύτερη τοπογραφία διαπολιτισμικών πρακτικών, δίπλα στο πολυπολιτισμικό και στο μεταποικιακό θέατρο.

Lo, J., & Gilbert, H. (2002). Toward a topography of cross-cultural theatre praxis. TDR: The Drama Review, 46(3), 36.

Quote Icon

Ένα από τα ζητήματα της διαπολιτισμικότητας σε παραστάσεις αρχαίου δράματος είναι ο βαθμός αφομοίωσης του αλλότριου μέσα στο σύστημα της συγκεκριμένης παράστασης: Πώς ακριβώς ο σκηνικός λόγος οικειοποιείται, παραθέτει ή μεταπλάθει τα στοιχεία ενός ξένου θεατρικού πολιτισμού, πώς οι ηθοποιοί, σκηνοθέτες, μουσικοί, χορογράφοι, ενδυματολόγοι επικαλούνται παραδοσιακές μορφές και τελετουργίες που προέρχονται από την Ασία και τις άλλες ηπείρους, χωρίς βεβαίως να ενδίδουν απλώς στη σαγήνη του εξωτικού. Η εργασία σύνθεσης των ετερόκλητων στοιχείων, ο συγκερασμός των αντιθέτων και η αναζήτηση μιας άλλης αυθεντικότητας που να υπερβαίνει τελικά την αρχική, μη αυθεντική, σχέση προς τους μακρινούς, τους ξένους, τους διαφορετικούς πολιτισμούς είναι αυτά που προέχουν σε κάθε παράσταση αρχαίου δράματος με διαπολιτισμικό χαρακτήρα.

Η Ελένη Βαροπούλου εξετάζει τη διαπολιτισμικότητα στις παραστάσεις αρχαίου δράματος ως πρόβλημα βαθμού αφομοίωσης: πώς οι σωματικοί και τελετουργικοί κώδικες ενός αλλότριου πολιτισμού μπορούν να συνυπάρξουν με το τραγικό κείμενο χωρίς να καταλήγουν σε εξωτισμό. Το κριτήριο που προτείνει, η αναζήτηση μιας «άλλης αυθεντικότητας», συνδέει τη διαπολιτισμικότητα με τις σκηνοθετικές πρακτικές του Σουζούκι, του Νιναγκάβα και του Τερζόπουλου, που αναφέρονται στην ανάπτυξη.

Βαροπούλου, Ε. (2002, 28 Ιουλίου). Διαπολιτισμικότητα και τραγωδία. Το Βήμα, Β5.

Quote Icon

Είναι δυνατή η διαπολιτισμική ενσυναίσθηση και επικοινωνία μόνο μέσω των γνώσεων που θα κατακτήσουμε για τον άλλο πολιτισμό; Με ποιους τρόπους θα μπορέσει να γίνει πράξη το μοντέλο του διαπολιτισμικού διαλόγου, όπου μια σειρά παραγόντων δημιουργούν εμπλοκές και οι επαφές μεταξύ ατόμων που εκπροσωπούν διαφορετικά πολιτισμικά πρότυπα συνοδεύονται συχνά με προκατάληψη και φόβο για το ξένο; Σκοπός του μελετήματος είναι να καταδειχτεί πως η Θεατροπαιδαγωγική εξασφαλίζει ένα γόνιμο και εξαιρετικό πλαίσιο μάθησης βασισμένο στις αρχές της διαπολιτισμικότητας, όπου η «γλώσσα» του άλλου αντιμετωπίζεται ως πρόκληση και εμπλουτισμός, και η διερεύνησή της με θεατροπαιδαγωγικές πρακτικές ανοίγει δρόμους διαπολιτισμικής συνάντησης και επικοινωνίας.

Ο θεατροπαιδαγωγός Αντώνης Λενακάκης μεταφέρει τη διαπολιτισμικότητα από τη σκηνή στη σχολική τάξη: το θεατρικό παιχνίδι και το παιχνίδι ρόλων προσφέρουν πλαίσιο όπου η γλώσσα και ο πολιτισμός του «άλλου» βιώνονται σωματικά και όχι μόνο γνωστικά. Το κείμενο τεκμηριώνει τις παιδαγωγικές εφαρμογές της διαπολιτισμικότητας στην ελληνική διαπολιτισμική εκπαίδευση.

Λενακάκης, Α. (2012). Οι αντιστάσεις μας στο ανοίκειο ως πρόκληση: Ευκαιρίες διαπολιτισμικής συνάντησης και επικοινωνίας μέσω Θεατροπαιδαγωγικής. Στο Γ. Ανδρουλάκης, Σ. Μητακίδου & Ρ. Τσοκαλίδου (Επιμ.), Σταυροδρόμι γλωσσών και πολιτισμών: Μαθαίνοντας εκτός σχολείου. Πρακτικά 1ου Διεθνούς Συνεδρίου (σσ. 114–128). Θεσσαλονίκη: Πολύδρομο, Παιδαγωγική Σχολή Α.Π.Θ. ikee.lib.auth.gr...

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Απόσπασμα από τον Richard II [Ριχάρδο Β΄] του Shakespeare [Σαίξπηρ] (Théâtre du Soleil…

Σκηνή από τη Μήδεια του Ευριπίδη σε σκηνοθεσία Γιούκιο Νιναγκάβα [Yukio Ninagawa], με τον Μικιτζιρό…

Ο Μέι Λανφάνγκ [Mei Lanfang] στη σκηνή της μονομαχίας με τα δόρατα από το Hongni…

zero degrees [μηδέν βαθμοί] (2005), χορογραφία και ερμηνεία Akram Khan [Άκραμ Καν] και…

Ο θίασος του West End ερμηνεύει την εναρκτήρια σκηνή "Circle of Life" [Ο κύκλος της…

"Love You To" [Να σ' αγαπώ] των The Beatles [Μπητλς], από το άλμπουμ Revolver (1966):…

Ο Sting [Στινγκ] και ο Αλγερινός ερμηνευτής Σεμπ Μαμί [Cheb Mami] στο "Desert Rose" [Ρόδο…

Ο Ούγγρος βιολονίστας ρομά καταγωγής Roby Lakatos [Ρόμπι Λάκατος] και το σύνολό του σε συναυλία…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Ο Dario Fo [Ντάριο Φο], ο Eugenio Barba [Εουτζένιο Μπάρμπα], η Ιαπωνέζα χορεύτρια Νιχόν Μπουγιό

Le Mahabharata [Μαχαμπαράτα], διασκευή Jean-Claude Carrière [Ζαν-Κλωντ Καριέρ], σκηνοθεσία Peter Brook [Πήτερ Μπρουκ],…

Βάκχες του Ευριπίδη, θέατρο Άττις, σκηνοθεσία Θεόδωρου Τερζόπουλου [Theodoros Terzopoulos] (πρεμιέρα Δελφοί, 1986). Ο Χορός…

Ο Plácido Domingo [Πλάθιδο Ντομίνγκο] ως αυτοκράτορας Τσιν στον Πρώτο αυτοκράτορα [The First Emperor

βασική

Bharucha, R. (1993). Theatre and the world: Performance and the politics of culture. London & New York: Routledge.

Carlson, M. (1990). Peter Brook's The Mahabharata and Ariane Mnouchkine's L'Indiade as examples of contemporary cross-cultural theatre. In E. Fischer-Lichte, J. Riley, & M. Gissenwehrer (Eds.), The dramatic touch of difference: Theatre, own and foreign (pp. 49–56). Tübingen: Gunter Narr Verlag.

Chin, D. (1989). Interculturalism, postmodernism, pluralism. Performing Arts Journal, 11(3), 163–175. doi.org...

Fischer-Lichte, E. (1990). Staging the foreign as cultural transformation. In E. Fischer-Lichte, J. Riley, & M. Gissenwehrer (Eds.), The dramatic touch of difference: Theatre, own and foreign (pp. 277–287). Tübingen: Gunter Narr Verlag.

Glynn, D. (2015). (Re)telling old stories: Peter Brook's Mahabharata and Ariane Mnouchkine's Les Atrides. Oxford: Peter Lang. doi.org...

Knowles, R. (2010). Theatre & interculturalism. Basingstoke: Palgrave Macmillan.

Lo, J., & Gilbert, H. (2002). Toward a topography of cross-cultural theatre praxis. TDR: The Drama Review, 46(3), 31–53. doi.org...

Marranca, B., & Dasgupta, G. (Eds.). (1991). Interculturalism and performance: Writings from PAJ. New York: PAJ Publications.

Mnouchkine, A. (1982). Le besoin d'une forme. Théâtre/Public, 46–47.

Pavis, P. (1992). Theatre at the crossroads of culture (L. Kruger, Trans.). London & New York: Routledge. doi.org...

Pavis, P. (Ed.). (1996). The intercultural performance reader. London & New York: Routledge.

Pavis, P. (1996). Analyse du spectacle interculturel. In La scène et la terre : Questions d'ethnoscénologie (Internationale de l'imaginaire, nouvelle série, 5, pp. 65–80). Arles & Paris: Babel / Maison des cultures du monde.

Παπαλεξίου, Ε. (2025). Ταξιδεύοντας στη χώρα της Ουτοπίας: Η Αριάν Μνουσκίν και το Θέατρο του Ήλιου. Αθήνα: Καπόν.

Σαμπατακάκης, Γ. (2008). Γεωμετρώντας το χάος: Μορφή και μεταφυσική στο θέατρο του Θεόδωρου Τερζόπουλου. Αθήνα: Μεταίχμιο.

συμπληρωματική

Chang, D. (2015). "China-mania": The Chinese Festival (1755) and The Orphan of China (1759). In Representing China on the historical London stage: From orientalism to intercultural performance (pp. 52–96). London & New York: Routledge. doi.org...

de Certeau, M. (1974). La culture au pluriel. Paris: Union Générale d'Éditions.

Geertz, C. (1973). The interpretation of cultures: Selected essays. New York: Basic Books.

Meerzon, Y. (2017). Exilic solo performances: Staging body in a movement/logos continuum. In J. Rudakoff (Ed.), Performing exile: Foreign bodies (pp. 75–92). Bristol & Chicago: Intellect. doi.org...

Pradier, J.-M. (1996). Ethnoscénologie : La profondeur des émergences. In La scène et la terre : Questions d'ethnoscénologie (Internationale de l'imaginaire, nouvelle série, 5, pp. 13–41). Arles & Paris: Babel / Maison des cultures du monde.

Stokke, C., & Lybæk, L. (2018). Combining intercultural dialogue and critical multiculturalism. Ethnicities, 18(1), 70–85. www.jstor.org...

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. διαπολιτισμικότητα. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/διαπολιτισμικότητα

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «διαπολιτισμικότητα». Ανακτήθηκε 30 September 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/διαπολιτισμικότητα.

MLA

«διαπολιτισμικότητα». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 30 September 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/διαπολιτισμικότητα.

1326